Turcja jest jedynym przykładem państwa, prowadzącego negocjacje członkowskie z Unią Europejską, a której mimo to część polityków z najważniejszych krajów kontynentu odmawia prawa do akcesji, nawet w przypadku spełnienia wszelkich warunków.

Spór o Cypr

Stosunki Turcji zarówno z Cyprem, jak i z Grecją są niezwykle istotne z punktu widzenia ewentualnej akcesji, gdyż oba wymienione kraje są państwami członkowskimi organizacji, do której Turcja aspiruje. Zgoda każdego z tych państw, jest konieczna nie tylko w kontekście akcesji, ale również zamknięcia każdego z kolejnych rozdziałów negocjacyjnych. W związku z powyższym rola UE jako mediatora jest znacznie utrudniona. Do momentu akcesji Cypru nie mieliśmy sytuacji, żeby państwo aspirujące do członkowstwa, nie uznawało któregoś z członków organizacji do której chce przystąpić. Tymczasem od 1974 Turcja nie uznaje Cypru i konsekwentnie blokuje jego członkowstwo w innych organizacjach międzynarodowych.

Stosunki grecko-tureckie

Głównie ze względów historycznych wzajemne stosunki Turków i Greków pozostają napięte. Mimo prawie 1000-letniego okresu wzajemnych relacji, oba państwa spychają na dalszy plan ogrom wspólnego dziedzictwa kulturowego, poświęcając daleko więcej miejsca czystkom etnicznym, masakrom i przymusowym wysiedleniom.

Po długiej przerwie Grecja uzyskała niepodległość w wyniku wyniszczającej wojny w latach 1821-1829. Kolejne walki następowały w 1897, 1912-1913, 1917-1918 i 1919-1922. Strony podsycały wzajemnie konflikty w państwie nieprzyjaciela, wspierały rebelie (np. Grecy na Krecie). Po względnym okresie spokoju w latach 1930-1955 konflikt rozgorzał na nowo w wyniku sporu o Cypr.

Spór o Cypr bardzo niekorzystnie wpłynął na relacje pomiędzy dwoma państwami. Przez około 20 lat po tureckiej interwencji, Grecy ostentacyjnie utrzymywali bardzo dobre relacje z państwami uznawanymi przez Turcję za wrogie (ZSRR i potem Rosja, komunistyczna Bułgaria, Armenia, Syria). Relacje uległy ociepleniu na wiosnę 1999 roku – a symbolicznym akcentem było pierwsze od wielu lat spotkanie szefów MSZ obydwu państw.  Państwa udzieliły sobie wzajemnej pomocy po trzęsieniach ziemi roku 1999 (sierpień-wrzesień). Grecy byli zmuszeni szukać zmiany stosunków w wyniku osłabienia swojej pozycji międzynarodowej po sprzeciwie wobec interwencji NATO w Kosowie, a także po skandalu w związku z ukrywaniem w swojej ambasadzie w Kenii Abdullaha Ocalana (szefa oskarżanej o terroryzm PKK). W związku ze stojącą przed Grecją perspektywą wejścia do strefy euro, kraj zmuszony był również zredukować swoje wydatki na obronność. Jednocześnie, również Turkom zależało na poprawie relacji w związku ze zbliżającym się szczytem UE w Helsinkach (XII.1999), na którym miała zapaść decyzja o przyznaniu Turcji statusu kandydata do UE. Wyraźnym tego sygnałem miało być mianowanie na szefa MSZ zwolennika ocieplenia stosunków z Grecją – Ismaila Cema. W efekcie Grecja poparła przyznanie Turcji statusu kandydata, chcąc budowania demokratycznego i stabilnego sąsiada. Oba państwa poparły również „plan Annana” w sprawie rozwiązania problemu cypryjskiego[63].

