10 czerwca 1999 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła Rezolucję nr 1244 o warunkach przywrócenia pokoju w Jugosławii. Oznaczało to początek nowego, trudnego zadania: przywracania spokoju i stabilizacji w Kosowie oraz odbudowy prowincji. Nad opuszczoną przez Serbów Prisztiną powiewała nie granatowa flaga NATO, a jasnobłękitna ONZ.

Javier Solana po negocjacjach ze wszystkimi politycznymi liderami w Macedonii, przedstawił 7 maja projekt rządu jedności narodowej, który został zaakceptowany 11 maja. Ministerstwa w rządzie zostały podzielone pomiędzy wszystkie cztery główne partie, po dwie albańskie i macedońskie. Ponadto zobowiązano się do przeprowadzenia postulowanych przez mniejszość albańską reform. Miało to odizolować albańskich partyzantów. [98] Macedończykom o wiele lepiej wychodziło zdobywanie poparcia międzynarodowego niż wśród własnej ludności oraz walka na froncie. Wraz z kolejnymi informacjami o łamaniu praw człowieka, sekretarz generalny NATO George Robertson dalej potępiał albańskich partyzantów z UCK za wywołanie kryzysu. Społeczność międzynarodowa wspierała macedoński rząd jedności narodowej oraz poparła jego odmowę negocjacji z UCK. [99]

Mimo wysiłków Zachodu Macedonia została de facto podzielona. Zdominowane przez Albańczyków tereny na zachodzie i północy kraju kontrolowała UCK. Południe ze wschodem, gdzie większość stanowili Słowianie pozostała pod kontrolą rządu. Choć jeszcze kilka miesięcy wcześniej Albańczycy nie popierali partyzantów, teraz tłumnie ich wspierali. [100] Plan pokojowy podpisany 13 sierpnia między Macedończykami a Albańczykami był rezultatem presji dyplomatycznej ze strony Stanów Zjednoczonych, po miesiącach nieudanych starań Europejczyków. Albańscy partyzanci obiecali oddać broń pod warunkiem, że USA zapewnią pomoc w realizacji warunków porozumienia. [101] Według planu pokojowego macedoński parlament w zamian za oddanie broni przez Albańczyków miał dokonać zmian w konstytucji, w wyniku których albańska ludność otrzymała obywatelstwo oraz wzrosły jej uprawnienia. Zagwarantowano również więcej pracy dla albańskiej mniejszości oraz ogłoszono amnestię dla zdających broń rebeliantów. [102] Zadania misji NATO w Macedonii zostały ograniczone do zbierania dobrowolnie oddawanej broni. Żołnierze NATO eskortowali powracających do swych domów Macedończyków, strzegli bezpieczeństwa na głównych drogach na terenach spornych. [103]

4 czerwca 2002 roku parlament jugosłowiański uchwalił amnestię dla albańskich rebeliantów z Armii Wyzwolenia Preševa, Bujanovaca i Medvedji (UCPMB), którzy przez 16 miesięcy walczyli na południu Serbii z siłami serbskimi, dopóki nie zgodzili się złożyć broni w maju 2001 roku. Amnestia była jednym z punktów porozumienia zawartego pod egidą NATO. Siły serbskie przejęły ponownie kontrolę nad przylegającymi do Kosowa obszarami Południowej Serbii. [104]

Kolejne wybory lokalne w Kosowie odbyły się w październiku 2002 roku. Frekwencja wyniosła 54%. Jej spadek mógł się wiązać z niezadowoleniem społeczeństwa ze słabych efektów dotychczasowych rządów. Tym razem LDK otrzymało 45% głosów, natomiast PDK 29% i AAK 8,5%. Frekwencja wśród Serbów wyniosła jedynie 20%, gdyż większość zbojkotowała wybory. Serbska koalicja umiarkowanych partii Povratak (Powrót) poniosła klęskę, zwyciężyły natomiast partie radykalne. [105]

