Swego rodzaju kontynuatorem myśli o nadrzędnej roli islamu w świecie (cytowanym również dziś przez współczesnych fundamentalistów) był słynny myśliciel Taqi ad-Din Ahmad Ibn Tajmijja (1263-1328). Można wręcz powiedzieć, że „ze wszystkich ojców klasycznego islamu Tajmijja stał się dominującym autorytetem we współczesnej dyskusji dotyczącej islamu i polityki”. [3] Postulował on powrót islamu do źródeł (tj: do Koranu). Był wybitnym uczonym, teologiem i prawnikiem. Ponieważ działał w czasach, kiedy świat islamski był zagrożony przez Mongołów czy wyprawy krzyżowe, prezentował radykalne poglądy nt. obrony wiary islamskiej i starał się uprawiać propagandę skierowaną przeciwko wrogom zewnętrznym, ze szczególnym uwzględnieniem Mongołów (których demonizował, jako jeszcze gorszych od charydżytów).

Czytając jego pisma, można być zaszokowanym tym, jak bardzo przypominają one zawołania współczesnych fundamentalistów islamskich: „Należy walczyć z każdą grupą ludzi, która buntuje się przeciwko jasnym i wiarygodnie przekazanym nakazom islamu, jak twierdzą wszyscy prominentni islamscy uczeni, dotyczy to też tych członków, który publicznie czynią wyznanie wiary, wypowiadając szahadę [szahada – świadectwo i wyznanie wiary o treści „Zaświadczam, że nie ma innego boga oprócz Boga, a Muhammad jest jego prorokiem”; świadectwo monoteizmu]”. [4] Co prawda tego typu wypowiedzi miały miejsce setki lat temu, jednak współcześnie odnajdywane są oczywiste podobieństwa. Wówczas adresatem tych zawołań byli buntujący się przeciw Mongołom, zaś obecnie np. muzułmanie w Egipcie czy Syrii również żyją pod rządami, które umożliwiają stosowanie innych praw niż prawo muzułmańskie.

Dlaczego nie traci to na aktualności? Po prostu teologia ibn Tajmijji jest tak ogólna i abstrakcyjna, że można ją dostosować do dzisiejszych czasów, w miejsce Mongołów wstawiając określoną grupę uznawaną za odstępców od wiary.

Po śmierci Tajmijji długo nie było w świecie islamskim postaci tej miary, która mogłaby w równym stopniu pobudzać wyobraźnię i wyznaczać kierunki rozwoju fundamentalistom. Można zaryzykować twierdzenie, że fundamentalizm trwał przede wszystkim jako sposób rozwiązywania doraźnych problemów, nie był odpowiednio „zawiadywany” i nie odgrywał takiej roli w tworzeniu porządku politycznego, jak w latach późniejszych. Wielu myślicieli, a także pretendentów do przywództwa w świecie islamskim czerpało z „twórczości” Tajmijji, podpierając się nią (często nawet nieświadomie) w celu poparcia swoich działań czy też tworząc propagandę przeciw wrogom zewnętrznym. Tak starał się postępować na przykład żyjący w XIV wieku Ismail ibn Kathir, uczony, który ideologię Tajmijji połączył z fragmentem Koranu (5:44): „A ci, którzy nie sądzą według tego, co zesłał Bóg, są niewiernymi”.

Co ciekawe, często słowo „sądzić” w powyższym cytacie rozumiane było (i nierzadko wciąż jest) jako „rządzić”. „Niewierni” natomiast interpretowani są jako apostaci. Dzięki temu zabiegowi fundamentaliści mogą (cały czas podpierając się Koranem) określać wybranych władców ze świata arabskiego mianem apostatów (odstępców od wiary), co usprawiedliwia karanie ich śmiercią. Tego typu rozumowanie jest bardzo przydatne, bo kiedy trzeba zdobyć władzę, zawsze można się nim podpierać i nie trzeba nawet poważnego wroga zewnętrznego.

Historia fundamentalizmu muzułmańskiego nie jest ciągła, nie rozwijał się on liniowo, zaś często zdarzało się, że poszczególne grupy lub bardziej wyraziści liderzy byli ze sobą skłóceni i nawzajem zwalczali lub byli niekonsekwentni. Świetnym tego przykładem może być postawa Tajmijji wobec charydżytów. Tajmijja ostro ich potępiał, ponieważ sprzeciwiał się tyranobójstwu, które z kolei stanowiło jeden z fundamentów działania charydżytów. Tajmijja wyznawał pogląd, że sułtan jest „cieniem Boga na ziemi” i że „60 lat rządów niesprawiedliwego przywódcy jest lepsze niż jedna noc bez sułtana”. [5]

Współczesny fundamentalizm, czyli połączenie starego z nowym

Trzeba było upływu wielu lat, by idee fundamentalizmu islamskiego odżyły na dobre. Pośrednio było to efektem dominacji Zachodu w rejonie bliskowschodnim. Jak podaje Jansen, „historia fundamentalizmu we współczesnym islamie zaczyna się od działalności [Dżamala al-Din] Al-Afghaniego podczas jego pobytu w Kairze w latach 1871-1879”. [6] Można się z tym twierdzeniem zgodzić o tyle, że to właśnie Al-Afghani na nowo odkrył i wypromował przemyślenia ibn Tamijji.