Dodatkowo sprawą negatywnie wpływającą na stosunki pomiędzy Grecją i Turcją, jest ustalenie granic przebiegających na morzu Egejskim. Od 1936 roku granice wód terytorialnych na morzu Egejskim ograniczone były do 6 mil morskich. W 1995 roku Grecja ratyfikowała konwencję UNCLOS (Konwencję o Prawie Morza Narodów Zjednoczonych) wydłużającą ten obszar do 12 mil morskich. Powiększa to obszar greckich wód terytorialnych na morzu Egejskim z 44% do 71 %, ograniczając jednocześnie obszar wód międzynarodowych z 46% do niecałych 20%. Do 2005 roku konwencja została ratyfikowana przez 148 państw członków ONZ. Turcja nie ratyfikowała tej konwencji, a nawet po jej przyjęciu przez Grecję przegłosowała w swoim parlamencie uchwałę, iż ratyfikowanie jej przez Grecję stanowi casus belli. Na tym tle zrodził się również spór dotyczący przestrzeni powietrznej obu państw, w wyniku którego doszło do kilku incydentów pomiędzy siłami powietrznymi obu państw. Mimo licznych spotkań i mediacji ten spór terytorialny pozostaje nierozwiązany[64].

Częstym źródłem napięć jest także wzajemny stosunek do mniejszości w obu krajach. W Grecji mieszka ponad 100 tysięcy Turków, grecką mniejszość w Turcji szacuje się na około 5 tysięcy. Odnotowywane są przypadki naruszeń autonomii kulturowej i religijnej z obu stron. Po zakończeniu wojny w 1923, na mocy traktatu w Lozannie strony nie uznają się za mniejszości narodowe, lecz za religijne.

Widoczne są jednak również symptomy poprawy dwustronnych relacji. W czerwcu 2006 roku ustanowiona została tzw. „czerwona linia” linia pomiędzy oboma państwami, w celu załagadzania napięć w razie incydentów w spornych strefach. Kilka miesięcy później zorganizowano nawet pierwsze w historii wspólne manewry marynarek wojennych[65].

W latach 90-tych niewiele brakowało do wybuchu wojny w obliczu sporu o maleńkie wyspy położone w archipelagu Dodokanezu. Nie ulega jednak wątpliwości, że główną kością niezgody pozostaje Cypr, a uregulowanie jego statusu niewątpliwie przyczyniłoby się do poprawy wzajemnych relacji.

Cypr

Cypr ze względu na swoje strategiczne położenie i korzystny (zwłaszcza we wcześniejszych okresach) klimat, przez wiele lat stanowił przedmiot roszczeń licznych państw.

W momencie uzyskania niepodległości ¾ ludności wyspy stanowili Grecy, 1/5 Turcy. Grecka większość od początku dążyła do zjednoczenia z państwem ze stolicą w Atenach, czemu z kolei sprzeciwiali się Turcy. Brytyjczycy czuli się zobowiązani pomóc w rozwiązaniu tej kwestii, zapraszając na konferencję w Londynie w roku 1960 obie strony. Zdecydowano o budowie niepodległego, dwunarodowego państwa cypryjskiego ze stolicą w Nikozji, bez prawa przyłączenia do jakiegokolwiek z krajów, zastrzegając sobie również prawo do interwencji zbrojnej w przypadku naruszenia konstytucji.

Stanowiący większość na wyspie Grecy, dążyli do stworzenia państwa narodu greckiego i przyznania tureckiej ludności praw mniejszości. Tymczasem silne prawo veta, zapisane w wyniku kompromisu londyńskiego w konstytucji, dawało cypryjskim Turkom stosunkowo silną pozycję, przyczyniając się do niezadowolenia greckiej większości na wyspie. Sytuacja była napięta, dochodziło do licznych lokalnych konfliktów etnicznych.