29 lutego 2003 roku serbski premier Zoran Djindjić stwierdził, że Kosowo powinno przekształcić się w federację serbsko-albańską na wzór federacji muzułmańsko-chorwackiej w Bośni i pozostać częścią Serbii o statusie większym niż autonomia, lecz mniejszym niż federalne jednostki (Serbia i Czarnogóra). Oznaczałoby to przyznanie Kosowu szerszej autonomii niż obecnie posiada Wojwodina, lecz mniejszej od tej, którą posiadało w ramach Jugosławii w latach 1974-1989. [106] W odpowiedzi na propozycję premiera Djindjicia AAK przedstawił propozycję opracowania przez kosowski parlament deklaracji niepodległości. Zdobył dla swojej koncepcji poparcie dużej części posłów PDK. Ostatecznie, mimo protestów AAK, prezydium parlamentu pod presją międzynarodową zrezygnowało z debaty nad tą propozycją. [107] W maju 2003 roku kosowskim Serbom propozycję rozpoczęcia dialogu złożył Hashim Thaci z PDK. Jednak propozycja ta została odrzucona przez Serbów po przegłosowaniu przez kosowski parlament deklaracji o uhonorowaniu wieloletniej walki mieszkańców Kosowa o niepodległość. [108]

W październiku 2004 roku odbyły się nowe wybory parlamentarne. LDK otrzymała 47 miejsc, PDK 30, AAK 9. Nowo powstała albańska Partia Reformatorska (ORA) publicysty Vetona Surroiego uzyskała 5 mandatów. Serbski premier Vojislav Koštunica wezwał do bojkotu wyborów z powodu niedawnych krwawych zamieszek. Z tego powodu niewielu Serbów wzięło udział w wyborach, natomiast głosowało 53,57% Albańczyków. 10 mandatów przeznaczonych dla serbskiej mniejszości uzyskały 2 serbskie partie, które uczestniczyły w wyborach, jednak kwestią sporną było czy są one reprezentantem ogółu kosowskich Serbów. Pozostałe 10 mandatów rozdzielono pomiędzy przedstawicieli innych mniejszości. [109] Zwyciężyły partie skupione wokół prominentnych polityków obiecujących szklane domy i Republikę Kosowo. Ibrahim Rugova, prezydent prowincji i lider LDK zradykalizował swoje stanowisko i nie mówił już o szerokiej autonomii, lecz o niezależności. Hashim Thaci wraz ze swoją PDK od dawna żądał niepodległości. Partia liberalnego demokraty Vetona Surroi przegrała. [110]

2 grudnia 2004 roku premierem został przywódca AAK Ramush Haradinaj. Do rządu nie weszła PDK. Nominacja Haradinaja wzbudziła wiele kontrowersji ze względu na przygotowywany przez Trybunał ds. Zbrodni Wojennych w byłej Jugosławii przeciwko niemu akt oskarżenia. [111] W marcu 2005 roku premier Ramush Haradinaj musiał zrezygnować z urzędu, kiedy Trybunał w Hadze oficjalnie go oskarżył. Haradinaja popierało 90% Albańczyków. Pojawiły się obawy, że w Kosowie dojdzie do zamieszek podobnych do tych z marca 2004, w których zginęło 19 osób. Premierem został Bajram Kosumi z AAK. [112]

24 października 2005 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ zatwierdziła wniosek sekretarza generalnego ONZ w sprawie rozpoczęcia procesu politycznego mającego na celu określenie przyszłego statusu Kosowa. [113] Pod koniec 2005 roku sytuacja polityczna w Kosowie nie spełniała wymogów, jakie społeczność międzynarodowa postawiła jako warunek rozpoczęcia rozmów o ostatecznym statusie prowincji. Serbowie nie mieli możliwości swobodnego przemieszczania się, dlatego tylko połowa z tych, którzy opuścili prowincję od 1999 roku, powróciła do swoich domów. Proces decentralizacji mający na celu wzmocnienie lokalnych społeczności od początku nie był udany. Instytucje prawne i polityczne nadal nie były w pełni rozwinięte. [114]

Serbski prezydent Boris Tadić na spotkaniu w Belgradzie nawoływał: „Mniej niż niepodległość, więcej niż autonomia. Dla mnie i dla całej Serbii niepodległość Kosowa jest nie do przyjęcia.” Zgodnie z tym stwierdzeniem Kosowo nadal byłoby formalnie częścią Serbii, która reprezentowałaby prowincję w stosunkach zewnętrznych, ale o większości spraw Kosowo decydowałoby samodzielnie. Zdaniem Tadicia i jego doradców niepodległe Kosowo narażało na niebezpieczeństwo nie tylko żyjących tam Serbów, ale zagrażało również serbskiej demokracji. Jego zdaniem „Serbia ponownie stanie się czarną dziurą Bałkanów, jeśli wymusi się na niej niepodległość Kosowa. W wyborach zwyciężą radykałowie i zostaną u władzy przez pokolenia.” [115]

