Podsumowanie

Arktyczna pokrywa lodowa w niedługim czasie przestanie być barierą dla ekonomicznych i militarnych inicjatyw na dalekiej północy, umożliwiając państwom okołobiegunowym wydobycie arktycznych skarbów. Malejące zasoby surowców energetycznych sprawiają, że państwa których terytoria oblewa Ocean Arktyczny będą dążyć do wykorzystania ogromnego potencjału Arktyki jeszcze na długo przed punktem kulminacyjnym arktycznej odwilży w roku 2025-2030. Badania wykazują, że największe złoża surowców znajdują się i zostaną odkryte w najpłytszych częściach kontynentalnego szelfu w obrębie istniejących stref ekonomicznych otaczających krajów. Jakiekolwiek zasoby znalezione na większych głębokościach, w obrębie bieguna północnego, mogą być niewspółmiernie drogie do wydobycia przez co najmniej nadchodzące dekady. Dlatego też dla roszczeń zwierzchnictwa w Arktyce, biegun północny wydaje się być tak naprawdę tematem zastępczym.[57][R]

Pęd do eksploatacji bogactw naturalnych w regionie Arktyki może w przyszłości przekształcić się w rywalizację wielkich mocarstw na wzór tej z lat dwudziestych ubiegłego wieku, mającej na celu przejęcie kontroli nad złożami na Bliskim Wschodzie i Kaukazie. Stany Zjednoczone w tym przypadku pozostają w skomplikowanej sytuacji jeśli chodzi o umiejętność pozyskiwania terytorium dna morskiego. Wynika to z niechęci Waszyngtonu do podpisania traktatu ONZ dotyczącego prawa morskiego.[58] Rosja natomiast w toczącej się rywalizacji jest prawdopodobnie w uprzywilejowanej pozycji w stosunku do pozostałych państw. Historycznie Rosja była dominującą siłą naokoło bieguna północnego, co najmniej w formie fizycznej obecności. Obecnie ma pod kontrolą ponad połowę arktycznych terytoriów i niemal połowę mieszkańców. Moskwa jako pierwsza złożyła roszczenia terytorialne i co najważniejsze, ma potencjalnie największe zasoby surowców energetycznych na swoich terytorialnych wodach arktycznych. Rosyjska przewaga przejawia się także w centralnie kierowanej strategii względem Arktyki.

Jednakże Moskwie nie brakuje również słabych stron. Rosja nie posiada niezbędnej technologii do efektywnej eksploracji węglowodorów w Arktyce, a ten czynnik może mieć decydujące znaczenie dla przyszłej eksploracji arktycznych zasobów naturalnych. Na obecnym poziomie rozwoju technologicznego, jest mało prawdopodobne, by Rosja przyjęła merkantylistyczny sposób eksploatacji ropy i gazu w Arktyce. Z pewnością będzie szukać współpracy z innymi krajami polarnymi we wspólnej produkcji surowców strategicznych. Załamanie się cen surowców energetycznych i aktualne problemy rosyjskiej gospodarki zmuszą Rosję do porzucenia myśli sfinansowania rozwoju podmorskiej eksploracji i produkcji dzięki wyłącznie własnemu kapitałowi. W tej sytuacji Kreml będzie musiał zaprosić zagranicznych inwestorów. Aby ta współpraca okazała się efektywna, musi jasno zasygnalizować i przedsięwziąć kroki w kierunku transparentności reżimu nadzorującego energetykę. W tej sytuacji, jak bumerang powraca sprawa Jukosu, a także ingerencja Kremla mająca często charakter nieformalny w sektor energetyczny Rosji, podsycająca niepokój zagranicznych inwestorów. Na domiar tego Rosja w dalszym ciągu nie ratyfikowała Konwencji Waszyngtońskiej z 1965 roku, określającej prawne mechanizmy w rozwiązywaniu inwestycyjnych sporów dla zagranicznego kapitału. Poza tym do tej pory rosyjski rząd nie zaoferował zadowalających form opodatkowania, ani innych bodźców skierowanych dla zagranicznych inwestorów, gwarantujących stabilne podatki na konkretne projekty.[59] Z drugiej strony, Norwegia ma do zaproponowania Gazpromowi najlepszą technologię odwiertów podwodnych i raczej będzie dążyć do dalszej współpracy z Rosją mimo licznych kwestii spornych.