W 1974 w Grecji kontynentalnej dokonał się przewrót, władzę przejęli radykałowie, którzy otwarcie zapowiadali włączenie Cypru do państwa ze stolicą w Atenach. Dokonano także masakry ludności tureckiej. W odpowiedzi turecka armia, wykorzystując postanowienia traktatu londyńskiego, wkroczyła na wyspę zajmując 37% jej terytorium. Powołane zostało Tureckie Państwo Federalne Cypru, od roku 1983 funkcjonujące jako Turecka Republika Północnego Cypru (KKTC). Społeczność międzynarodowa do dzisiaj nie uznaje tego tworu (niepodległość północnej części Cypru uznaje jedynie Turcja), mimo wielu prób do dzisiaj sytuacja jest patowa i nie udaje się jej rozwiązać[66].

W listopadzie 2002 roku sekretarz generalny ONZ Koffi Annan przedstawił plan rozwiązania konfliktu cypryjskiego. Zakładał on utworzenie luźnej federacji – Zjednoczonej Republiki Cypru, z dwóch członów Greckiego Cypryjskiego Państwa (dawna Republika Cypru) i Tureckiego Państwa Cypryjskiego. Grecka część zostałaby powiększona w ciągu 3 lat o 8% terenów stanowiących turecką część oraz o ponad 1% suwerennych baz brytyjskich. Dopuszczono możliwość wprowadzenia pewnych ograniczeń w osiedlaniu się obywateli tureckich i greckich, odpowiednio w południowej i północnej części wyspy (co było szczególnie ważne dla mniejszości tureckiej). Zapewniono, iż uchodźcy w ciągu kilku następnych lat otrzymają rekompensaty lub zwrot utraconych własności. Władzę w kraju miałby sprawować dwuizbowy parlament z równą dla stron reprezentacją w Senacie, z prezydium (4 Greków, 2 Turków) z rotacyjnym prezydentem i wiceprezydentem. Sąd Najwyższy składałby się w równym stopniu z przedstawicieli obu stron oraz z trzech sędziów zagranicznych. Zmiany w konstytucji byłyby dopuszczalne jedynie głosami większości przedstawicieli z każdej z jednostek federacyjnych. W ciągu czterech lat większość mieszkańców wyspy (w zasadzie dotyczyło to tylko Turków) otrzymałoby obywatelstwo cypryjskie. W programie zawarto również precyzyjny plan ograniczania kontyngentów wojskowych obydwu państw. Plan zaakceptowało blisko 2/3 cypryjskich Turków i 25% ludności greckiej[67].

Od roku 2004 KKTC przestała być izolowana. W lipcu tego roku Komisja Europejska zaproponowała pomoc finansową na najbliższe dwa lata oraz otwarcie na preferencyjnych warunkach rynku UE na eksport z KKTC (w przyszłości miałoby to doprowadzić do zniesienia embarga międzynarodowego). Działania faktyczne przebiegają jednak bardzo powoli, co związane jest również ze spowalnianiem tego procesu przez Grecję, niezainteresowaną wzmocnieniem ekonomicznym KKTC i jej pozycji negocjacyjnej. Jesienią 2006 roku UE przekazała KKTC 200 mln euro. Rynek UE dla towarów z KKTC wciąż nie jest jednak w pełni otwarty.

W lipcu 2005 roku rząd turecki zgodził się na poszerzenie unii celnej na Cypr (było to warunkiem zawartym w dokumentach dotyczących tureckiej akcesji), oświadczając jednocześnie, że nie oznacza to uznania państwa cypryjskiego. Dodatkowo dokument ten do tej pory nie został ratyfikowany przez parlament. UE w odpowiedzi wezwała do otwarcia przez Turcję portów morskich i lotnisk dla statków i samolotów cypryjskich. Fiaskiem zakończyła się również propozycja prezydencji fińskiej dotycząca zniesienia izolacji handlowej KKTC (poprzez otwarcie portu w Famaguście i przekazanie pod kontrolę ONZ miasteczka Varosha położonego po tureckiej części wyspy) w zamian za otwarcie portów dla statków cypryjskich. W efekcie osiem rozdziałów negocjacji pomiędzy Turcją i UE jest wyłączonych do czasu poszerzenia przez rząd w Ankarze unii celnej na Cypr[68].