21 stycznia 2006 roku zmarł na raka prezydent Rugova. W lutym nowym prezydentem został Fatmir Sejdiu z LDK. W marcu ze stanowiska zrezygnował krytykowany za słabe wyniki premier Kosumi. Nowym premierem został Agim Ceku, generał chorwackiej armii w Bośni, dowódca UCK, a następnie Korpusu Ochrony Kosowa. [116]

Przez większość 2006 roku specjalny wysłannik sekretarza generalnego ONZ Martti Ahtisaari i międzynarodowi negocjatorzy bezskutecznie starali się nakłonić Serbów i Albańczyków do kompromisu. Jednakże żaden serbski lider nie śmiał zgodzić się na niepodległość Kosowa ani żaden kosowski lider na cokolwiek mniej. [117] Bezpośrednie rozmowy albańsko-serbskie rozpoczęły się w lutym 2006 roku w Wiedniu i zakończyły się bez sukcesu w marcu 2007 roku. [118] Przywódcy albańskich partii utworzyli wspólny zespół pod przewodnictwem prezydenta Sejdiu, w którym nie było jednak przedstawicieli kosowskich Serbów. Po drugiej stronie stołu negocjacyjnego usiedli wspólnie Serbowie z Serbii i Kosowa. [119] 26 marca 2007 Ahtisaari w raporcie dla sekretarza generalnego ONZ stwierdził, że „jedynym rozsądnym rozwiązaniem dla Kosowa jest niepodległość, nadzorowana w początkowym okresie przez społeczność międzynarodową.” [120] Ahtisaari nakreślił jasną drogę, dzięki której Kosowo mogło samo ogłosić niepodległość i uzyskać międzynarodowe uznanie. Jego plan zakładał utrzymanie wieloetnicznego Kosowa poprzez danie Serbom autonomii w kwestiach związanych z zarządzaniem ich społeczności oraz poprzez ochronę miejsc związanych z religią prawosławną. Plan Ahtisaariego zawierał również główne założenia dla nowej kosowskiej konstytucji oraz postulował zastąpienie misji ONZ nową misją UE ze znacznymi uprawnieniami, wręcz ze zwierzchnictwem nad kosowskim rządem. [121] Od marca do lipca 2007 roku UE i USA próbowały bezskutecznie przekonać Rosję do przegłosowania w Radzie Bezpieczeństwa ONZ rezolucji popierającej plan i raport Ahtisaariego. Rosja odrzuciła wszystkie projekty, gdyż deklarowała akceptację jedynie rozwiązania popartego przez Serbię i Kosowo, czyli de facto sprzeciwiała się niepodległości Kosowa. [122]

W marcu 2007 roku w Hadze rozpoczął się proces Ramusha Haradinaja, oskarżonego o nadzorowanie od marca do września 1998 roku systematycznej kampanii czystek etnicznych w zachodnim Kosowie, skąd jego oddziały wypędzały Serbów i Romów, dopuszczając się zabójstw, prześladowań, tortur i gwałtów. Atakowały też Albańczyków, których uznały za serbskich kolaborantów. [123] Jednakże w kwietniu 2008 roku były premier został oczyszczony ze wszystkich zarzutów. [124]

Zgodnie z ustaleniami planu Ahtisaariego nowe wybory lokalne oraz parlamentarne miały być przeprowadzone w ciągu dziewięciu miesięcy od jego przyjęcia. Przedłużający się pat w negocjacjach skłonił UNMIK do rozpisania wyborów na listopad 2007 roku. [125] W wyborach zwyciężyła PDK uzyskując 34 miejsca. Druga LDK otrzymała 25 miejsc. Po 11 mandatów uzyskały Demokratyczna Liga Dardanii (LDD), Sojusz Nowe Kosowo (AKR) oraz AAK. [126] W styczniu 2008 roku premierem został przywódca PDK Hashim Thaci. Zgodnie z umową koalicyjną między PDK i LDK prezydentem na pięcioletnią kadencję ponownie wybrany został Fatmir Sejdiu z LDK. [127] Zgodnie z wezwaniami Belgradu kosowscy Serbowie w przeważającej mierze zbojkotowali wybory parlamentarne i lokalne. Z tego powodu nawet w regionach o przewadze ludności serbskiej partie serbskie przestały rządzić. [128]

