|
W połowie grudnia 2009 r. dobiegł końca prowadzony od 1993 r. spór o regulacje handlu bananami między Unią Europejską a krajami latynoamerykańskimi (tzw. wojna bananowa). Trzy miesiące wcześniej, we wrześniu 2009 r. Komisja Europejska podsumowała dotychczasowe 10 lat strategicznego partnerstwa i sformułowała nowe wytyczne mające doprowadzić do zbliżenia z regionem Ameryki Łacińskiej. Jak wyglądało dotychczasowe „strategiczne partnerstwo”? Czy można spodziewać się nowej jakości we wzajemnych stosunkach? REKLAMA
Strona 2 z 2
Współpraca gospodarcza
Od początku lat 90. XX w. widoczna jest znaczna intensyfikacja wzajemnych powiązań gospodarczych. Wymiana handlowa Unii z krajami Ameryki Łacińskiej w latach 1990-1999 podwoiła się, aby w kolejnej dekadzie (1999-2008) znowu się podwoić[31]. Obecnie Unia Europejska jest po Stanach Zjednoczonych drugim największym partnerem handlowym regionu: przypada na nią 14,5% całości importu oraz 14,6% całości eksportu krajów latynoamerykańskich, co daje w efekcie ponad 178 miliardów euro wzajemnej wymiany handlowej (dane za 2008 r.)[32]. Dla Unii handel z Ameryką Łacińską ma nieco mniejsze znaczenie – oscyluje w granicach 6%. Wolumen i wartość wzajemnego handlu stale rosną, jednak procentowy udział krajów UE w wymianie handlowej Ameryki Łacińskiej od 1990 r. (24%) systematycznie spadał. W 2000 r. osiągnął wartość 15%, wokół której od tego czasu stale oscyluje. Spadek ten był wynikiem najpierw gospodarczej ofensywy amerykańskiej w Ameryce Łacińskiej w drugiej połowie lat 90., później zaś pojawienia się nowych konkurentów w regionie w postaci Chin (www.kwasniewskialeksander.pl/attachments/BIULETYN_OPINIE_Relacje_Chin_z_Ameryka_Lacinska.pdf) czy Rosji (www.kwasniewskialeksander.pl/attachments/BIULETYN_OPINIE_Rosja_wobec_Ameryki_Lacinskiej.pdf). Udział krajów latynoamerykańskich w wymianie handlowej Unii natomiast, choć nieduży, w ostatnich latach powoli, lecz systematycznie rośnie: z nieco ponad 5% w 2004 r. do nieco ponad 6% w 2008r.[33].
Strukturę wzajemnego handlu charakteryzuje czytelny podział. Kraje latynoamerykańskie eksportują do Europy przede wszystkim produkty podstawowe: artykuły rolnicze – 38,3% oraz paliwa i surowce mineralne – 31,9%. Eksport Unii do Ameryki Łacińskiej natomiast jest zdominowany przez produkty przetworzone, z których największe znaczenie ma sprzęt transportowy i maszyny (48%) oraz przetworzone produkty chemiczne (17,6%). Przy czym, o ile w imporcie krajów latynoamerykańskich zauważyć można pozytywne tendencje (spadek udziału produktów przetworzonych z 90% w 2004 r. do 85% obecnie, przy jednoczesnym wzroście udziału produktów podstawowych z 7,5% do 11% w tym samym okresie), o tyle w imporcie UE z regionu utrwala się niekorzystny dla Ameryki Łacińskiej trend – wzrost udziału produktów rolniczych i surowców (z 66,8% do 70,2% w latach 2004-2008) i spadek udziału produktów przetworzonych (z 30,1% do 26,9% w tym samym czasie)[34].
Oprócz handlu najistotniejszym czynnikiem w relacjach gospodarczych są bezpośrednie inwestycje zagraniczne (FDI) Unii Europejskiej w regionie. Kraje UE są od lat ich najważniejszym źródłem dla Ameryki Łacińskiej, przy czym dynamika ich napływu była największa w drugiej połowie lat 90. XX w. (kraje latynoamerykańskie przeprowadzały wówczas szerokiej skali programy prywatyzacyjne), ze szczytem w 2000 r., kiedy z Unii napłynęło 46 miliardów euro. Mimo mniejszego napływu inwestycji w kolejnych latach, w okresie 2000-2007 ich całkowita wielkość wzrosła z niecałych 190 do 228 miliardów euro[35]. Zaznaczyć należy jednak, że aż 90% unijnych FDI w regionie przeznaczone jest dla zaledwie 3 krajów: Brazylii, Argentyny i Chile, a kolejne 5% dla Meksyku[36].