Dżamal al-Din Al-Afghani był z pochodzenia irańskim szyitą, choć sam podawał się za Afgańczyka. Był politycznym aktywistą, sławiącym wielką przeszłość świata muzułmańskiego. W okresie działalności Al-Afghaniego Zachód był u szczytu swojej potęgi i okupował militarnie praktycznie cały Bliski Wschód: w listopadzie 1869 roku otwarto Kanał Sueski, w 1876 roku Wielka Brytania i Francja zawarły porozumienie, na mocy którego miały przejąć kontrolę nad egipską gospodarką do czasu spłacenia przez ten kraj jego długów. Cały czas trwały próby westernizacji obszaru Bliskiego Wschodu. Al-Afghani zachodniej dominacji przeciwstawiał twardy nacjonalizm i poszukiwanie spoiwa dla świata arabskiego. Według niego, świat islamu upadł z dwóch powodów: przez (opacznie przez niego rozumiany - J.W.) fanatyzm i przez tyranię. Fanatyzm Al-Afghani pojmował jako nadużycie i wykorzystanie religii w celu utrzymania obecnego porządku. Tyranię natomiast trzeba było zlikwidować poprzez całkowite usunięcie ówczesnych rządów.

Działalność Afghaniego zainspirowała młodych, gniewnych egipskich intelektualistów, ponieważ „skonstruował [on] most łączący ich tradycyjną kulturę z akceptacją różnych nowoczesnych poglądów”. [7] W skrócie: ożywił, zaktualizował i dopasował stare idee do ówczesnych czasów w celu obrony przed wspólnym wrogiem – okupantem z Zachodu.

Ideologia odgrzana przez Afghaniego najbardziej spektakularnie zmaterializowała się w 1928(-9?) roku, za sprawą utworzenia organizacji o nazwie Bractwo Muzułmańskie. Jej twórcą był Hassan Al-Banna, egipski działacz religijny. To „właśnie Hassan Al-Banna wprowadził zawodową przemoc do ruchu, który obecnie nazywamy fundamentalizmem islamskim”. [8] Działania Braci Muzułmanów były prowadzone przeciwko brytyjskim okupantom Egiptu. Al-Banna i jego stronnicy, w walce z Brytyjczykami kierowali się zasadą, że „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem”, co znalazło wyraz w zbrojnej współpracy z Niemcami i Włochami podczas drugiej wojny światowej. Gwoli ścisłości, trzeba dodać, że podobnie jak oni postępował również przykładowo Anwar Sadat, więc taka postawa nie była niczym wyjątkowym.

Bracia Muzułmanie założyli tajny aparat, który miał przeprowadzać nielegalne operacje skierowane przeciw panującym w Egipcie Brytyjczykom. Przeorganizowali się w komórki (usar), które nie mogły liczyć więcej niż pięciu członków. Dokonywali skrytobójstw i prowadzili akcje dywersyjne. Oprócz tego prowadziły czas działalność propagandową, skierowaną przeciw Brytyjczykom, starając się ukazać ich jako źródło niestabilności, biedy i upadku kraju. Organizacja nie była aż tak tajemnicza i wszechmocna, jak starała się to ukazywać. Po śmierci Al-Banny w 1949 roku traciła na znaczeniu i sile. Ruch już nie mógł się pochwalić tak silną i rozgałęzioną strukturą, jak za czasów działalności swego założyciela i, choć istnieje do dziś, po wieloletnich, wyniszczających walkach z rozmaitymi przywódcami świata islamskiego, działa bardziej jako patia polityczna (w Jordanii), niż ruch zbrojny. Mimo to, Bractwo Muzułmańskie wyznaczyło kierunki i stało się podwaliną współczesnego fundamentalizmu muzułmańskiego Zachowała się jego legenda, która między innymi przyczyniła się do powstania Al-Kaidy. Fundamentalizmu inspirowanego ideologią uformowaną przez czternastowieczną wojenną myśl Ibn Tajmijji, dopasowaną do nowych czasów przez Al-Afghaniego. Od tej pory zmieniały się przede wszystkim metody działania ekstremistów islamskich, ponieważ ideologia już istniała.

Terror zaczął ewoluować w stronę coraz bardziej krwawej i bezlitosnej walki o cele polityczne. Walki, której ideologia w gruncie rzeczy pozostała niezmieniona.