20 listopada 2007 roku serbscy przywódcy złożyli kosowskim Albańczykom propozycję szerokiej autonomii. Serbski minister ds. Kosowa Slobodan Samardžić powiedział, że serbska oferta oparta jest na statusie Wysp Alandzkich, które mają własne władze i same się rządzą, poza sprawami bezpieczeństwa i polityki zagranicznej, które są w gestii finlandzkich władz centralnych. Status wysp jest gwarantowany międzynarodowo. Jednakże albańscy negocjatorzy odrzucili serbską ofertę. Fatmir Sejdiu, prezydent Kosowa jasno wyraził albańskie stanowisko: „Niepodległość Kosowa i jej uznanie. Nie ma absolutnie żadnej innej możliwości.” [129]

Na początku grudnia 2007 roku oficjalnie ogłoszono fiasko czteromiesięcznych negocjacji Serbów i Albańczyków, w których pośredniczyli przedstawiciele USA, UE i Rosji. Według Stanów Zjednoczonych i krajów Unii Europejskiej możliwości rozwiązania kryzysu na drodze negocjacji zostały wyczerpane. Na forum Rady Bezpieczeństwa ONZ trwała dalej debata na temat przyszłości Kosowa. Nie było jednak widać możliwości osiągnięcia kompromisu. [130] 17 lutego 2008 roku rząd w Prisztinie ogłosił niepodległość i odłączenie się od Serbii. Chociaż Kosowo uczyniło to bez zgody ONZ, wkrótce USA i główne kraje europejskie uznały nowe państwo. Serbia, Rosja, Chiny oraz kilkanaście innych państw równie szybko stwierdziły, że secesja nie ma mocy prawnej. [131]

Zakończenie

Do powstania niepodległego Kosowa przyczyniły się bez wątpienia działania Serbów, którzy nie potrafili przekonująco uzasadnić społeczności międzynarodowej motywów swojego postępowania wobec Albańczyków, co udało się w 2001 roku Macedończykom, których wsparto w walce przeciwko albańskim bojówkom. Także odium winowajców wojny w Bośni negatywnie wpłynęło na pozycję Serbów. Ponadto zachęcanie przez władze w Belgradzie kosowskich Serbów do nieuczestniczenia w życiu prowincji, znajdującej się już pod zwierzchnictwem ONZ, potęgowało ich izolację oraz utrudniało porozumienie. Z drugiej strony Albańczycy uważali, że tylko niepodległe Kosowo jest rozwiązaniem i konsekwentnie odrzucali wszelkie propozycje różnych form autonomii w obrębie Serbii.

Artykuł opracowany na podstawie pracy magisterskiej autora: "Rola dyplomacji Stanów Zjednoczonych w uzyskaniu niepodległości przez Kosowo" napisanej w 2009 roku w Katedrze Studiów Politycznych w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie pod kierunkiem naukowym dr Joanny Modrzejewskiej - Leśniewskiej.