Cypr w dalszym ciągu (pozostanie tak prawdopodobnie do czasu zjednoczenia) nie jest uznawany przez Turcję, co jest swoistym paradoksem, ponieważ jest krajem członkowskim UE, do której Ankara aspiruje. Nikozja z kolei pragnie renegocjować „plan Annana”, na co nie chce się zgodzić Turcja. Kluczowe może być więc stanowisko pozostałych państw UE i USA.

Inne

Oprócz wymienionych wcześniej argumentów przeciwko przyjmowaniu Turcji do „europejskiej rodziny”, istnieje jeszcze cały szereg mniej ważnych, ale dla niektórych bardzo istotnych argumentów świadczących na niekorzyść integracji w tym właśnie kierunku. W przypadku ewentualnej akcesji Turcji, nowa granica UE liczyłaby 2200 km długości i przebiegała przez tereny górskie o daleko utrudnionej możliwości kontroli. Byłaby to najdłuższa granica zewnętrzna UE. Rejon ten znany jest z faktu, iż przebiegają tam ważne trasy przerzutu narkotyków (głównie heroiny) i nielegalnych emigrantów z Azji. Prawdopodobnie przyjęta zostałaby propozycja, aby w przypadki przystąpienia Turcji do struktur członkowskich, utrzymać na  dłuższy czas (okres przejściowy, który nie byłby precyzyjnie zdefiniowany) kontrolę na granicach lądowych i morskich Turcji z Grecją i Bułgarią.

W latach 50. i 60. wskutek kryzysu ekonomicznego mieliśmy do czynienia z wielką emigracją zarobkową Turków do Europy, głównie Niemiec Zachodnich. Słabo przebiegający proces integracji społecznej i kulturowej tej mniejszości z ludnością rodzimą jest główną przyczyną sceptycznego stanowiska tych społeczności dla tureckiej akcesji. W tej chwili w samych Niemczech przebywa co najmniej 3,5 miliona Turków i tureckich Kurdów. Nie ulega wątpliwości, że po ewentualnej akcesji konieczne byłoby wprowadzenie długich okresów przejściowych dla pracowników z Turcji na rynku pracy „starych” krajów członkowskich.

W UE mieszka w tej chwili ponad 5 milionów osób pochodzących z Turcji (Turków i Kurdów). Najliczniejsze grupy emigrantów żyją w Niemczech,  Holandii, Belgii, Francji i Austrii. W Bułgarii żyje w diasporze ponad 750 tysięcy obywateli tureckich. Społeczność ta pochodzi głównie z biednych i konserwatywnych regionów, jest słabo wyedukowana, nie chce poddawać się asymilacji. Wielkim problemem (wynikającym z młodego wieku, słabej znajomości języka i braku wykształcenia) jest bezrobocie[69]. Przyrost naturalny w tej grupie osób jest zdecydowanie wyższy niż społeczeństw europejskich, co rodzi uzasadnione obawy o zachwianie struktury narodowościowej w wyżej wymienionych państwach. Z drugiej strony nowe pokolenia, wychowane w Europie, mają zdecydowanie bardziej liberalne poglądy niż pierwsza fala emigrantów, są lepiej wykształcone i bardziej otwarte na integracje.

