Irańskie aspiracje mocarstwowe – rys historyczny

Iran, niezależnie od charakteru swego reżimu i typu panującego w nim ustroju ideowo-politycznego, niezmiennie pretendował do odgrywania istotnej strategicznej roli w regionie Zatoki Perskiej. Te mocarstwowe aspiracje Iranu były (i są do dziś) efektem współistnienia wielu różnorodnych czynników, zarówno o charakterze stałym, determinowanym przez geopolitykę, jak też zmiennych, zależnych od aktualnej sytuacji strategicznej w regionie i w samym Iranie. Do czynników stałych należy zaliczyć w pierwszej kolejności niezwykle dogodne położenie geograficzne państwa irańskiego, które wręcz skazuje Iran – niezależnie od jego aktualnych w danym momencie możliwości i zdolności – na odgrywanie roli co najmniej znaczącego gracza w regionie Zatoki Perskiej. Iran – nawet izolowany międzynarodowo i osłabiony wewnętrznie, tak jak ma to na przykład miejsce obecnie – zawsze będzie dysponować szeregiem strategicznych atutów, które w efekcie dawać mu będą liczącą się pozycję w najbliższym otoczeniu międzynarodowym. Innym ważnym stałym elementem, wpływającym na irańskie aspiracje i ambicje mocarstwowe, często niedocenianym na Zachodzie, jest perska spuścizna historyczna i cywilizacyjno-kulturowa. W szczególny sposób odnosi się to do okresu istnienia imperium szyickiej dynastii Safawidów, panującej (z przerwami) między początkiem XVI a połową XVIII w.

Do czynników o charakterze zmiennym, determinujących aspiracje mocarstwowe Iranu, należą przede wszystkim jego potencjał ekonomiczny, militarny i demograficzny, a także wewnętrzna sytuacja polityczna i charakter panującego w Iranie ustroju.

W tym kontekście nie można zapominać, że obecnie (po rewolucji islamskiej z 1979 roku) dążenie Iranu do uzyskania statusu regionalnego mocarstwa w dużym stopniu determinowane jest przez określone aspekty ideologiczno-religijne, w tym zwłaszcza praktykowaną przez irański szyizm zasadę welajat-e fakih  oraz specyficzne elementy szyickiego mesjanizmu, jak np. doktryna religijna mahdaviat.  W najbardziej potocznym ujęciu, irańskie aspiracje mocarstwowe względem regionu są od 1979 roku „zamaskowane” pod hasłem eksportu „rewolucji islamskiej”, tj. imperatywu rozszerzania formuły ustrojowo-politycznej i ideologicznej Islamskiej Republiki Iranu na inne państwa muzułmańskie w regionie. Praktyczne – choć nieudane – próby takiego „eksportu” miały już miejsce w historii teokratycznego Iranu: pierwszą było faktyczne sprowokowanie wojny z Irakiem (w 1980 roku), kolejną zaś aktywizacja i radykalizacja szyickiej społeczności Libanu (lata 1980-1981) wraz
z powołaniem Hezbollahu w rok później.

Do zmiennych elementów wpływających na irańskie ambicje regionalne należy także oczywiście rozwój sytuacji międzynarodowej w regionie, w tym zaangażowanie mocarstw zewnętrznych. W ciągu ostatnich ponad 200 lat zaangażowanie to nie sprzyjało realizacji irańskich (wcześniej perskich) aspiracji mocarstwowych, spychając Iran do roli przedmiotu i pionka w regionalnej rozgrywce strategicznej; jednak nawet i wówczas Irańczycy byli w stanie wpływać do pewnego stopnia na procesy zachodzące w ich najbliższym otoczeniu międzynarodowym, głównie dzięki swym stałym atutom geopolitycznym, takim jak położenie geograficzne.

Zaangażowanie mocarstw zewnętrznych może mieć jednak również pozytywny wpływ na irańskie możliwości i zdolności realizacji geopolitycznego imperatywu uzyskania statusu mocarstwa. Tak właśnie dzieje się obecnie – gdy w 2003 roku interwencja militarna USA obaliła reżim Saddama Hussajna w Iraku, przez trzy dekady będący naturalną i największą przeszkodą dla irańskich ambicji mocarstwowych, otworzyło to Iranowi drogę do niemal całkowicie swobodnego i, co ważne, szybkiego umacniania swej regionalnej potęgi. Teheran nie zmarnował nadarzającej się okazji, tym bardziej, że wojna w Iraku okazała się prawdziwą strategiczną pułapką dla Stanów Zjednoczonych i regionalną „czarną dziurą” bezpieczeństwa. W takich warunkach Iran mógł skutecznie przyspieszyć i wzmocnić swe działania na rzecz budowy regionalnej pozycji mocarstwowej, co zresztą odbywało się na zasadzie swoistego „sprzężenia zwrotnego”, Teheran bowiem aktywnie zaangażował się – poprzez swe szyickie „proxies” w Iraku – w działania mające pogorszyć pozycję strategiczną sił USA i ich sojuszników. Głównym narzędziem okazał się tu potężny, masowy Ruch Sadra (Al-Sadriyun), skupiający głównie szyicką biedotę i szermujący radykalnymi hasłami społeczno-politycznymi. O tym, jak groźny jest to przeciwnik, przekonali się także na własnej skórze polscy żołnierze służący w Iraku w latach 2004 – 2006.