Moskwa i Oslo mają przynajmniej dwa poważne spory terytorialne na Morzu Barentsa. Jak zostało przedstawione w opracowaniu, jeden problem dotyczy wytyczenia granicy morskiej pomiędzy Rosją i Norwegią, zaś drugi odnosi się do dużej strefy ekonomicznej położonej na wschód od brzegów należącej do Norwegii wyspy Svalbard. Co więcej, rosyjskie statki podobno przeprowadzały prace sejsmiczne w spornych strefach z pogwałceniem porozumienia pomiędzy tymi dwoma krajami. Norwegowie jednak niewiele mogą zrobić by położyć kres temu procederowi.[60] Natomiast minister spraw zagranicznych Rosji,  Siergiej Ławrow, nie waha się zwracać uwagi skandynawskim partnerom, by nie przeprowadzali ćwiczeń wojskowych „opartych na scenariuszu ewentualnego konfliktu w sprawie dostępu do złóż Arktyki”. Tymczasem władze Norwegii odpierają, że to Moskwa cały czas zwiększa swoją aktywność militarną.

Arktyka jest niezbędnym militarnie strategicznym obszarem dla krajów naokoło Bieguna Północnego, a miano to zdobyła podczas zimnej wojny. The Great Circle Route zapewniał najkrótszą drogę pomiędzy Ameryką Północną i Związkiem Radzieckim, tworząc supermocarstwowy korytarz dla bombowców dalekiego zasięgu i łodzi podwodnych. Cieśnina duńska i norweskie morze było ujściem dla oceanicznych statków radzieckiej floty północnej i było miejscem linii frontu. Rosyjska podwodna ekspedycja na biegun północy i reakcja państw arktycznych groziły – w opinii wielu komentatorów – powrotem do zaostrzonej rywalizacji na wzór nowej „zimnej wojny” w Arktyce. Zapowiedzi te są w dużym stopniu przerysowane, ze względu na dwa istotne czynniki. Po pierwsze koniec zimnej wojny zerwał kajdany dwubiegunowej przynależności, powodując, że członkowie jednego bloku – Kanada, Dania, Norwegia i Stany Zjednoczone – zaczęły wysuwać wobec siebie wzajemne pretensje terytorialne. I tak oto Kanada toczy spór ze Stanami Zjednoczonymi o status prawny przejścia północno-zachodniego oraz części Morza Bouforta. Kanada z Danią sprzecza się natomiast o przynależność Wyspy Hansa, jałowych skał w cieśnienie nieopodal Grenlandii. Po drugie, dzisiejsza globalna ekonomia nie współpracuje dobrze ze sztywnymi politycznymi aliansami. Norwegia nie przyłączyła się do pozostałych okołobiegunowych państw potępiających rosyjską ekspedycję, mając na względzie zarysowującą się współpracę z Moskwą na dalekiej północy. Ponadto mimo opisanych wcześniej granicznych sporów rosyjsko-norweskich, od roku 2002 te dwa państwa podpisały liczne deklaracje podkreślające strategiczną i partnerską rolę Oslo w węglowodorowych pracach badawczo-rozwojowych. Norweskie kompanie takie jak Statoil i Norsk Hydro posiadają dekady doświadczeń w wierceniu i poszukiwaniu ropy w tym regionie. Kreml zdaje sobie sprawę, że norwescy eksperci będą mieli decydujące znaczenie dla rosyjskich prac morskich w regionie arktycznym, dlatego też będzie musiał stonować swoją politykę wobec Oslo.[61]

Dobre zarządzanie regionem arktycznym powinno być w interesie wszystkich, których obchodzą dostawy energii i bezpieczeństwo energetyczne. Niemniej jednak, pięć państw mających linie brzegową w Arktyce i chcących w pełni kontrolować region oznajmiło, że jedyną stosowną ramą prawną, która może rozwiązać konflikty w tym rejonie, jest UNCLOS (Konwencja Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza). Dlatego też Stany Zjednoczone, aby mogły odgrywać istotną rolę w tym sporze, będą zmuszone do ratyfikowania konwencji. UE jest bezpośrednio powiązana z kwestią Arktyki poprzez Danię, jednakże w przypadku gdyby Grenlandia uzyskała niepodległość, sytuacja ta uległaby zmianie. Zależność UE od importu energii z Rosji podkreśla poziom integracji tych gospodarek. Mimo to współpraca polityczna miedzy tymi partnerami ekonomicznymi jest bardzo ograniczona. Wojna w Gruzji nie przyczyniła sie do ustanowienia atmosfery sprzyjającej bardziej efektywnej współpracy politycznej. Jednak znaczenie jej dla obu stron jest oczywiste.