Przypisy

[1] Kiwerska J., Konflikty na Bałkanach, [w:] Kiwerska J., Gra o Europę, bezpieczeństwo europejskie w polityce Stanów Zjednoczonych pod koniec XX wieku, Poznań 2000, s. 414.
[2] Dworecki S., Kęsoń T, Kulisz M., Konflikt w Kosowie, fakty i komentarze, Warszawa 2000, s. 70.
[3] Kostrzewa-Zorbas G., Początek – czy koniec epoki? [w:] Magdziak-Miszewska A. (red.), Świat po Kosowie, Warszawa 2000, s. 18.
[4] Ibidem, s. 18, 19.
[5] Skokowski W., Transformacja NATO i OBWE i ich zaangażowanie na Bałkanach po 1990 roku, [w:] Konarski W., Koseski A. (red.), Bałkany, etnokulturowe podłoże konfliktów, Pułtusk 2006, s. 219.
[6] Pawłowski K., Kosowo, konflikt i interwencja, Lublin 2008, s. 207.
[7] Daalder I., O’Hanlon M., Unlearning the Lessons of Kosovo, „Foreign Policy”, Fall 1999.
[8] Pawłowski K., op. cit., s. 173.
[9] Na podstawie najnowszych danych opublikowanych przez UNMIK: Kosovo in June 2008, Pristina 2008, s. 1.
[10] Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, New York 2009.
[11] UNMIK at Glance, Departments, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
[12] Daalder I., Froman M., Dayton's Incomplete Peace, „Foreign Affairs”, November/December 1999.
[13] Rohde D., Kosovo Seething, „Foreign Affairs”, May/June 2000.
[14] UNMIK at 18 Months, UNMIK’s Tasks, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
[15] Kissinger H., Empty Title, „Newsweek” (U.S. Edition), 21st June 1999.
[16] UNMIK at 18 Months, Background, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
[17] Schnabel A., Political Cooperation in Retrospect: Contact Group, EU, OSCE, NATO, G-8 and UN Working toward a Kosovo Settlement, [w:] Kosovo: Lessons Learned for International Cooperative Security, „Studies in Contemporary History and Security Policy”, Volume 5, Centre for Security Studies, Zurich 2000, s. 38.
[18] Balcer A., Kosowo – kwestia ostatecznego statusu, „Prace OSW”, sierpień 2003, s. 20.
[19]Francuski lekarz i dyplomata, jeden z założycieli nagrodzonej w 1999 roku Nagrodą Nobla organizacji „Lekarze bez granic”.
[20] The Man Who Runs Kosovo, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 15th May 2000.
[21] Balcer A., op. cit., s. 20.
[22] UNMIK at 18 Months, UNMIK-JIAS, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
[23] Ibidem.
[24] Pawłowski K., op. cit., s. 203.
[25] Kim J., Woehrel S., Kosovo and U.S. Policy: Background to Independence, Washington 2008, s. 8.
[26] Pawłowski K., op. cit., s. 204.
[27] Ibidem, s. 204.
[28] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 8.
[29] Kosovo in June 2008, s. 9.
[30] Balcer A., op. cit., s. 21.
[31] Ibidem, s. 20.
[32] Gordon J., Enforcing the Peace, [w:] Nardulli B., Perry W., Pirnie B., Gordon J., McGinn J., Disjointed War, Military Operations in Kosovo, Washington 2002, s. 105.
[33] Kosovo in June 2008, s. 2.
[34] Head of Mission, Biography of SRSG, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
[35] Head of Mission, Former SRSG's, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
[36] Pawłowski K., op. cit., s. 186, 187.
[37] Ibidem, s. 187.
[38] Walkiewicz W., Jugosławia, byt wspólnoty i rozpad, Warszawa 2000, s. 268.
[39] Waldenberg M., Rozbicie Jugosławii, od separacji Słowenii do wojny kosowskiej, Warszawa 2003, s. 393.
[40] Mitrofanova A., The Military Operation in Kosovo and the European Security System: Lessons Unlearned, [w:] Kosovo: Lessons Learned for International Cooperative Security, „Studies in Contemporary History and Security Policy”, Volume 5, Centre for Security Studies, Zurich, 2000, s. 151.
[41] Decyzja Rady 2006/880/WE z dnia 30 listopada 2006 r. o przyznaniu Kosowu wyjątkowej pomocy finansowej Wspólnoty.
[42] Nordland R., Hold your Fire, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 6th March 2000.
[43] Rohde D., op. cit.
[44] Ibidem.
[45] Hammer J., And Justice for Some, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 19th June 2000.
[46] Rohde D., op. cit.
[47] Hammer J., Trying to Tame the Serbs, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 20th August 2000.
[48] Gibas-Krzak D., Serbsko-albański konflikt o Kosowo w XX wieku, Toruń 2008, s. 206.
[49] Terzieff J., Letter from Kosovo, „Newsweek” (Web Exclusive), 15th March 2001.
[50] Kuczyński M., Konflikt w Kosowie, [w:] Kuczyński M., Krwawiąca Europa, Warszawa 2001, s. 280.
[51] Rohde D., op. cit.
[52] Nordland R., Terzieff J., Gutman R., Barry J., Mironski J., Cirjakovic Z., Fire in the Mountains, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 26th March 2001.
[53] Ibidem.
[54] Urbanowicz J., Sposób Rugovy, „Wprost”, nr 47/2001 (991).
[55] Balcer A., op. cit., s. 28.
[56] Ibidem, s. 28.
[57] Ibidem, s. 28.
