Współczesny Azerbejdżan

Najnowsza historia Azerbejdżanu, którą można datować od momentu ogłoszenia przez republikę niepodległości w roku 1991, to okres zawirowań i turbulencji zarówno w polityce, jak i w ekonomii. Lata 1991-1994 to czas wojny z Armenią o Górny Karabach. Konflikt ten naruszył równowagę demograficzną społeczeństwa azerskiego i pozostawił wiele osób w trudnej sytuacji społecznej i ekonomicznej. [16]

Lata 1991-1995 to jednocześnie lata politycznej niestabilności, zakończonej wyborami prezydenckimi w roku 1995, w których wygrał Heydar Aliyev, były Pierwszy Sekretarz Azerskiej Partii Komunistycznej. Dzisiejszy Azerbejdżan, w którym prezydentem jest syn Heydara – Ilham Aliyev bardziej przypomina naftowy szejkanat niż demokratyczną republikę.

Polityczna i ekonomiczna destabilizacja kraju sprawiły, że ludzie znów zaczęli odwoływać się do starych tradycji rodzin wielopokoleniowych, które są gwarantem pomocy ekonomicznej i stabilizacji społecznej. Powrót do paternalistycznej koncepcji rodziny, jako „wielkiego gniazda”, które zapewnia swoim członkom pomoc społeczną i ekonomiczną oraz psychiczne wsparcie, oznacza dominującą rolę mężczyzny, jako zapewniającego rodzinie byt, i marginalizację kobiety, której rola po raz kolejny została zawężona do dbałości o gospodarstwo domowe. W roku 2006, tylko 21 procent zamężnych kobiet było aktywnych zawodowo. [17]

Jednym z powracających problemów społecznych, które wydawały się zupełnie wykorzenionymi już w okresie ZSRR, jest wydawanie za mąż nieletnich dziewcząt. [18] Eksperci biją na alarm - odsetek dziewcząt kończących swoją edukację w wieku lat 14, ukończywszy jedynie obowiązkową szkołę podstawową i gimnazjum, rośnie z każdym rokiem. Kolejnym naturalnym korkiem w ich życiu ma być małżeństwo i macierzyństwo. Powraca się nawet do tak starych tradycji jak porwania i tzw. beshide kobek kesdi –zwyczaj „zaręczania” nowonarodzonych dzieci. Szacuje się, że około 70 procent wszystkich małżeństw zawieranych w Lenkoran – południowym regionie Azerbejdżanu znanym ze swojego konserwatyzmu, to małżeństwa nieletnich. Rząd Azerbejdżanu poddaje w wątpliwość rozległość tego problemu a brak odpowiedniego systemu monitorowania uniemożliwia podanie konkretnych danych statystycznych potwierdzających tezę o powszechności małżeństw nieletnich.

Chęć jak najszybszego zamążpójścia wynika z możliwości, jakie młodym małżonkom daje „wielkie gniazdo”: poczynając od nabycia mieszkania w nowoczesnym wieżowcu, przez uzyskanie wyższego wykształcenia, a po otrzymanie prestiżowej pracy. W wielu przypadkach małżeństwa są zawierane po to by powiązać więzami rodzinnymi przyjaciół czy znajomych. Wydawanie za mąż nieletnich córek jest postrzegane, jako przejaw stabilizacji, a nawet dobrobytu. Patriarchalny typ rodziny, z hierarchą wzajemnej pomocy kształtuje podstawy dla nepotyzmu, tradycyjnego system łapówek (hormat) i klanowości relacji międzyludzkich.

Przypisy:
[1] Said K., Ali i Nino, 2004. Powieść opisująca losy gruzińskiej księżniczki Nino Kipiani i Alego z perskiego rodu Szinwanszir na przełomie XIX i XX wieku.
[2] Tohidi, N. Soviet In Public, Azeri In Private Gender, Islam, and Nationality in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan. W: Women's Studies International Forum, 1996, Vol. 19, s. 121; (Więcej informacji na ten temat: Barakat, H., The Arab family and the challenge of social transformation. W: Fernia E. (Ed.), Women and the family in the Middle East,  1985; Beck L. & Keddie N., Women in the Muslim world, Harvard University Press, s. 189-215.
[3] Heyat F., Azeri Women in Transition. Women in Soviet and post-Soviet Azerbaijan, 2005, s. 41
[4] Dla odróżnienia mahram to mężczyzna, którego poślubienie jest zabronione prawem (brat, ojciec, szwagier). W obecności mahram’a zakrywanie twarzy nie jest konieczne.
[5] Heyat F., Azeri Women in Transition…, s. 126.
[6] Tamże, s. 83.
[7] Tamże, s. 82.
[8] Tamże, s. 98.
[9] Tamże, s. 88
[10] United Nations Development Programme. (1994). Human development world report. New York: Oxford University Press, s.144.
[11] Heyat F., Azeri Women in Transition…, s. 113-118.
[12] Tamże, s. 177-178.
[13] Podwójny charakter zachowań ma swoje korzenie w azerbejdżańskiej kulturze, która rozróżnia pomiędzy wnętrzem (icharida), odnoszącym się do prawdziwych, osobistych uczuć, oraz tym co na zewnątrz (zahirda), czyli tym czego się od człowieka oczekuje w sferze etykiety, norm społecznych czy dobra ogółu. Podobny podział (na batin i zahir) znajdujemy w kulturze krajów Bliskiego Wschodu oraz Iranie. Okres sowiecki jeszcze bardziej umocnił ten podział, który znalazł swe zastosowanie również w życiu codziennym, w wyrażanych opiniach. I tak zaistniał podział pomiędzy tym, co byłoby powiedziane szczerze (urakdan) i tym co rzeczywiście było mówione (zahirda) zarówno publicznie, jak i prywatnie. Por. Heyat F., Azeri Women in Transition…
[14] Children’s Rights and possibilities of the De-Institutionalisation reform. Study on Institutionalised Children in Azerbaijan, raport zrealizowany pod patronatem Ministerstwa Młodzieży, Sportu i Turystyki Republiki Azerbejdżanu, Baku, 2005, s. 11 i następne.
[15] Roccella C., The Child Protection System in Azerbaijan. Situation Analysis. Available Resources, Referral Mechanisms, Gaps and Risks seen from a Child Rights Perspective, UNICEF 2005, s. 21
[16] 20 tysięcy zabitych, głównie mężczyzn w wieku produkcyjnym zostało zabitych; milion uchodźców, z których 55 procent to kobiety, w tym wiele owdowiałych.
[17] Azerbaijan Demographic Health Study, s. 191.
[18] Women against violence, Echo, 4 listopada 2006.