[62] Biorąc pod uwagę opisane powyżej wszystkie uwarunkowania, będzie w zasadzie niemożliwe rozwiązanie najważniejszych sporów bez rosyjskiego zaangażowania. Oczywistym jest również, że efektywna eksploracja Arktyki przez Rosję nie będzie mogła być prowadzono bez pomocy zachodnich partnerów. Dlatego w najbliższym czasie, ze względu na wzrastające znaczenie ekonomiczne i wojskowe regionu, Arktyka będzie stanowić źródło politycznych i prawnych sporów angażujących obok państw arktycznych także UE oraz NATO, a być może nawet Japonię i Chiny. Niemniej jednak Rosja będzie nadal w uprzywilejowanej pozycji i to ona będzie rozdawać karty w arktycznej rozgrywce, dobierając sobie partnerów według własnych potrzeb.

Przypisy:

[A] Nieskazitelne arktyczne wody są głównym wskaźnikiem oraz niezwykle ważnym regulatorem stanu zdrowia globalnego klimatu. Są początkiem, a zarazem końcem, tak zwanych wielkich prądów oceanicznych wielkiego pasu oceanicznego (great ocean conveyor) - potężnych prądów łączących wszystkie oceany.
[B] Już w 2007 roku Rada Arktycznej Oceny Zmian Klimatycznych, a także większość instytutów badawczych zajmujących się klimatem, wykazały, że zmiana klimatu przeobraża strukturę tętniącego życiem ekosystemu regionu polarnego. Topniejące lodowce wpływają na florę i faunę regionu, ponieważ wraz z ich topnieniem ekosystem Arktyki zmienia się, w wyniku czego zależny od lodu gatunki autochtoniczne regionu, jak niedźwiedź polarny, czy mors, pozostają w tragicznym położeniu.
[C] Wrzesień to miesiąc w czasie którego pokrywa lodowa jest zazwyczaj najmniejsza.
[D] Rozmaite źródła przedstawiają odmienne prognozy potencjalnych rezerw węglowodorowych Arktyki.  W Przyszłości Arktyki: Nowy Początek Odkrywania Wood Mackenzie I Fugro Robertson ostrożnie podchodzą do problemu i szacują Arktyczny udział w globalnym węglowodorowym potencjale na 29% procent nieodkrytych zasobów gazu i 10% nieodkrytych zasobów ropy. Badania szacują, iż nieodkryte jeszcze złoża w Arktyce to w sumie odpowiednik 166 miliardów baryłek ropy naftowej) podczas gdy  już odkryte złoża stanowią w sumie 233 miliardy baryłek. Jednocześnie, według Przyszłości Arktyki, złoża w Arktyce zawierają głównie gaz. Stanowi on 85 procent odkrytych zasobów i potencjalnie 74 procent, tych których jeszcze nie odkryto. Amerykański Geological Survey i norweski Statoil podzielają bardziej optymistyczne poglądy szacując, że Arktyka utrzymuje 25% globalnych nieodkrytych źródeł węglowodorów. Rosyjskie Ministerstwo Zasobów Naturalnych twierdzi, że rosyjska część Arktyki zawiera złoża około 80 miliardów ton węglowodoru lub 586 miliardów baryłek. W: Borgerson Scott, An arctic circle… ; Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier: The Russian Polar Expedition and the Future of Arctic Hydrocarbons, August 2007, Oxford Institute of Energy Studies, Oxford Energy Comment. ; Smith Keith C., Russia and European Energy Security. Divide and Dominate, Washington DC October 2008, Center for Strategic and International Studies.