Analogicznie do stosunków politycznych współpraca gospodarcza Brukseli z Ameryką Łacińską przebiega na trzech poziomach: międzyregionalnym, subregionalnym i bilateralnym. Intensywność rozwoju powiązań również pokrywa się z płaszczyzną polityczną – najważniejszym partnerem jest Mercosur, na kolejnych miejscach plasują się Meksyk i Chile, a dalej Wspólnota Andyjska oraz kraje środkowoamerykańskie. Unia jest największym źródłem FDI i drugim największym (po USA) partnerem handlowym Mercosuru, stanowiąc 19,6% całości jego wymiany handlowej. Stosunki handlowe z Mercosurem są również bardzo istotne dla Brukseli. Wspólny Rynek Południa jest najważniejszym partnerem Unii w regionie (ok. 50% całości wymiany z Ameryką Łacińską) oraz 8. największym partnerem handlowym Unii na świecie (3% całości wymiany UE)[37]. Wyrazem intensyfikacji wzajemnych powiązań są negocjacje w sprawie utworzenia strefy wolnego handlu. Byłby to największy taki obszar na świecie, lecz rozmowy dotyczące liberalizacji handlu z powodu licznych trudności zostały zawieszone w 2004r. Stan taki utrzymuje się do dziś, co jest wynikiem z jednej strony niechęci państw UE do zmian Wspólnej Polityki Rolnej (której gruntowna reforma byłaby niezbędna), a z drugiej słabości strukturalnej Mercosuru[38]. Podkreślić należy przewodnią rolę Brazylii, która jest głównym partnerem handlowym Unii w Mercosurze oraz całej Ameryce Łacińskiej i 9. na świecie. Dla Brazylii zaś, UE jest najważniejszym partnerem handlowym – stanowi 22,5% całości jej wymiany – i największym źródłem inwestycji[39].
Meksyk jest drugim największym partnerem handlowym Brukseli w regionie i 20. na świecie (1,3% wymiany UE)[40]. Podpisany w 1997 r. układ o stowarzyszeniu powołał wspólną strefę wolnego handlu (weszła w życie w 2000 r.), co doprowadziło do znacznego wzmocnienia wzajemnych relacji gospodarczych. Kolejnymi największymi partnerami handlowymi Unii w Ameryce Łacińskiej są Chile oraz Argentyna. Podobnie jak Meksyk, Chile posiada umowę o strefie wolnego handlu z Unią (od 2003 r.), co przyczyniło się do intensyfikacji powiązań handlowych między oboma podmiotami. Import Unii z Chile od 2003 r. podwoił się, co uczyniło z niej największego odbiorcę produktów chilijskich. Eksport krajów UE do Chile jest jednocześnie drugim największym (po USA). Unia jest po Brazylii drugim największym odbiorcą towarów argentyńskich oraz największym źródłem inwestycji dla Buenos Aires (50% całości FDI)[41].
Podstawą współpracy gospodarczej Brukseli ze Wspólnotą Andyjską są surowce energetyczne, których jej członkowie posiadają znaczne zasoby oraz walka z narkohandlem. Unia jest jednym z największych odbiorców narkotyków na świecie i wspiera kraje andyjskie oraz środkowoamerykańskie m.in. poprzez preferencje celne dla upraw alternatywnych dla koki (GSP-Drogas).
Choć kraje UE są drugim największym partnerem gospodarczym Wspólnoty Andyjskiej i Ameryki Środkowej, regiony te stanowią zaledwie dziesiętne części procenta wymiany handlowej Unii Europejskiej.
