Sprawę niepodległości Quebeku można przedstawić z dwóch perspektyw: Kanady i samego Quebeku. Niniejsze opracowanie przekrojowo ujmuje ten problem. Warto zastanowić się, dlaczego prowincja ta tak silnie dąży do niepodległości a kanadyjski rząd działania te hamuje. Czy przynależność do jednego z najlepiej rozwiniętych krajów współczesnego świata jest aż tak niewygodna? Jaka jest rola rzeczonej prowincji w życiu państwa? Czy w sytuacji oderwania Quebeku straci na tym on sam, przede wszystkim gospodarczo, czy też ucierpi Kanada? Czy suwerenność Quebeku jest realną opcją w XXI wieku, w obliczu globalnego kryzysu finansowego?

Celem pracy jest próba odpowiedzi na powyższe pytania poprzez analizę i ocenę powiązań, w tym politycznych i społeczno-gospodarczych, występujących między Kanadą a jej prowincją, zarówno w ujęciu historycznym, jak i z perspektywy aktualnych wydarzeń.

Praca została podzielona na pięć zasadniczych części, w których kolejno przedstawiono wspólną historię Kanady i Quebeku, zaprezentowano współczesny obraz prowincji, omawiając strukturę polityczną jej władz i kondycję społeczno-gospodarczą, oraz zarysowano rozwój problemu suwerenności, który następnie skomentowano w kontekście bieżących wydarzeń na szczeblu prowincji, federacji, kontynentu i świata. Wyniki podsumowano w Zakończeniu. Praca nawiązuje do wcześniejszych publikacji autorki nt. Kanady i Quebeku, które ukazały się w Portalu Spraw Zagranicznych w 2007 roku.

Narodziny Kanady

Dzieje Quebeku nierozerwalnie wiążą się z historią Kanady. Tym samym, nie sposób przedstawić procesu kształtowania się tych podmiotów bez uwzględnienia występujących między nimi zależności i wspólnej przeszłości. Historia Quebeku jest zarazem historią Kanady, a dzieje Kraju Klonowego Liścia – dziejami francuskojęzycznej prowincji.

Kanada XXI wieku to państwo związkowe w północnej części Ameryki Północnej, o powierzchni 9 984 670 kilometrów kwadratowych. Obecnie zamieszkuje je około 32 976 000 osób [1]. Nazwa kraju pochodzi od słowa „kanata”, które w dialekcie Huronów i Irokezów oznaczało „osadę” lub „wieś”. 2/3 powierzchni Kanady pokrywa wieczna zmarzlina, zaś pozostałą 1/3 – bujne lasy. Stąd też zdecydowana większość mieszkańców osiedla się w trzystukilometrowym pasie terytorium biegnącym wzdłuż południowej granicy z USA.

Kanada obejmuje 10 prowincji oraz 3 terytoria, które prezentuje Tabela 1. Wskazano w niej odpowiednio nazwę danej jednostki administracyjnej wraz ze stolicą lub kluczowym ośrodkiem i jej powierzchnię.

 
Tabela 1. Podział administracyjny Kanady

 

Nazwa jednostki	Stolica/kluczowy ośrodek	Powierzchnia (km2)
PROWINCJE
Alberta	Edmonton	661 848
Kolumbia Brytyjska	Victoria	944 735
Manitoba	Winnipeg	647 797
Nowa Fundlandia (i Labrador)	St. John's	405 212
Nowa Szkocja	Halifax	55 284
Nowy Brunszwik	Fredericton	72 908
Ontario	Toronto	1 076 395
Quebek	Québec	1 542 056
Saskatchewan	Regina	651 036
Wyspa Księcia Edwarda	Charlottetown	5 660
TERYTORIA
Jukon	Whitehorse	482 443
Nunavut	Iqaluit	2 093 190
Terytoria Północno-Zachodnie	Yellowknife	1 346 106

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło: Statistics Canada: http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/phys01-eng.htm/, dn. 10/01/2009.

  

Natomiast Rysunek 1. przedstawia polityczną mapę Kanady, wyraźnie rozróżniając wyżej wymienione prowincje i terytoria wraz z ich stolicami lub kluczowymi ośrodkami administracyjnymi.