[E] Pod względem ropy, Rosja pozostaje drugim światowym liderem produkcji za Arabią Saudyjską, jednakże, jej udowodnione rezerwy ropy oceniane są na 79,5 miliarda baryłek, podczas gdy rezerwy Arabii Saudyjskiej wynoszą 264,3 miliardy baryłek. W: Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier: The Russian Polar Expedition and the Future of Arctic Hydrocarbons, August 2007, Oxford Institute of Energy Studies, Oxford Energy Comment.
[F] Arctic Environmental Protection Strategy – wielostronne, nie wiążące prawnie porozumienie pomiędzy arktycznymi państwami w celu ochrony arktycznego środowiska. Pracę nad porozumieniem rozpoczęły się w 1989 roku, a w czerwcu 1991 roku zostało przyjęte przez Kanadę, Danię, Finlandię, Islandię, Norwegię, Szwecję, Związek Radziecki oraz Stany Zjednoczone.
The Arctic Council – wysokiego szczebla, międzyrządowe forum, które zajmuje się problemami przed którymi stoją rządy krajów arktycznych i rdzenni mieszkańcy Arktyki. Ustanowione w 1996 roku w Ottawie.
[G] Pomimo, że region Arktyczny posiadał wtedy małą lokalną przemysłową aktywność, badacze znaleźli znaczne ilości zanieczyszczeń w arktycznym łańcuchu pokarmowym, w tym stałe organiczne zanieczyszczenia (nawozy organiczne i pestycydy), rtęć i pierwiastki radioaktywne. Kolejne badanie dowiodło, że zanieczyszczenia zrodzone w południowych szerokościach geograficznych zostały przyniesione do Arktyki przez prądy wodne i powietrzne. W ten oto sposób obszar świata, który nie produkował zanieczyszczeń stał się głównym pojemnikiem międzynarodowych zanieczyszczeń. W: Yeager Brooks, Robert Huebert, A new sea. The need for a regional agreement on management and conservation of the Arctic Marine environment. Oslo January 2008, WWF International Arctic, str. 20.
[H] Prawo to, jednakże, również zakłada że odległość można powiększyć 350 mil morskich (648 kilometrów) jeśli państwo przybrzeżne może dostarczyć naukowe dowody , że podmorska płyta kontynentalna jest naturalnym przedłużeniem jego terytorium. W: Pannier Bruce, Security concerns rising as Arctic thaw spurs race for oil, 29 January 2009, Radio Free Europe.
[I] Wyłączna strefa ekonomiczna stanowi obszar rozciągający się na odległość do 200 mil morskich od linii podstawowej, od której mierzy się szerokość morza terytorialnego i poddany szczególnemu reżimowi; państwo nadbrzeżne posiada na nim pewne szczególne uprawnienia. Zgodnie z art. 56 Konwencji o Prawie Morza, państwo nadbrzeżne uzyskuje wyłączne prawo do badania i eksploatacji żywych i mineralnych zasobów morskich, a także do wykorzystywania gospodarczego i w inny sposób tych obszarów. Według art. 76 Konwencji o Prawie Morza, szelf kontynentalny państwa nadbrzeżnego obejmuje dno morskie i podziemie obszarów podmorskich, które rozciągają się poza jego morzem terytorialnym poprzez naturalne przedłużenie terytorium lądowego, aż do wewnętrznej krawędzi obrzeża kontynentalnego lub na odległość 200 mil morskich, tam gdzie zewnętrzna krawędź obrzeża kontynentu nie sięga do tej odległości. Uprawnienia państwa nadbrzeżnego nie mają charakteru zwierzchnictwa terytorialnego, lecz są ograniczone do pewnych kompetencji funkcjonalnych: eksploatacji zasobów żywych i mineralnych oraz konstruowania i instalowania urządzeń służących tym celom. W: Czapliński Władysław, Anna Wyrozumska, Prawo Międzynarodowe Publiczne. Zagadnienia systemowe, Warszawa 2004, Wydawnictwo C.H.Beck, str. 155-158
