Droga do obecnego porządku prawno – ustrojowego

Zakończenie drugiej wojny światowej i zaprowadzanie na obszarze Węgier nowego porządku prawno – ustrojowego rozpoczęło się od uchwalenia w 1949 roku Konstytucji, kilkukrotnie następnie nowelizowanej. Pierwsza zmiana postanowień ustawy zasadniczej miała miejsce w 1972 roku. Jej istotę stanowiło, jak podaje Witold Brudziński, [1] wprowadzenie nowej definicji państwowości węgierskiej – „państwo socjalistyczne” oraz zasady kierowniczej roli partii marksistowsko – leninowskiej. Potwierdzono w niej również pozycję klasy robotniczej, jako klasy przewodniej, pozostającej w sojuszu z chłopstwem, inteligencją i pozostałymi masami pracującymi. Następna modyfikacja zapisów Ustawy Zasadniczej miała miejsce w kwietniu 1975 roku, kiedy to wydłużono kadencję parlamentu z 4 do 5 lat.

Kolejne zmiany postanowień konstytucji miały miejsce w latach osiemdziesiątych w okresie odwilży i słabnięcia systemu komunistycznego. Grudzień 1983 roku przyniósł powołanie nowego organu - Rady Prawa Konstytucyjnego. W roku 1985 wprowadzono do Konstytucji postanowienia dotyczące prawa wyborczego, zaś dwa lata później nieznacznie ograniczono kompetencje Rady Prezydialnej. W 1989 roku wprowadzono kolejne nowelizacje. 10 stycznia 1989 roku wprowadzono do Konstytucji instytucję Trybunału Konstytucyjnego oraz referendum ogólnokrajowego oraz znowelizowano postanowienie dotyczące wolności słowa, prasy, prawa do zrzeszania się i pokojowych zgromadzeń (z zastrzeżeniem, że korzystanie z tego prawa „nie może naruszać konstytucyjnego porządku Węgierskiej Republiki Ludowej). [2] Pięć miesięcy później wprowadzono natomiast wotum zaufania oraz wotum nieufności wobec Rady Ministrów.

Do przełomu w zakresie sytuacji prawnoustrojowej doszło w drugiej połowie lat 80 tych wraz ze wzrostem znaczenia opozycji antykomunistycznej. Rosnące w siłę zjednoczone ugrupowania opozycyjne doprowadziły w dniu 13 czerwca 1989 roku do rozpoczęcia tzw. „obrad trójkątnego stołu”, gdzie przy jednym boku zasiedli przedstawiciele opozycji, przy drugim strona rządowa, przy trzecim zaś przedstawiciele ugrupowań satelickich Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej. Rozmowy zakończone 18 września 1989 roku przyniosły porozumienie (nieakceptowane przez część sił demokratycznych) [3], zakładające podzielenie się władzą z opozycją. Pochodną tych rozmów było uchwalenie 18 października 1989 roku ustawy XXXI „O zmianie konstytucji” (na Węgrzech istnieje tradycja numerowania ustaw uchwalonych każdego roku cyframi rzymskimi) [4]. W literaturze znaleźć można opinie, iż ze względu na zakres wprowadzonych zmian przyjęcie tej ustawy oznacza w praktyce uchwalenie nowej ustawy zasadniczej. [5]

Węgry pod rządami „konstytucji” z 18 października 1989 roku

 Jak podaje Witold Brudziński [6] liczbę rozdziałów z dotychczasowych dziesięciu zwiększono do piętnastu, zaś z wcześniejszych 78 paragrafów jedynie osiem zachowało pierwotną treść. Zmieniono również nazwę państwa z Węgierska Republika Ludowa na Republika Węgierska.

Przyjęto ponadto nową definicję państwowości węgierskiej. Według § 2 rozdziału 1 Republika Węgierska jest niezawisłym, demokratycznym państwem prawnym. Suwerenem uczyniono natomiast lud węgierski, sprowadzony do pojęcia wspólnoty politycznej.

Wśród zasad ustrojowych, znajdują się ponadto zapisy, które należy uznać za szczególnie ważne, jak chociażby dotyczące relacji z innymi państwami.  Znajdujemy je w § 6 pkt. 1, gdzie czytamy: „Republika Węgierska odrzuca wojnę, jako środek rozstrzygania sporów między narodami i powstrzymuje się od stosowania przemocy wobec niepodległości i integralności terytorialnej innych państw, jak również od gróźb użycia przemocy” oraz w pkt. 3, „Republika Węgierska poczuwa się do odpowiedzialności za los Węgrów, żyjących poza jej granicami i popiera kultywowanie ich więzi z krajem węgierskim”.

Uwzględniono w nich również prawa człowieka, które § 8 uznaje za niezbywalne i nienaruszalne, a ich ochronę za powinność państwa. Gospodarka Węgier zdefiniowana została w § 9 jako gospodarka rynkowa, w ramach której tak własność publiczna  jak i własność prywatna objęte są równouprawnioną i równorzędną ochroną. Dalej w tym samym paragrafie znajduje się zapis, iż Republika Węgierska uznaje i popiera prawo przedsiębiorczości i wolność konkurencji gospodarczej. W paragrafie 13, natomiast zagwarantowane jest prawo własności [7].