Programy pomocowo-rozwojowe
Unia Europejska jest największym źródłem pomocy rozwojowej na świecie, w tym również dla Ameryki Łacińskiej. Na okres 2007-2013 Komisja Europejska przeznaczyła dla regionu w zróżnicowanych programach rozwojowych 2,69 miliarda euro, a Europejski Bank Inwestycyjny 2,8 miliarda euro[42].
Zgodnie z założeniami przyjętymi przez Brukselę w polityce regionalnej względem Ameryki Łacińskiej na lata 2007-2013, programy rozwojowe dla regionu zakładają 3 główne obszary działania:
1) integrację regionalną i współpracę gospodarczą;
2) budowę jednolitego społeczeństwa poprzez redukcję ubóstwa, nierówności i wykluczenia oraz walkę z narkotykami;
3) rozwój społeczny i promocję wzajemnego zrozumienia[43].
Od szczytu Unia Europejska-Ameryka Łacińska i Karaiby w Limie w 2008 r. trwają prace nad programem wspólnych prac na rzecz ochrony środowiska naturalnego: EUrocLIMA[44]. Oprócz programów rozwojowych Unia jest również największym na świecie donatorem pomocy humanitarnej (ok. 30% całkowitej wielkości, plus dodatkowe 25%, jakie dostarczają jej poszczególne państwa), w tym również w Ameryce Łacińskiej. Największą w ostatnich latach część tej pomocy przeznaczono na pomoc uchodźców wewnętrznych w Kolumbii – tylko w okresie 2006-2007 było to 26 milionów euro. Analogiczną kwotę przeznaczoną na programy zapobiegające i przygotowawcze na skutki katastrof naturalnych: trzęsienia ziemi, huragany, powodzie, powodzie błotne etc[45]. Wyrazem zaangażowanie Unii Europejskiej w pomoc humanitarną dla regionu są również fundusze przeznaczone dla Haitańczyków na odbudowę zniszczonego trzęsieniem ziemi kraju (430 milionów euro[46]).
Nowe-stare partnerstwo
W 2009 r. minęła pierwsza dekada strategicznego partnerstwa Unii Europejskiej i krajów Ameryki Łacińskiej. Komisja Europejska podsumowała dotychczasowe 10 lat i przedstawiła nowe wytyczne, mające doprowadzić do wzajemnego zbliżenia w nadchodzących latach w dokumencie z 30 września 2009 r. The European Union and Latin America: Global Players in Partnership, (aktualizującym wytyczne przedstawione w 2005 r. w Stronger Partnership between the European Union and Latin America[47]). Podsumowano w nim dotychczasowe rezultaty strategicznego partnerstwa, podkreślając sukcesy na płaszczyźnie dialogu politycznego, promocji integracji regionalnej, budowy jednolitego społeczeństwa w regionie, ze szczególnym uwzględnieniem funduszy pomocowo-rozwojowych, jakie Bruksela przez ten okres przeznaczyła dla Ameryki Łacińskiej. Przedstawiono również wytyczne na kolejne lata. Sprowadzają się one w zasadzie do kontynuacji dotychczasowych z uwzględnieniem zmian globalnych i regionalnych okoliczności. Większy nacisk położono na kwestie zmian klimatycznych, bezpieczeństwa energetycznego, do których doszła oczywiście kwestia współdziałania w obliczu kryzysu finansowego. Pojawiła się ponadto inicjatywa utworzenia Latin America Investment Facility (LAIF), koordynującego środki inwestycyjne w regionie w trzech zasadniczych obszarach: 1) łączność, infrastruktura, wydajność energetyczna; 2) społeczeństwo i środowisko; 3) wzrost prywatnego sektora. Wstępny budżet LAIF do 2013 r. wynosi 100 milionów euro. Zgodnie z założeniem program ma zostać zaakceptowany na szczycie Unia Europejska-Ameryka Łacińska i Karaiby w Madrycie w maju 2010 r.[48].