[J] Narody Zjednoczone przyjęły UNCLOS (Konwencja Narodów Zjednoczonych o Prawie Morza) w 1982 roku, ale Waszyngton sprzeciwiał się traktatowi nazywając go „globalnym socjalizmem”. Od tego czasu niepokoje przeciw UNCLOS wyrażane przez administrację Prezydenta Ronalda Regana zostały rozwiązane i traktat został podpisany w 1994 roku i od tego czasu oczekuje na ratyfikację Senatu. Kongresowi konserwatyści pozostają zaniepokojeni wyobrażeniem scedowania tak dużo kontroli wobec Narodów Zjednoczonych, twierdząc, że  daje ona zbyt dużo siły nieodpowiadającym przed nikim organizacjom międzynarodowym. Stawką jest miejsce z głosem veto w ciele decyzyjnym. Nawet konserwatywni izolacjoniści zaczęli przychylniej spoglądać na ratyfikację UNCLOS, widząc Rosję natarczywie wysuwającą nowe pretensje terytorialne przed Komisją i Stany Zjednoczone uziemione brakiem możliwości dołączenia do dokumentacji własnych terytorialnych roszczeń, bądź kontrroszczeń wobec innych petycji. W: Russell Anthony L., Carpe Diem… ;  Gunitskiy Vsevold, On thin ice…
[K] Na średniowiecznej Rusi dobra rodowe określano słowem wotczina. Słowo to jest odpowiednikiem łacińskiego patrymonium – oznaczającego przywileje i dobra odziedziczone po ojcu. „Tę rzecz zostawił mi ojciec – znaczyło – to jest moje ponad wszelką wątpliwość.” Włości były wotcziną i wotcziną były przedmioty wartościowe, niewolnicy oraz prawa do połowów i wydobywania kopalin, a nawet rodowód. Władzę polityczną traktowano również jak rzecz, sprowadzając ją do przywileju ekonomicznego. Iwan I Kalita, książę moskiewski, w swoim testamencie nazwał wotcziną same księstwo i wobec tego czuł się uprawniony do podarowaniu go w spadku swoim synom. Dymitr Doński we własnym testamencie z roku 1389 mianem wotcziny obdarzył nie tylko księstwo moskiewskie, ale również tytuł wielkiego księcia. Otrzymana przez księcia ruskiego w spadku po ojcu dzielnica stawała się jego ojcowizną – wotcziną. Książę z kolei w swoim testamencie dzielił ją wraz ze swoimi nowymi nabytkami, o ile takie miał, pomiędzy synów (zwyczaj ten w końcu doprowadził do zmniejszenia się obszarów księstw północno-wschodnich i „okresu rozbicia dzielnicowego). Po wygaśnięciu dynastii Rurykowiczów w 1598 roku podjęto reformę polityczną, oparto sukcesję na zasadzie primogenitury w ramach prawa majątkowego i poprzez instytucję dziedziczenia dóbr. W wyniku jej władcy moskiewscy uzyskali bardzo dużą przewagę nad konkurentami, dzielącymi nadal swoje dobra na równe części między wszystkimi swoimi męskimi potomkami. W: Pipes Richard, Rosja Carów, Warszawa 2008, Wydawnictwo Magnum, str. 41-43, 65.
[L] „Do naszej ojcowizny należą nie tylko miasta i ziemie, które dziś są nasze – oświadczyli kiedyś Litwinom posłowie Iwana III. – Wszystkie ziemie ruskie, Kijów i Smoleńsk, i inne miasta, które [wielki książę litewski] dzierży teraz na ziemi litewskiej, one również z woli Boga, od prawieków, są naszą wotcziną [odziedziczoną] po przodkach”.  W: Pipes Richard, Rosja Carów, Warszawa 2008, Wydawnictwo Magnum, str. 65-66.
[M] Rosyjskie agencje informacyjne podały, że specjalna sesja Rady Bezpieczeństwa odbyła się w bazie Nagurskaja - najbardziej wysuniętym punktem rosyjskim na północy. Baza mieści się na Ziemi Aleksandra, kontrolowanej przez Rosję części archipelagu Franza Josepha
[N] W podobny sposób skróci się dystans pomiędzy ważnym rosyjskim arktycznym portem w Murmańsku i kanadyjskim wschodnim wybrzeżem. Dla przykładu, będzie to tylko połową dystansu z Abu Dhabi w Zatoce Perskiej do portu Galveston w Texasie.
[O] 5 miliardów USD dla geologicznych badań, kolejne 50 miliardów USD na eksplorację i rozwój złóż oraz 10 miliardów USD dla niezbędnej infrastruktury przesyłowej – rurociągi i infrastruktura portowa.