Liczba ludności w Republice Tureckiej szacowana na lipiec 2009 roku oscylować ma wokół 76,8 milionów obywateli, a średnio kobieta rodzić ma w bieżącym roku 2,21 dzieci, co w porównaniu ze „starą Europą” stanowi wskaźnik bardzo wysoki. Wskaźnik przyrostu populacji również jest wyższy niż w krajach dwudziestki siódemki i oscyluje wokół 1,3%. Z uwagi na wielkość obszaru, gęstość zaludnienia ciągle jest niewysoka i wynosi 92 (w porównaniu z 112 w Polsce i 113 w całej Unii Europejskiej). Turcja pozostaje w tyle za państwami starzejącej się Europy, jeśli chodzi o długość życia. Wynosi ona w Turcji średnio 71 lat, przy 74,5 w Polsce i 75,8 w UE. Społeczeństwo tureckie jest bardzo młode i dynamicznie (przez to bardziej konkurencyjne na rynku pracy), średni wiek obywatela wynosi 27,7[70]. Stanowi to olbrzymi potencjał jeśli chodzi o tanią i wykwalifikowaną siłę roboczą i wielki rynek zbytu na towary europejskie. Z drugiej strony jednak, stanowi konkurencję dla obywateli państw UE na ich rynkach, nawet przy założeniu, że przyjmowano by długie okresy przejściowe dotyczące poszczególnych elementów wspólnego rynku (przede wszystkim chodzi o swobodę przepływu pracowników). Dodatkowo powstają obawy dotyczące przyjętego systemu decyzyjnego w instytucjach unii, w których to siła polityczna poszczególnych państw uzależniona jest często od liczby obywateli danego państwa. Turcja ze swoją olbrzymią populacją stanowiłaby niewątpliwie nową istotną siłę w strukturach Unii Europejskiej, co stoi w oczywistej sprzeczności z interesami wielu ważnych państw członkowskich[71].

Kolejnym, nie pozostającym bez znaczenia argumentem na „nie” dla Turcji w Unii Europejskiej, są koszty jej akcesji. Wydatki na programy pomocowe dla nowych krajów – beneficjentów UE co roku stanowią 0,2% unijnego budżetu, co w przeliczeniu na jednego mieszkańca daje sumę 4 euro miesięcznie. Jednak jeśli Unia chce być aktywnym graczem o globalnych aspiracjach, musi dążyć do budowania własnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Wsparcie dla sąsiadów, którzy podzielają te same zasady i wartości ma tu bardzo ważne znaczenie.

Na koniec warto wreszcie wspomnieć, że powstaje również niebezpieczeństwo, że inne słabo rozwinięte ekonomicznie państwa muzułmańskie, zaczną masowo składać wnioski o członkostwo, których to odrzucenie ze względu na wcześniejszą akcesję Turcji, może być z punktu widzenia prawnego utrudnione.

Przypisy:

1. Mimo iż zgoda na rozpoczęcie negocjacji, a wcześniej na stowarzyszenie była de facto tego przyznaniem. Wprost zostało to przyznane na szczycie UE w 1989 roku.
2. Dane na podstawie corocznych badań Ali Carkoglu i Binnaz Toprak dla Degisen Turkiye’de Din, Toplum ve Siyaset z 2005 roku
3. Badania Turkiye’de Sosyal Tercihler Arastirmasi z 2006 roku
4. Badania Ali Carkoglu i Binnaz Toprak z 2006 roku.
5. G. Seufert, Cafe Istanbul. Alltag, Religion und Politik in der modernen Turkei, C.H.Beck, Munchen 1997, s. 37-39
6. A. Szymański, Między islamem a kemalizmem, PISM, Warszawa 2008, s. 50
7. Badania Turkiye’de Muhazakarlik – Aile, Din, Devlet, Bati  z 2006 roku.
8. Badania Social Values, Science and Technology przeprowadzone przez Eurobarometr w 2005 roku
9. Badania Is Yasami, Ust Yonetim ve Siyasette Kadin z 2006 roku
10. A. Szymański, Między …, op.cit., s. 53
11. Dane na podstawie badań Transatlantic Trends 2005 przeprowadzonych przez German Marshal Fund.
12. Dane Eurobarometru 63 z roku 2005, s. 366-369.
13. Dane z tureckiego ośrodka badawczego Pollmark; http://www.pollmark.com.tr/
14. Dane z raportu ośrodka badawczego Pollmark z czerwca 2004 roku przeprowadzonego na zlecenie Nato i Turkish Foreign Policy
15. Dane na podstawie badań Hakana Yilmaza Euroscepticism in Turkey z roku 2003.
16. Dane ze studium Turk Dis SiyasetiArastirmasi ośrodka badawczego Pollmark
17. A. Balcer, R. Sadowski, W. Paczyński; Turcja po rozpoczęciu negocjacji z Unią Europejską – relacje zagraniczne i sytuacja wewnętrzna. Część I.; Raport Ośrodka Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Warszawa 2006, s. 35
18. Dane na podstawie badań Hakana Yilmaza Turkiye’de Muhazakarlik– Aile, Din, Devlet, Bati z roku 2006.
19. Ustawa zasadnicza, Konstytucja Republiki Turcji z 1982, [w.] A. Szymański, Między islamem a kemalizmem, PISM, Warszawa 2008, s. 313
20. Dane na podstawie http://www.ihd.org.tr za - A. Balcer, R. Sadowski, W. Paczyński; Turcja…,  op. cit., s. 21
21. Na przypadki wskazują m.in.: Human Rights Report 2002, Human Rights Foundation of Turkey, Amnesty International, Human Rughts Watch
22. Protokół 13 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Obywatela został przyjęty przez Komitet Ministrów Rady Europy 21 lutego 2002 roku, a wszedł w życie 1 lipca 2003 roku.
23. W 1998 roku 21 wyroków śmierci, 1999 – 24, 2000 – ok. 80 – za A. Szymański System konstytucyjny w Turcji, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2006, s. 108
24. The Death Penalty in the OSCE Area, Background Paper 2002/1
25. Ustawa zasadnicza, Konstytucja Republiki Turcji z 1982, [w.] A. Szymański, Między …, op. cit., s. 314
26. Regular Report from the Commission on Turkey’s Progress towards Accession 2003, s. 28 - za A. Szymański, Między islamem a kemalizmem, PISM, Warszawa 2008, s. 115
27. Dane pochodzą ze strony internetowej http://www.ihd.org.tr
28. European Commission, Turkey, 2005, Progress Report, Listopad 2005, s. 15
29. Turkey. Small Group Isolation in Turkish Prisons: An Avoidable Disaster, Human Rights Watch, May 2002
30. A. Szymański, Między …, op. cit., s. 119-123
31. Freedom of the Press 2004, Freedomhouse, http://www.freedomhouse..org/research/presssurvey/allscore2004.pdf (10.12.2004 r.) - za Szymański A., System konstytucyjny w Turcji, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2006, s.125
32. A. Szymański, Między …, op. cit., s. 130-132
33. Tamże, s.132-133
34. Tamże, s.133-134
35. Ustawa zasadnicza, Konstytucja Republiki Turcji z 1982, [w.] A. Szymański, Między …, op. cit., s. 313
36. 2001 Country Reports on Human Rights Practises – Turkey, za – A. Szymański, Między …, op. cit., s. 156
37. Dane tureckiego Państwowego Instytutu Statystycznego (DIE) z 2000 roku. Toplumsal cinsiyet gostergeleri, s.8, http://www.kssgm.gov.tr/toplumsalcinsiyet.pdf