Wnioski i perspektywy
Rozwój relacji na płaszczyźnie ekonomicznej można uznać za najważniejszą przesłankę zbliżenia między Unią Europejską i Ameryką Łacińską – tak z jednej, jak i z drugiej strony. Jest to zwłaszcza widoczne w polityce Brukseli, która nawiązuje i kultywuje kontakty ze ściśle wybranymi, strategicznymi pod względem gospodarczym podmiotami, oferującymi towary komplementarne dla gospodarki unijnej: Mercosur (najpotężniejsze ugrupowanie i największy rynek w regionie), Chile (najwyżej rozwinięta gospodarka regionu, strefa wolnego handlu z USA, członek APEC), Meksyk (jeden z największym rynków w regionie, strefa wolnego handlu z USA, członek APEC). Jak zauważa Kamil Zajączkowski, „…UE traktuje strategiczne partnerstwo z krajami Ameryki Łacińskiej przede wszystkim w kategoriach ekonomicznych”[49].
Na chęć intensyfikacji powiązań z Ameryką Łacińską przez Brukselę niewątpliwy wpływ miało mniejsze zainteresowanie regionem w Waszyngtonie za prezydentury G.W. Busha, a zarazem ofensywy innych aktorów pozaregionalnych, w tym zwłaszcza Chin, (www.kwasniewskialeksander.pl/attachments/BIULETYN_OPINIE_Relacje_Chin_z_Ameryka_Lacinska.pdf), Rosji (www.kwasniewskialeksander.pl/attachments/BIULETYN_OPINIE_Rosja
_wobec_Ameryki_Lacinskiej.pdf) oraz – w mniejszym stopniu – Islamskiej Republiki Iranu (www.kwasniewskialeksander.pl/attachments/BIULETYN_OPINIE_Relacje_Iranu_z_Ameryka_Lacinska_000.pdf).
Ameryka Południowa, Środkowa i Karaiby obfitują w różnorakie zasoby naturalne (od ogromnych zasobów ropy i gazu w Wenezueli, Brazylii czy Boliwii, poprzez największe na świecie pokłady litu w Boliwii, po zboża, mięso, owoce cytrusowe, kawę czy cukier). Unia Europejska zdaje sobie sprawę, że aby zabezpieczyć swoje interesy i korzystać z – często b. poszukiwanych – dóbr regionu musi zadbać o dobre relacje z krajami latynoamerykańskimi.
Stosunki gospodarcze między Unią Europejską i Ameryką Łacińską posiadają cechy właściwe dla kooperacji między krajami rozwiniętymi i rozwijającymi się. Kraje latynoamerykańskie eksportują zwłaszcza produkty podstawowe: artykuły rolnicze i surowce mineralne, a same sprowadzają z Unii głównie produkty przetworzone i zaawansowane technologiczne.
Postęp w rozwoju wzajemnych relacji na przestrzeni ostatniej dekady jest zauważalny – zarówno na płaszczyźnie politycznej, jak i gospodarczej. Dla krajów latynoamerykańskich Unia jest drugim najważniejszym po Stanach Zjednoczonych partnerem handlowym i największym źródłem inwestycji, a udział regionu w handlu krajów UE, choć ciągle niewielki, w ostatnich latach powoli rośnie.
Mimo tych pozytywnych sygnałów, podkreślić należy, że nadal nierozwiązane pozostają podstawowe kwestie związane z regulacjami handlu artykułami rolniczymi. Stoi to na przeszkodzie głębszej intensyfikacji relacji, zablokowało najważniejsze w relacjach międzyregionalnych negocjacje między Unią a Mercosurem i jest kością niezgody w rozmowach na światowych forach. Zasadnicze różnice na tym polu stanowią o tym, że Unia Europejska i kraje Ameryki Łacińskiej występują częściej po przeciwnych stronach stołu negocjacyjnego WTO czy ONZ. Wydaje się, że dopóki kraje Unii nie będą w stanie zgodzić się na reformę Wspólnej Polityki Rolnej, problem ten nie zostanie rozwiązany. Dopóki tak się nie stanie natomiast, trudno mówić o jakimkolwiek nowym etapie we wzajemnych relacjach. Koniec wojny bananowej jest na pewno pozytywnym sygnałem i symbolicznym gestem, w skali całego problemu regulacji wzajemnego handlu nic jednak nie zmienia.