[P] Norweskie kompanie z sukcesem wdrażają nowe technologie w surowych klimatach, przy czym, co jest niezwykle ważne, są bardzo czułe na kwestie ekologiczne. Dzięki projektom Snøhvit and Ormen Lange Project, Statoil i Norsk Hydro rozwinęły umiejętności I technologie niezbędne do sukcesywnego wiercenia w Arktyce.
[R] Jednym z nasuwających się rozwiązań dla państw i organizacji międzynarodowych najbardziej zaangażowanych w Arktyce, może być wyznaczenie powyżej 88 stopnia północnej szerokości geograficznej okręgu o promieniu 120 mil morskich, w obrębie którego znajdowałby się międzynarodowy park. Odpowiadałoby to idei zaprezentowanej w 1987 roku przez Michaiła Gorbaczowa o stworzeniu arktycznej „strefy pokoju”. Ma ona precedens w układzie z 1959 roku, który to utworzył międzynarodową strefę badań naukowych na Antarktydzie, która jest od tamtej pory poprawnie zarządzana. Tak jak Antarktyda, arktyczny park mógłby być zarządzany przez międzynarodowe porozumienie wliczając nie tylko Kanadę, Danię i Rosję ale także Stany Zjednoczone, Chiny, Finlandię, Niemcy, Japonię, Szwecję, Norwegię i jakiekolwiek inne państwo zajmujące się badaniami w Arktyce. Kanada, Dania i Rosja mogłaby skorzystać z takiej inicjatywy ponieważ każde z nich uniknęłoby pewnego prawnego konfliktu i niejasnej jurysdykcji, które mogłyby zniechęcić prywatne inwestycje w otaczających obszarach. Rozszerzone zwierzchnictwo zaakceptowane przez Komisję Kontynentalnego Szelfu oraz ciało powołane do życia przez strony Konwencji o Prawie Morza, mogłoby wejść w życie bez opóźnienia. Wszystkie trzy kraje mogłyby wykorzystać również nowe badania naukowe do lepszego wykorzystania Arktycznych zasobów. I park nie przeszkadzałby z żadnym stopniu swobodnej nawigacji. W: Borgerson Scott, An arctic circle…

[1] Borgerson Scott, An arctic circle of friends, 28 March 2008,  Council on Foreign Affairs.
[2] Nguyen Hanh-Kieu Florence, Security in the Arctic, February 2009, Défense nationale et sécurité collective.
[3] Borgerson Scott, An arctic circle…
[4] Yeager Brooks, Robert Huebert, A new sea. The need for a regional agreement on management and conservation of the Arctic Marine environment. Oslo January 2008, WWF International Arctic.
[5] Źródło: National Snow and Ice Data Center; Cartographer Hugo Ahlenius, United Nations Environment Programme/GRID-Arendal. W: Russell Anthony L., Carpe Diem. Seizing Strategy Opportunity in the Arctic, 4th quarter 2008, NDU Press, issue 51.
[6] Russell Anthony L., Carpe Diem. Seizing Strategy Opportunity in the Arctic, 4th quarter 2008, NDU Press, issue 51.
[7] Tamże.
[8] Borgerson Scott, Russia’s other front, Council on Foreign Relations, 19 August 2008, URL: http://www.cfr.org/publication/17043/russias_other_front.html.
[9] Russell Anthony L., Carpe Diem…
[10] Łomanowski Andrzej i Bartosz Musiałowicz, Raport: Kierunki Rosyjskiej Polityki Zagranicznej, 02.2006, Bezpieczeństwo Narodowe, str. 18-22
[11] Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier: The Russian Polar Expedition and the Future of Arctic Hydrocarbons, August 2007, Oxford Institute of Energy Studies, Oxford Energy Comment.
[12] Russell Anthony L., Carpe Diem…
[13] Faulconbridge Guy, Russia says it must stake claim to arctic resources, 12 September 2008, Reuters.
[14] Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier…
[15] Faulconbridge Guy, Russia says it…
[16] Yeager Brooks, Robert Huebert, A new sea. The need for a regional agreement on management and conservation of the Arctic Marine environment. Oslo January 2008, WWF International Arctic, str. 3.