Rysunek 1. Mapa polityczna i administracyjny Kanady (stan na 2006 rok)

 

 

 

Początki Kanady wiążą się z epoką podbojów kolonialnych, które miały miejsce począwszy od połowy XV wieku. Historia powstania Kanady jest wypadkową francuskiego i brytyjskiego kolonializmu, gdyż i Francja, i Wielka Brytania miały wpływ na kształtowanie się tego państwa. W XVI w. do obszarów dzisiejszej Kanady docierali zarówno Anglicy (John Cabot) jak i Francuzi, przy czym tych ostatnich należy uznać za pionierów podboju wschodnich wybrzeży Kraju Klonowego Liścia.

Już w I połowie XVI wieku francuscy podróżnicy wyprawiali się do Ameryki Północnej: Giovanni da Verrazano – Florentczyk w służbie francuskiej – w 1524 roku, a następnie Jacques Cartier w latach 1534-1535. Ten ostatni w 1534 r. objął w posiadanie w imieniu króla Francji ziemie zwane później Nową Francją. Również wyprawy francuskich rybaków w okolice Nowej Fundlandii można uznać za zapowiedź przyszłej ekspansji. Dążeniom kolonizatorskim Francji silny opór stawiała Hiszpania, która chciała utrzymać swój monopol na obszarze obu Ameryk oraz w mniejszym stopniu – Portugalia. Ponadto, w II połowie XVI wieku wybuchły we Francji wojny religijnie, które także zahamowały tymczasowo skuteczną ekspansję.

Za symboliczną datę właściwej historii francuskiego imperium kolonialnego uznaje się 27 lipca 1605 roku, kiedy to powstał Port Royal w kolonii Akadia w Ameryce Północnej (dzisiejsza kanadyjska prowincja – Nowa Szkocja). W 1608 roku, Samuel de Champlain założył miasto Quebek, które stało się stolicą rozległej, ale słabo zasiedlonej kolonii Nowa Francja, zwanej także Kanadą. De Champlain został pierwszym gubernatorem kolonii. Na skutek licznych porozumień z indiańskim plemionami [2], Francuzi przejęli kontrolę nad znaczną częścią kontynentu północnoamerykańskiego. Mimo to francuskie osadnictwo ograniczyło się głównie do doliny rzeki Św. Wawrzyńca. Nowa Francja rozwijała się stosunkowo wolno, a ponadto była całkowicie zależna od kolejnych władców francuskich. Monarcha był reprezentowany w kolonii poprzez gubernatora oraz intendenta. Pierwszy decydował o polityce zagranicznej i wojsku, a w pozostałych kwestiach konsultował się z intendentem. Natomiast intendent już w II połowie XVII w. stał się najważniejszym urzędnikiem kolonii, kierując powołanym w 1663 r. organem wykonawczym – Radą Najwyższą. Rada pełniła jednocześnie funkcje sądu apelacyjnego. Słabo rozwinięta gospodarka oraz niekorzystna polityka imigracyjna sprawiły, iż francuskie terytoria nie dorównywały poziomem zaludnienia i rozwoju koloniom brytyjskim. Co więcej, w 1713 roku na mocy pokoju utrechckiego najlepiej rozwinięta Akadia przeszła w ręce angielskie.

Począwszy od roku 1744 można mówić o burzliwym okresie francuskich wojen kolonialnych z Wielką Brytanią, które zakończyły się dopiero w 1815 r. wraz z ostatecznym upadkiem Napoleona Bonaparte. Konflikty francusko-brytyjskie obejmowały: wojnę o sukcesję austriacką (1744-1748), wojnę siedmioletnią (1756-1763), wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1778-1783), wojny rewolucyjnej Francji (1793-1802) oraz wojny napoleońskie (1803-1814 i 1815). Wojna o sukcesję austriacką, pomimo pewnych sukcesów w Indiach pod dowództwem generała guberalnego Josepha François Dupleixa, nie przyniosła Francji znaczących zmian. Natomiast wojna siedmioletnia spowodowała utratę nie tylko Nowej Francji, ale i większości posiadłości w Indiach Zachodnich. 10 lutego 1763 r. zawarto pokój paryski, na mocy którego Francja zachowała jedynie Saint-Pierre i Miquelon oraz prawo do połowu u wybrzeży Nowej Fundlandii.