Irańskie aspiracje mocarstwowe – narzędzia i środki

Pomimo dogodnego położenia geopolitycznego i relatywnie silnego potencjału państwa, po zakończeniu wojny z Irakiem teokratyczny Iran nie był w stanie znacząco wzmocnić swej pozycji w regionie. Głównymi czynnikami, które uniemożliwiały Iranowi pełne wykorzystanie jego naturalnych strategicznych atutów, były zwłaszcza stała obecność sił amerykańskich w wielu państwach Zatoki Perskiej, militarna i polityczna pozycja Iraku oraz system wzajemnych powiązań sojuszniczych sunnickich arabskich państw regionu (opartych o strategiczne związki z USA). Realia te zmusiły Teheran – zwłaszcza po wspomnianej porażce próby żywiołowego rozprzestrzenienia rewolucji „na gruzach” Iraku w latach 1980-1988 – do poszukiwania innej metody zwiększania pozycji w regionie i przyjęcia strategii „drobnych kroków”.

W tym celu Iran wykorzystał głównie zestaw strategicznych narzędzi i mechanizmów, budowany już od pierwszych lat islamskiej rewolucji na całym Bliskim Wschodzie. Działania Iranu w tym zakresie prowadzone są systematycznie i planowo na kilku różnych płaszczyznach i kierunkach, a zadaniem tych środków jest stopniowe umacnianie pozycji Teheranu w regionie. Część z tych środków działa na rzecz i w interesie Iranu już od dłuższego czasu (np. Hezbollah w Libanie czy strategiczny sojusz z Syrią ), większość pojawiła się jednak w ciągu ostatnich kilku lat (palestyński Hamas
w Strefie Gazy , szyickie ugrupowania w Iraku, rebelia szyitów w Jemenie, aktywizacja szyickich ruchów społecznych w państwach Zatoki Perskiej ). Strategia taka ma na celu uzyskanie i utrzymywane przez Teheran swoistych „przyczółków geopolitycznych” w różnych rejonach Bliskiego Wschodu, służących realizacji dalekosiężnych zamiarów Teheranu, a w wymiarze operacyjnym dających Irańczykom możliwość bieżącego oddziaływania na sytuację w niemal dowolnym punkcie regionu.

Niewątpliwie jednak najważniejszym ze środków służących umacnianiu strategicznego oddziaływania Iranu na sytuację w regionie bliskowschodnim jest program jądrowy. Irańska aktywność nuklearna, której początki sięgają jeszcze rządów szacha, miała aż do 2002 roku charakter tajny – społeczność międzynarodowa nie miała żadnej wiedzy ani nawet świadomości, że Iran prowadzi zaawansowane prace naukowo-badawcze i rozwojowe w zakresie technologii wzbogacania uranu. Od ośmiu lat irański program nuklearny i polityka władz w Teheranie w tym zakresie wzbudzają poważne kontrowersje społeczności międzynarodowej, która podejrzewa Iran o dążenie do pozyskania własnej broni atomowej. Szczególne zaniepokojenie budzi do dziś fakt małej przejrzystości irańskiego programu jądrowego i wieloznaczne zachowanie władz irańskich w tym kontekście.

Upór, z jakim Iran dąży do realizacji swego programu nuklearnego i wejścia w posiadanie atomowego know-how, nie powinien jednak dziwić, jeśli wziąć pod uwagę irańskie aspiracje mocarstwowe względem regionu. Ewentualne dysponowanie przez Teheran bronią jądrową wraz ze środkami jej przenoszenia w postaci rakiet balistycznych, stanowić będzie bowiem najważniejszy element irańskiej dominacji strategicznej w szeroko ujętym regionie.

Program nuklearny ma więc dla Iranu – jego strategicznych celów aktywności w regionie oraz aspiracji –znaczenie fundamentalne i można pokusić się o stwierdzenie, iż Irańczycy nie zrezygnują dobrowolnie z jego kontynuacji, co więcej: za wszelką cenę będą dążyć do jego zakończenia, nawet ryzykując rozpętanie regionalnego konfliktu.

Dotychczasowe doświadczenia i przebieg wydarzeń skłaniają zresztą najpewniej władze w Teheranie do optymizmu. Zasadniczą osią dotychczasowych działań Iranu wobec społeczności międzynarodowej niezmiennie pozostaje niezwykle skuteczne stosowanie taktyki „gry na czas” i „negocjacji na temat negocjacji”. Począwszy od 2002 roku, Teheran wielokrotnie ogłaszał jednostronne moratoria na kontynuowanie procesu wzbogacania uranu, wiele razy zgadzał się też na żądania Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej lub wielkich mocarstw, aby po pewnym czasie wznawiać kontrowersyjną aktywność lub odrzucać uzgodnione już kompromisowe rozwiązania problemu.