[58] Pietras E., Unia Europejska wobec niepodległości Kosowa, „Biuletyn PISM”, nr 11/2007 (425).
[59] Pawłowski K., op. cit., s. 205.
[60] Joseph E., Back to the Balkans, „Foreign Affairs”, January/February 2005.
[61] Ibidem.
[62] Gibas-Krzak D., op. cit., s. 206.
[63] Ćosić D., Kartel Kosowo, „Wprost”, nr 48/2004 (1148).
[64] Według ustaleń Grupy Kontaktowej z grudnia 2003 roku miały się one rozpocząć do połowy 2005 roku.
[65] Joseph E., op. cit.
[66] Brownell G., Big Progress, but Changes Come Slowly, „Newsweek” (Web Exclusive), 1st June 2005.
[67] Eide K., A Comprehensive Review of the Situation in Kosovo, New York 2005, s. 9.
[68] Ibidem, s. 11.
[69] Ibidem, s. 12.
[70] Ibidem, s. 12, 13.
[71] Brownell G., Respect and Rights, „Newsweek” (Web Exclusive), 3rd May 2006.
[72] Kod międzynarodowy konieczny do prowadzenia zagranicznej działalności handlowej.
[73] Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., Kosowo przed ostatecznym rozwiązaniem. Proces uregulowania statusu międzynarodowego – uwarunkowania polityczne i historyczne, perspektywy rozwoju sytuacji, „Prace OSW”, luty 2008, s. 14.
[74] Decyzja…
[75] Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., op. cit., s. 13.
[76] Ibidem, s. 13.
[77] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 8.
[78] Rohde D., op. cit.
[79] Ibidem.
[80] Balcer A., Kosowo – kwestia…, s. 28.
[81] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 8.
[82] Bildt C., A Second Chance in the Balkans, „Foreign Affairs”, January/February 2001.
[83] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 9.
[84] Urbanowicz J., op. cit.
[85] Kim J., Woehrel S., op. cit, s. 9.
[86] Abramowitz M., A Disaster in the Making, „Newsweek” (U.S. Edition), 15th June 1998.
[87] Bilski R., Terroryści i okupanci, [w:] Bilski R., Łuny nad Tetovem, Macedonia i jej sąsiedzi, Warszawa 2002, s. 31.
[88] Nordland R., Terzieff J., Gutman R., Barry J., Mironski J., Cirjakovic Z., op. cit.
[89] Hammer J., Cirjakovic Z., Terzieff J., Fiorenza N., In the Thick of It, „Newsweek” (U.S. Edition), 2nd April 2001.
[90] Ibidem.
[91] Ibidem.
[92] Terzieff J., Kosovo: Not under Fire, „Newsweek” (Web Exclusive), 21st March 2001.
[93] Bilski R., Konie zostały, ptaki jeszcze nie powróciły, [w:] Bilski R., Łuny nad Tetovem, Macedonia i jej sąsiedzi, Warszawa 2002, s. 39.
[94] Nordland R., Terzieff J., A Diplomatic Race against Disaster, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 21st May 2001.
[95] Hammer J., Cirjakovic Z., Terzieff J., Fiorenza N., op. cit.
[96] Ibidem.
[97] Nordland R., A Balkan Beirut, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 6th August 2001.
[98] Nordland R., Terzieff J., op. cit.
[99] Nordland R., Terzieff J., Going from Bad to Worse, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 18th June 2001.
[100] Nordland R., A Balkan…
[101] Nordland R., Let Europe Do It, Please, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 3rd September 2001.
[102] Nordland R., Barry J., Spin (out of) Control, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 10th September 2001.
[103] Ibidem.
[104] Bilski R., Darowanie win i kar Albańczykom, [w:] Bilski R., Łuny…, s. 210
[105] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 9.
[106] Balcer A., Kosowo – kwestia…, s. 20.
[107] Ibidem, s. 26.
[108] Ibidem, s. 23.
[109] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 10.
[110] Ćosić D., Ziemia niczyja, „Wprost”, nr 44/2004 (1144).
[111] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 10.
[112] Brownell G., Big…
[113] Decyzja…
[114] Kupchan C., Independence for Kosovo, „Foreign Affairs”, November/December 2005.
[115] Ibidem.
[116] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 10, 11.
[117] Abramowitz M., Time to Decide, „Newsweek” (Web Exclusive), 19th March 2007.
[118] Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., op. cit., s. 20.
[119] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 11.
[120] Ahtisaari M., Report of the Special Envoy of the Secretary-General on Kosovo’s Future Status, New York 2007, s. 2.
[121] Abramowitz M., Time…
[122] Balcer A., Kosowo – druga runda negocjacji z góry skazanych na porażkę, „BEST, Tygodnik OSW”, 8 sierpnia 2007, s. 2.
[123] Premier Kosowa stanął przed haskim trybunałem, Wprost 24, 6.03.2007.
[124] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 10.
[125] Ibidem, s. 11.
[126] Results of the last Elections, Portal Zgromadzenia Kosowa.
[127] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 11.
[128] Ibidem, s. 12.
[129] Serbia: Kosowo jak Wyspy Alandzkie, Money.pl, 21.11.2007.
[130] Impas w sprawie Kosowa, Wprost 24, 19.12.2007.
[131] Kupchan C., Serbia's Final Frontier?, Foreignaffairs.com, 12th March 2008.