Tym bardziej nie zmieniają nic „nowe” wytyczne zawarte w Stronger Partnership between the European Union and Latin America. Abstrahując od stopnia ich „nowatorskości”, doświadczenie poprzednich lat wskazuje, że na poziomie deklaracji i intencji Bruksela wykazuje chęć pogłębiania wzajemnych relacji na wszelkich płaszczyznach. Na poziomie konkretnych działań jednak Unia często pozostaje bierna lub jest ograniczana poprzez swe wewnętrzne regulacje i nie potrafi sprostać wymaganiom krajów Ameryki Łacińskiej. Państwa regionu natomiast, zwłaszcza w ostatnich latach prowadzą bardziej niezależną politykę i skuteczniej niż np. w latach 90. potrafią domagać się korzystnych dla siebie rozwiązań. Przykładem może być zakończona niedawno tzw. wojna bananowa, w wyniku której krajom latynoamerykańskim udało się wynegocjować lepsze warunki handlowe.
Intensyfikacja relacji gospodarczych została nieco spowolniona poprzez kryzysy w Brazylii (1999 r.) i Argentynie (2001-2002). W ostatnich latach zmienia się to jednak na lepsze. Zdecydowanie lepsza odpowiedź krajów latynoamerykańskich na obecny kryzys finansowy (w porównaniu do poprzednich) wydaje się utwierdzać Unię, że region jest coraz bardziej stabilny i dojrzały gospodarczo. Będzie to prawdopodobnie jedną z przesłanek decydujących o coraz większym zaangażowaniu Brukseli w regionie, zwłaszcza pod względem napływu FDI.
Zbliżający się kolejny szczyt Unii Europejskiej z krajami Ameryki Łacińskiej i Karaibów (Madryt, maj 2010 r.) będzie wyznacznikiem wzajemnych relacji na najbliższe dwa lata. Wątpliwe, aby przyniósł rozwiązanie zasadniczych problemów. Od woli zgromadzonych tam przywódców zależeć będzie natomiast, czy będzie kolejnym krokiem zmierzającym ku wypracowaniu wspólnych instrumentów pozwalających na realizowanie strategicznych celów każdej ze stron. Przypisy: 1. Szerzej o owej dychotomii, ocierającej się czasem o hipokryzję patrz: M. Mieluch, Rozmowy z katem: zbliżenie między UE i Ameryką Łacińską, przez: http://www.mojeopinie.pl/rozmowy_z_katem_zblizenie_miedzy_ue_i_ameryka_lacinska,3,1243578634.
2. K. Zajączkowski, Ameryka Łacińska w polityce Unii Europejskiej, [w:] Ameryka Łacińska we współczesnym świecie, pod red. naukową M. F. Gawryckiego, Warszawa 2006, s. 271-272.
3. A. Wójcik, Stosunki Unii Europejskiej z MERCOSUR, przez: http://www.rcie.lodz.pl/info/dokumenty/05_opracowania/analizy/analiza_9_3.pdf.
4. K. Zajączkowski, op. cit., s. 274-275.
5. http://ec.europa.eu/external_relations/lac/rio/rio_1999_en.pdf.
6. K. Zajączkowski, op. cit., s. 274.
7. W 2006 r. zdecydowano o przyjęciu do Mercosuru jako pełnoprawnego członka także Wenezuelę. Obecnie trwa proces ratyfikacji tego postanowienia przez parlamenty członkowskie członków Mercosuru.
8. Ibidem, s. 275.
9. Ibidem, s. 278.
10. Patrz szerzej: J. Stec, Wykaz międzynarodowych instytucji, organizacji i ugrupowań z udziałem krajów latynoamerykańskich, [w:] Ameryka Łacińska we….., s. 410-442.
11. http://ec.europa.eu/external_relations/mercosur/index_en.htm.
12. Joint declaration, Mercosur-European Union Troika Summit, Lima, Peru, 17 May 2008, przez:
http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/en/er/100459.pdf.
13. European Commission, Mercosur Regional Strategy 2007-2013, 02.08.2007, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/mercosur/rsp/07_13_en.pdf.
14. Joint Declaration political dialogue between the European Union and the Andean Community, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/andean/docs/decl_rome_en.pdf.
15. Proposal for a Council Decision on the conclusion of a Political Dialogue and Cooperation Agreement between the European Community and its Member States, of the one part, and the Andean Community and its member countries, the Republics of Bolivia, Colombia, Ecuador, Peru and the Bolivarian Republic of Venezuela, of the other part, przez: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52003PC0695%2802%29:EN:NOT.