W 1774 roku brytyjski parlament obawiając się, iż Quebek dołączy do trzynastu zbuntowanych kolonii, uchwalił Ustawę o Quebeku  (Quebec Act). Nadawała ona szczególne uprawnienia francuskojęzycznej ludności kolonii. Uznano francuskie prawo w Quebeku, wiarę katolicką, która dotychczas była dyskryminowana oraz język francuski. Począwszy od tego momentu mieszkańcy Quebeku byli podporządkowani francuskiemu prawu cywilnemu, mieli prawo wyboru wyznania, a kościół rzymskokatolicki wznowił i rozwinął swoją działalność. Ponadto język i kultura francuskie zostały objęte specjalnym parasolem ochronnym. Powstało szkolnictwo w duchu francuskim oraz liczne ośrodki kulturowe. Na mocy aktu Quebek odzyskał także Dolinę Ohio. Ustawa stanowiła pierwszą Kartę Praw nadaną ludności Quebeku i stworzyła jej warunki do zachowania własnej tradycji i kultury. To wpłynęło na wykształcenie się wśród mieszkańców ówczesnej kolonii brytyjskiej poczucia odrębności. Jednocześnie Metropolia osiągnęła swój cel – Quebek nie wystąpił przeciwko zwierzchnictwu Wielkiej Brytanii w dobie wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1775–1783).

Z czasem Akadię przekształcono w brytyjską Nową Szkocję, którą następnie w 1791 r. podzielono na: Nową Szkocję, Nowy Brunszwik i Wyspę Księcia Edwarda. Natomiast Nowa Francja stała się kolonią zwaną Quebek, w którym w 1791 r. wyróżniono Górną i Dolną Kanadę, czyli dzisiejsze Ontario i Quebek.

Akt Konstytucyjny z 1791 r., wydany w Londynie, wprowadzał w Górnej Kanadzie instytucje na wzór angielski oraz angielskie prawo, zaś w Quebeku utrzymywał francuski porządek prawny, kościół katolicki i system senioralny. Zwierzchnictwo nad prowincjami sprawowali gubernatorzy, przy których powołano organ ustawodawczy. Najwyższą funkcję pełnił gubernator generalny, który koordynował prace gubernatorów prowincji. W latach 20. i 30. XIX w. w Ontario i Quebeku pojawiły się głosy domagające się umiarkowanych reform. Ponieważ nie udało się ich osiągnąć na drodze parlamentarnej, doszło do zbrojnych starć m.in. w Montrealu i Toronto w 1837 r.

Głównym rzecznikiem zmian był Robert Baldwin, umiarkowany reformista z Górnej Kanady. Jego zdaniem, jedynym sposobem na rozwiązanie istniejących konfliktów było stworzenie systemu władzy, w którym rząd byłby odpowiedzialny przed Zgromadzeniem Narodowym, zaś pozycja gubernatora zostałaby ograniczona do roli reprezentanta Korony Brytyjskiej. W latach 1836-38 Baldwin wielokrotnie przebywał w Londynie starając się nakłonić Rząd JKM do swoich propozycji reform.[3] W 1838 r. Metropolia wysłała do Ameryki Północnej nowego gubernatora generalnego Johna G. Lambtona, który opracował „Raport lorda Durham”. Dokument ten określał nowy układ stosunków w Brytyjskiej Ameryce Północnej. Oprócz krytyki niewłaściwych praktyk (np. nadużyć w nadaniach ziemskich), postulował on wprowadzenie „systemu opartego na odpowiedzialności rządu wobec legislatywy oraz zjednoczenie dwóch najważniejszych prowincji, Górnej i Dolnej Kanady” [4]. W 1840 r. Izba Gmin przyjęła Akt Unii, który ustanawiał zjednoczoną prowincję Kanady od roku następnego począwszy, wprowadzał jeden urząd gubernatora wraz z Radą Wykonawczą, powoływał dwuizbowy parlament z mianowaną Radą Ustawodawczą i wybieralnym Zgromadzeniem Narodowym. W 1848 r. w Kanadzie po raz pierwszy powołano do życia rząd oparty na większości parlamentarnej, który odpowiadał przed Zgromadzeniem Narodowym. W 1854 r. utworzono Partię Liberalno-Konserwatywną na czele z Johnem A. Macdonaldem, która dążyła m.in. do sekularyzacji ziem kościelnych, zniesienia systemu senioralnego w Dolnej Kanadzie oraz poprawy relacji francusko-brytyjskich. Opozycyjnym ugrupowaniem był Czysty Charakter (Clear Grit) George’a Browna, który popierał zachowanie wzorców brytyjskich i bliskich kontaktów z Metropolią. W 1858 r. Alexander Tilloch Galt – minister finansów w gabinecie Macdonalda i Cartiera – zaproponował powołanie konfederacji, ale dopiero w 1864 r. formalnie zgłoszono w Zgromadzeniu Narodowym projekt utworzenia owej konfederacji wszystkich kolonii Brytyjskiej Ameryki Północnej lub Unii Wschodniej i Zachodniej Kanady. We wrześniu w Charlottetown doszło do spotkania przedstawicieli prowincji nad Oceanem Atlantyckim, a miesiąc później w Quebeku rozpoczęła się konferencja, na której obecni byli wszyscy Ojcowie Konfederacji: Macdonald, Galt, Brown, Leonard Tilley i Thomas D’Arcy McGee. Zaprezentowano dwie koncepcje ustroju:

Ostatecznie większość zebranych odniosła się przychylnie do pierwszego rozwiązania, po pewnych jego modyfikacjach na rzecz zwiększenia zakresu autonomii i roli prowincji. Łącznie podczas konferencji opracowano 72 rezolucje, które regulowały status prowincji kanadyjskich i ustanawiały Dominium Kanady. Kanadyjskie Zgromadzenie Narodowe zatwierdziło projekt, ale Nowa Fundlandia i Wyspa Księcia Edwarda – odrzuciły go. Nowa Szkocja i Nowy Brunszwik poparły pomysł. W 1886 r. w Londynie przedstawiciele Ontario, Quebeku, Nowej Szkocji i Nowego Brunszwiku przyjęli rezolucje z roku 1864. Tym samym terytoria te stworzyły Dominium Kanady.

Ustawę konstytuującą nowe państwo uchwaliła 26 lutego brytyjska Izba Lordów, 8 marca Izba Gmin, zaś sankcję królewską ustawa uzyskała 29 marca 1867 r. Dokument nosił nazwę: Akt Brytyjskiej Ameryki Północnej (The British North America Act) i wszedł w życie 1 lipca 1867 r. określając podstawy ustrojowo-prawne Kanady obowiązujące ze zmianami do dnia dzisiejszego.[5] W ten oto sposób parlament brytyjski oktrojował konstytucję Kanady. U schyłku XIX w. oraz na przestrzeni XX terytorium Kanady podlegało licznym przemianom. W 1869 r. do konfederacji, która w rzeczywistości stanowiła realizację koncepcji federacyjnej, dołączyły Terytoria Północno-Zachodnie (czyli Ziemia Ruperta zakupiona przez Kanadę od Kompanii Hudsońskiej), w 1870 – Manitoba, w 1871 – Kolumbia Brytyjska, w 1873 – Wyspy Księcia Edwarda, w 1905 – Alberta i Saskatchewan oraz w 1949 – Nowa Fundlandia. W 1898 r. z Terytoriów wyodrębniono Jukon, a w 1999 – Nunavut [6].

Konferencja imperialna z 1926 r. oraz statut westminsterski z 1931 r. uczyniły Kanadę suwerennym państwem, będącym członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Począwszy od końca lat 50. kolejne rządy dążyły do umocnienia niezależności Kanady m.in. poprzez ograniczenie stosowania terminu „dominium” oraz program „kanadyzacji” gospodarki państwa, czyli stopniowe odcinanie jej od napływu obcego kapitału. Wewnętrznej integracji państwa miało służyć także wzmocnienie władzy centralnej i zwalczanie odśrodkowych ambicji separatystycznych w niektórych prowincjach, jak na przykład w Quebeku. Politykę o takim charakterze prowadził w latach 1968-84 premier Pierre Eliotte Trudeau, który w 1982 r. znowelizował w tym celu konstytucję. Po nim, aż do 1993 r. władzę sprawowali konserwatyści.