[17] Tarnogórski Rafał, Roszczenia do Arktyki – aspekty polityczne i prawne, Warszawa 17 kwietnia 2009, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Biuletyn nr 21 (553).
[18] Borgerson Scott, An arctic circle…
[19] Halpin Tony, Russia stakes its claim on North Pole in underwater search for oil, 28 July 2007, The Times.
[20] Tarnogórski Rafał, Roszczenia do Arktyki…
[21] Ibrahimov Rovshan, Russian expedition to the North Pole and energy policy: Is there any link ?, 2007, International Law & Politics
[22] Artur Chilingarov, zastępca przewodniczącego w Dumie i prezydent Rosyjskiego Stowarzyszenia Polarnych Badaczy (Association of Polar Explorers of the Russian Federation).
[23] Faulconbridge Guy, Russia says it…
[24] Halpin Tony, Russia stakes its…
[25] The Arctic contest heats up, Economist; 10/11/2008, Vol. 389 Issue 8601, p70-70, 2/3p, 1 map.
[26] Gunitskiy Vsevold, On thin ice: water rights and resource disputes in the arctic ocean, Spring/Summer 2008, Journal of International Affairs, vol. 61, no.2.
[27] Teeter Mark H., It comes with the territory, Moscow 27.08.2007, The Moscow Times,
[28] W: Pipes Richard, Rosja Carów, Warszawa 2008, Wydawnictwo Magnum, str. 65, 81, 121.
[39] Gunitskiy Vsevold, On thin ice…
[30] Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier…
[31] Borgerson Scott, Russia’s other front, 19 August 2008, Council on Foreign Relations.
[32] PAP, Rosja utworzy grupę wojsk w Arktyce, Warszawa 27.03.2009, Rzeczpospolita.
[33] Halpin Tony, Dla ropy i gazu pod Arktyką Kreml gotów wywołać wojnę, 14 Maj 2009, Polska The Times, URL: http://www.polskatimes.pl/fakty/swiat/117117,dla-ropy-i-gazu-pod-arktyka-kreml-gotow-wywolac-wojne,id,t.html
[34] Faulconbridge Guy, Russia says it…
[35] PAP, Rosja utworzy grupę wojsk w Arktyce…
[36] Gunitskiy Vsevold, On thin ice…
[37] Nguyen Hanh-Kieu Florence, Security in the Arctic…
[38] Tamże.
[39] Pannier Bruce, Security concerns rising as Arctic thaw spurs race for oil, 29 January 2009, Radio Free Europe.
[40] Faulconbridge Guy, Russia says it…
[41] Hesseldahl Arik, Who Owns Rights to Melting Arctic?, Business Week Online; 1/29/2009, p20-20, 1p
[42] Tamże.
[43] PAP, Rosja utworzy grupę wojsk w Arktyce…
[44] The Arctic contest heats up, Economist; 10/11/2008, Vol. 389 Issue 8601, p70-70, 2/3p, 1 map.
[45] Russell Anthony L., Carpe Diem…
[46] Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier…
[47] Russell Anthony L., Carpe Diem…
[48] Yeager Brooks, Robert Huebert, A new sea. The need for a regional agreement on management and conservation of the Arctic Marine environment. Oslo January 2008, WWF International Arctic, str. 15. ; Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier…
[49] Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier…
[50] Tamże.
[51] Hesseldahl Arik, Who Owns…
[52] Russell Anthony L., Carpe Diem…
[53] Hesseldahl Arik, Who Owns…
[54] Borgerson Scott, Statement of Scott G. Borgerson Visitng Fellow for Ocean Governance at the Council on Foreign Relations Before the Committee on Foreign Affairs, Washington DC 25 march 2009, U.S. House of Representatives.
[55] Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier…
[56] Smith Keith C., Russia and European Energy Security. Divide and Dominate, Washington DC October 2008, Center for Strategic and International Studies.
[57] Borgerson Scott, An arctic circle…
[58] Smith Keith C., Russia and European Energy Security…
[59] Midkhatovich Yenikeyeff Shamil, Timothy Fenton Krysiek, The Battle for the Next Energy Frontier…
[60] Smith Keith C., Russia and European Energy Security…
[61] Gunitskiy Vsevold, On thin ice…
[62] Nguyen Hanh-Kieu Florence, Security in the Arctic…