Celem pracy jest ukazanie konsekwencji istnienia baz rosyjskich na Ukrainie dla obronności i bezpieczeństwa Ukrainy. Jednocześnie jest próbą określenia czy taka obecność militarna Rosji może stanowić przeszkodę w drodze do ewentualnej akcesji Ukrainy do Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego.

Utrzymywanie baz wojskowych na terytorium drugiego państwa jest powszechnie znanym w historii wojskowym instrumentem polityki zagranicznej i skutecznym sposobem wywierania wpływu międzynarodowego. Mimo obecnego relatywnego spadku znaczenia czynnika militarnego w stosunkach międzynarodowych w porównaniu z czynnikami ekonomicznymi, nadal jest on efektywnie wykorzystywany przez sprawną dyplomację. Celem pracy jest ukazanie konsekwencji istnienia baz rosyjskich na Ukrainie dla obronności i bezpieczeństwa Ukrainy. Jednocześnie jest próbą określenia czy taka obecność militarna FR może stanowić przeszkodę w drodze do ewentualnej akcesji Ukrainy do Organizacji Paktu Północnoatlantyckiego (North Atlantic Treaty Organization – NATO).

Flota Czarnomorska

Flota Czarnomorska (FCz) stanowiła w latach istnienia Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) część Marynarki Wojennej ZSRR [1] i była najsilniejszym związkiem taktycznym operującym na wodach M. Czarnego, z możliwością prowadzenia działań także na M. Śródziemnym.

Na przełomie 1991 i 1992 roku służbę we Flocie pełniło: 45 okrętów wojennych, 28 łodzi podwodnych i 325 mniejszych okrętów wojennych i jednostek pomocniczych [2]. Głównym portem, a także siedzibą dowództwa Floty Czarnomorskiej był Sewastopol. Okręty stacjonowały także w innych portach na terytorium Ukraińskiej SSR: Teodozji, Mariupolu, Donuzławie i Nikołajewie (port ze stocznią i bazą remontową) [3]. Ponadto Flota dysponowała silnym związkiem lotnictwa morskiego z główną bazą w Saki na Krymie, liczącym m.in. 126 bombowców, 85 śmigłowców zwalczania okrętów podwodnych i ponad 50 innych samolotów. Dodatkowo w Teodozji skoszarowana była brygada piechoty morskiej. Oprócz tego znajdowały się na Ukrainie, głównie na Krymie, liczne instalacje wojskowe infrastruktury nabrzeżnej. Na wyposażeniu Floty Czarnomorskiej nie było broni jądrowej.

Stan okrętów Floty Czarnomorskiej na początku lat dziewięćdziesiątych można określić jako nienajlepszy. „W 1992 roku Flota Czarnomorska była już flotą starą, mocno wyeksploatowaną, zdekapitalizowaną i nie spełniającą wymogów współczesnego pola walki (..) Większość okrętów bojowych i pomocniczych jednostek pływających już w 1991 roku przekroczyła wiek eksploatacyjny i terminy wymiany” [4]. Jednocześnie eksperci oceniają, że wartość rynkowa obiektów wojskowych znajdujących się na lądzie (gł. na Półwyspie Krymskim), przewyższała wartość samej floty.

Flota Czarnomorska, przejęta w takim stanie przez niepodległą Ukrainę, od razu stała się jednym z najpoważniejszych problemów w stosunkach ukraińsko-rosyjskich. Strona rosyjska, próbowała bowiem przeforsować realizację idei Połączonych Sił Zbrojnych WNP, w skład których wejść miały siły strategiczne b. ZSRR, w tym także – wg planów Moskwy - Flota Czarnomorska, co wyłączałoby ją spod jurysdykcji Ukrainy. Strona ukraińska odrzucała takie rozwiązanie, co spotkało się z niezadowoleniem nie tylko Rosji, ale także oficerów i marynarzy floty. W kwietniu 1992 roku wstrzymano nacjonalizację Floty przez Ukrainę i rozpoczęto wieloletni proces dwustronnych rozmów. Mimo ustaleń jednego z pierwszych porozumień [5] o wspólnej ukraińsko-rosyjskiej Flocie, wielokrotnie dochodziło do pogłębiania kryzysu wskutek niejasnych zasad wspólnego dowodzenia flotą a przede wszystkim wskutek działań podejmowanych przez kadrę Floty [6] oraz stronę rosyjską, podważająca przynależność państwową Krymu i Sewastopola [7].