38. A. Szymański, Między …, op. cit., s. 171-172
39. Tamże,  s. 172-273
40. A. Szymański, Między …, op. cit., s. 84
41. Ataturk’s long shadow  A survey of Turkey, The Economist z 10 czerwca 2000 r., za  A. Szymański, A. Szymański, Między …, op. cit., s. 81
42. G. Jenkins, Context and Circumstance: The Turkish Military and Politics, Adelphi Paper 337, The International Institute for Strategic Studies, Oxford University Press, New York 2001
43. Tamże
44. W. Jagielski, Dobre miejsce do umierania, wydanie 2, wydaw. W.A.B., Warszawa 2005, s. 265-267
45. A. Cordesman, The Armenian Genocide Bill and the Turkish Reaction in Iraq, Center for Strategic and International Studies, 15th October 2007
46. A. Balcer, J. Rohoziński, W. Konończuk, W. Tworkowski, R. Sadowski, M. Menkiszak, M. Piotrowski; Turcja po rozpoczęciu negocjacji z Unią Europejską – relacje zagraniczne i sytuacja wewnętrzna. Część II.; Raport Ośrodka Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Warszawa 2008, s. 21-28
47. Znakomitym przykładem złożoności sytuacji jest fakt, iż pierwszym językiem lidera PKK Abdullaha Ocalana jest język turecki.
48. J. Fuad, Kurdowie i Kurdystan, Gdańsk 2001
49. Turkiye Istatistik Korumu, Bolgesel Istatistikler, http://www.tuik.gov.tr
50. A. Balcer, Relacje …, op. cit., s. 32-40
51. A. Szymański, Między …, op. cit., s. 86
52. Tamże, s. 89-92
53. Tamże, s. 94-96
54. A. Balcer, Relacje …, op. cit., s. 33-36
55. A. Szymański, Między …, op. cit., s. 102
56. Dane za : Freedom In the World 2003
57. A sad legacy, “The Economist” z 3 lipca 2004, str. 21 - za A. Szymański, Między …, op. cit., s. 104
58. O. Ross, Kurdistan: a state of calm In Iraq, „The Star”, Middle East Bureau, 2007
59. M.in. 7 kwietnia 2005 wywodzący się z Patriotycznej Unii Kurdystanu polityk - Dżalal Talabani, został wybrany na pierwszego po wojnie prezydenta kraju.
60. Ł. Wróblewski, Przywódcy Turcji i Iraku chcą współpracować, Portal Spraw Zagranicznych, 2009, http://www.psz.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=18493
61. Ł. Wróblewski, Jest szansa na poprawne stosunki między Turcją a irackimi Kurdami, Portal Spraw Zagranicznych, 2009, http://www.psz.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=18770
62. A. Balcer, R. Sadowski, W. Paczyński; Turcja po rozpoczęciu negocjacji z Unią Europejską – relacje zagraniczne i sytuacja wewnętrzna. Część I.; Raport Ośrodka Studiów Wschodnich im. Marka Karpia, Warszawa 2006
63. A. Balcer, Relacje …, op. cit., s. 39-40
64. M. Lang, Kwestia egejska w stosunkach grecko-tureckich, „Przegląd Europejski” 2003, nr 1, s. 220-235
65. J. Pawlicki, Grecja i Turcja: zgoda w niezgodzie, Gazeta Wyborcza (25.01.2008), http://wyborcza.pl/1,86693,4867090.html
66. C. Ramm, The Cyprus Conflict. An Historical Approach, “EU-Turkey-Monitor” z grudnia 2009 r., wyd.  The Center for European Integration Studies (ZEI)
67. A. Balcer, Relacje …, op. cit., s. 39
68. F. Demirelli, EU tells Turkey to get back to work on reforms, presses on Cyprus, “Turkish Daily News”  10th November 2005
69. W raportach OECD podkreśla się, że w wielu państwach systemy edukacyjne nie stwarzają możliwości właściwego rozwoju dzieciom z rodzin robotniczych
70. CIA (Central Intelligence Agency), The World Factbook, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook
71. Z punktu widzenia mniejszych, ale ważnych krajów unijnych, jak np. Polska, perspektywa tureckiej akcesji w tym aspekcie jawi się bardzo korzystnie. Przyjęcie Turcji rozbiłoby bowiem „sojusz niemiecko-francuski”, mający w tej chwili najwięcej do powiedzenia ze względu na liczbę głosów i mechanizmy decyzyjne w instytucjach UE. Przy okazji Turcja wzmocniłaby klub zainteresowany osłabieniem wpływów Rosji w UE.