Konstytucja włoska należy do tzw. konstytucji sztywnych, to znaczy że zmiana jej jest dużo trudniejsza niż zwykłych ustaw. Charakter tej konstytucji i jej ducha określa jedno z ważniejszych postanowień, które mówi: "Włochy są republiką demokratyczną opartą na pracy".

System ustrojowy

Rządy parlamentarne, z przesunięciem w stronę parlamentarno-gabinetowych. Parlament dokonuje wyboru głowy państwa, ten z kolei powołuje rząd. Rząd dla legalizacji swojego działania potrzebuje zaufania obu izb parlamentu - po uzyskaniu wotum zaufania działa samodzielnie, ale ponosi odpowiedzialność polityczną przed obiema izbami.

Prezydent sprawuje swoje funkcje poprzez akty wymagające kontrasygnaty odpowiedniego ministra.

We Włoszech występuje bikameralizm, przy czym obie izby parlamentu są równe wobec siebie.

Państwo ma charakter unitarny, jest podzielone na 20 regionów, 103 prowincje i 8100 gmin. Występuje jednak znaczna decentralizacja władzy - poparcie dla autonomii lokalnej, szeroka decentralizacja administracji.

Głowa państwa

Obecnie, od 1999, prezydentem jest Carlo Azeglio Ciampi (ur. XII 1920).

Prezydent jest wybierany przez przedstawicieli narodu. Jest organem władzy jednoosobowym, apolitycznym i bezstronnym, pełni funkcje gwarancyjne i kontrolne, czuwa nad przestrzeganiem konstytucji, spełnia rolę arbitra między partiami.

Prezydent utożsamia "jedność narodową".

Prezydenta wybiera parlament na wspólnym posiedzeniu obu izb z udziałem po 3 reprezentantów z 19 regionów i jeden przedstawiciel Valle d'Aosta. Wymagana większość kwalifikowana wynosi 2/3 głosów, po trzecim głosowaniu wystarczy już większość bezwzględna.

Kadencja wynosi 7 lat, z możliwością jednej reelekcji.

Funkcji prezydenta nie można łączyć z innym stanowiskiem państwowym ani z mandatem parlamentarnym. Po upływie kadencji prezydent staje się dożywotnim senatorem Republiki.

Prezydent nie ponosi odpowiedzialności politycznej przed parlamentem, a jego akty wymagają kontrasygnaty odpowiedniego ministra. Prezydent ponosi odpowiedzialność konstytucyjną , może być postawiony w stan oskarżenia przez obie izby parlamentu bezwzględną większością głosów; wniosek rozpatruje Sąd Konstytucyjny przy udziale 16 członków spełniających warunki wybieralności do Senatu, powołanych z listy ustalanej raz na 9 lat przez parlament.

Kompetencje głowy państwa: zarządzanie wyborów do parlamentu, zwoływanie pierwszego posiedzenia izb, kierowanie orędzi do izb, zwoływanie izb na sesje nadzwyczajne, promulgowanie ustaw, stosowanie weta ustawodawczego, prawo rozwiązywania jednej lub obu izb parlamentu, powoływanie premiera, ogłaszanie dekretów z mocą ustawy, ratyfikowanie traktatów międzynarodowych, zwierzchność nad siłami zbrojnymi, przewodniczy Najwyższej Radzie Obrony, ma prawo łaski, przewodniczy Najwyższej Radzie Sądownictwa, mianuje 5 sędziów Sądu Konstytucyjnego oraz członków regionalnych trybunałów administracyjnych.

Prezydentem zostaje zwykle wybitny polityk, o dużym autorytecie, potrafiący skonsolidować i godnie reprezentować naród; urząd prezydenta cieszy się dużym autorytetem w społeczeństwie (Pertini, Scalfaro, Ciampi).

Prezydenci i lata sprawowania urzędu:
Enrico de Nicola 1946-1948
Luigi Einaudi 1948-1955
Giovanni Gronchi 1955-1962
Antonio Segni 1962-1964
Giuseppe Saragat 1964-1971
Givanni Leone 1971-1978
Sandro Pertini 1978-1985
Francesco Cossiga 1985-1992
Oscar Luigi Scalfaro 1992-1999
Carlo Azeglio Ciampi 1999-