9 czerwca 1995 roku w Soczi podpisano Porozumienie w sprawie Floty Czarnomorskiej. Porozumienie potwierdzało wcześniejsze ustalenia [8] i dawało podstawy do definitywnego rozwiązania sporu. Ustalono, że na bazie Floty Czarnomorskiej zostaną utworzone Morskie Siły Zbrojne (Wijskowo-Morski Syły) Ukrainy i Flota Czarnomorska FR (FCzFR), a okręty floty zostaną podzielone między Ukrainę i FR w stosunku 1:1, z tym, że strona ukraińska przekaże FR 31,7% liczby otrzymanych jednostek pływających w ramach rozliczeń za dostawy ropy i gazu ziemnego.

Przełomem w omawianym sporze było podpisanie 28 maja 1997 roku w Kijowie trzech ukraińsko-rosyjskich porozumień: O parametrach podziału Floty Czarnomorskiej, O statusie i warunkach stacjonowania Floty Czarnomorskiej na terytorium Ukrainy, O trybie wzajemnych rozliczeń, związanych z podziałem Floty Czarnomorskiej i stacjonowaniem Floty Czarnomorskiej na terytorium Ukrainy. Strona ukraińska zgodziła się wydzierżawić część infrastruktury brzegowej stronie rosyjskiej na okres 20 lat, z możliwością przedłużenia tego okresu o lat 5, a Rosja uznała suwerenną zwierzchność Ukrainy nad miastem i portem Sewastopol, który stał się wspólną bazą obu flot narodowych i siedzibą ich komend głównych. Morskie Siły Zbrojne Ukrainy przejęły 43 okręty wojenne i 132 inne jednostki pływające (tj. 18,3% liczby okrętów Floty Czarnomorskiej ZSRR, zgodnie z ustaleniami z Soczi), 12 samolotów i 30 helikopterów  [9]. Ukraina otrzymała na terenie Sewastopola jedną z pięciu zatok portowych – Zatokę Strzelecką [10], Morski Instytut Wojskowy, szkołę wojsk łączności i batalion komendantury. Ponadto Morskie Siły Zbrojne przejęły brygadę piechoty, lotnisko w Saki, porty w Donuzławie, Izmaile oraz szereg innych obiektów – łącznie ponad 200 instalacji nabrzeżnych.

Flota Czarnomorska FR otrzymała około 680 okrętów bojowych i innych jednostek. Około 30% okrętów Floty stacjonuje w portach rosyjskich nad M. Czarnym (gł. Noworosyjsk), pozostałe bazują w dzierżawionych na Ukrainie portach: w 4 zatokach w Sewastopolu: Sewastopolskiej, Południowej, Kozackiej i Kwarantowej (Chersońskiej) oraz w Teodozji i Nikołajewie. Dodatkowo Rosja otrzymała w dzierżawę bazę w Teodozji z pobliskim poligonem Opuk, 2 lotniska główne: w Gwardiejskoje i Sewastopolu-Kaczy, 2 lotniska zapasowe w Sewastopolu: na Przylądku Chersonez i Jużnyj, główne węzły łączności: Sudak, Jałta i Sewastopol-Kacza oraz szereg mniejszych instalacji. Ponadto w samym Sewastopolu, oprócz Komendy Głównej, bazuje 810. Samodzielny Pułk Piechoty Morskiej, 1096. Pułk Artylerii Rakietowej, a w Otradnoje 219. Wydzielony Pułk Walki Radioelektronicznej[11].