16. http://ec.europa.eu/external_relations/andean/index_en.htm.
17. The strategic partnership between the European Union,Latin America and the Caribbean: a joint commitment, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/la/docs/lima_en.pdf, s. 27.
18. http://ec.europa.eu/external_relations/la/riogroup_en.htm.
19. Joint Statement EU – Rio Group Prague, 13 May 2009, przez: http://register.consilium.europa.eu/pdf/en/09/st09/st09881.en09.pdf.
20. http://ec.europa.eu/external_relations/ca/index_en.htm.
21. Political Dialog and Cooperation Agreement Between the European Community and its Members, of the one part, and the Republics of Costa Rica, El Salvador, Gwatemala, Honduras, Nicaragua and Panama, of the other part, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/ca/pol/pdca_12_03_en.pdf.
22. Central America, Regional Strategy Paper 2007-2013, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/ca/rsp/07_13_en.pdf.
23. Niektóre obszary w regionie nadal mają status terytoriów zależnych państw europejskich. Część z nich wcale nie chce większej samodzielności, czego przykładem jest odrzucenie takiej propozycji w narodowym referendum przez Gujanę Francuską i Martynikę w styczniu 2010 r., przez: http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8451095.stm.
24. M. Komosa, Polityka zagraniczna państw karaibskich, [w:] Polityka zagraniczna państw Ameryki Łacińskiej, pod red. nauk. M. F. Gawryckiego, Warszawa 2006, s. 287.
25. Patrz: K. Zajączkowski op. cit.
26. A stronger partnership between the European Union and Latin America, Communication from the Commission to the Council and the European Parlament, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/la/docs/com05_636_en.pdf.
27. K. Zajączkowski, op. cit., s. 277-278.
28. Communication from the Commission to the European Parliament and the Council - Towards an EU-Brazil Strategic Partnership, przez: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52007DC0281:EN:NOT.
29. Communication from the Commission to the Council and the European Parliament - Towards an EU-Mexico Strategic Partnership, przez: http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:52008DC0447:EN:NOT.
30. http://ec.europa.eu/external_relations/lac/focus_en.htm#1.
31. K. Zajączkowski, op. cit., s. 280 oraz http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/regions/latin-america-caribbean/index_en.htm.
32. Latin America [w:] http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/statistics.
33. Ibidem. Podkreślić należy, że w gronie Unii Europejskiej kilka państw szczególnie wybija się w pogłębianiu powiązań z krajami Ameryki Łacińskiej. Są to przede wszystkim Hiszpania oraz Niemcy, Francja, Włochy, Wielka Brytania, Holandia i Belgia. Państwa te reprezentują ok. 90% całości handlu i znaczną większość inwestycji w regionie.
34. Ibidem.
35. http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/regions/latin-america-caribbean.
36. K. Zajączkowski, op. cit., s. 280-281.
37. http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/regions/mercosur/index_en.htm.
38. K. Zajączkowski, op. cit., s. 282.
39. http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/brazil.
40. Latin America [w:] http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/statistics.
41. http://ec.europa.eu/trade/creating-opportunities/bilateral-relations/countries/argentina.
42. EU-Latin America: 10 years of Strategic Partnership, przez: http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/09/426&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en.
43. Latin America, Regional Programming Document 2007-2013, s.2, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/la/rsp/07_13_en.pdf.
44. http://ec.europa.eu/external_relations/lac/focus_en.htm#1.
45. The strategic partnership between the European Union,Latin America and the Caribbean…., s. 45.
46. http://www.eu2010.es/en/documentosynoticias/noticias/montreal.html.
47. Stronger Partnership between the European Union and Latin America, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/la/docs/com05_636_en.pdf.
48. The European Union and Latin America: Global Players in Partnership, przez: http://ec.europa.eu/external_relations/la/docs/com09_495_en.pdf.
49. K. Zajączkowski, op. cit., s.282.
|
Ten były dowódca armii bośniackich Serbów stanął w środę (16.05) przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym dla byłej Jugosławii w Hadze. Oskarżony został o zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości.