Bibliografia

Źródła

1. Ahtisaari M., Report of the Special Envoy of the Secretary-General on Kosovo’s Future Status, S/2007/168, United Nations, New York 2007.
2. Decyzja Rady 2006/880/WE z dnia 30 listopada 2006 r. o przyznaniu Kosowu wyjątkowej pomocy finansowej Wspólnoty.
3. Eide K., A Comprehensive Review of the Situation in Kosovo, S/2005/635, United Nations, New York 2005.
4. Kim J., Woehrel S., Kosovo and U.S. Policy, Background to Independence, RL31053, Congressional Research Service, Washington 2008.
5. Kosovo in June 2008, United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, Pristina 2008.
6. Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/2009/300, United Nations, New York 2009.

Opracowania

1. Bilski R., Darowanie win i kar Albańczykom, [w:] Bilski R., Łuny nad Tetovem, Macedonia i jej sąsiedzi, Towarzystwo Polsko-Macedońskie, Warszawa 2002.
2. Bilski R., Konie zostały, ptaki jeszcze nie powróciły, [w:] Bilski R., Łuny nad Tetovem, Macedonia i jej sąsiedzi, Towarzystwo Polsko-Macedońskie, Warszawa 2002.
3. Bilski R., Terroryści i okupanci, [w:] Bilski R., Łuny nad Tetovem, Macedonia i jej sąsiedzi, Towarzystwo Polsko-Macedońskie, Warszawa 2002.
4. Dworecki S., Kęsoń T, Kulisz M., Konflikt w Kosowie, fakty i komentarze, Wydawnictwo Stanisław Dworecki, Warszawa 2000.
5. Gibas-Krzak D., Serbsko-albański konflikt o Kosowo w XX wieku, Dom Wydawniczy Duet, Toruń 2008.
6. Gordon J., Enforcing the Peace, [w:] Nardulli B., Perry W., Pirnie B., Gordon J., McGinn J., Disjointed War, Military Operations in Kosovo, RAND Corporation, Washington 1999.
7. Kiwerska J., Konflikty na Bałkanach, [w:] Kiwerska J., Gra o Europę, bezpieczeństwo europejskie w polityce Stanów Zjednoczonych pod koniec XX wieku, Instytut Zachodni, Poznań 2000.
8. Kostrzewa-Zorbas G., Początek – czy koniec epoki? [w:] Magdziak-Miszewska A. (red.), Świat po Kosowie, Fundacja Centrum Stosunków Międzynarodowych, Warszawa 2000.
9. Kuczyński M., Konflikt w Kosowie, [w:] Kuczyński M., Krwawiąca Europa, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2001.
10. Pawłowski K., Kosowo, konflikt i interwencja, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008.
11. Skokowski W., Transformacja NATO i OBWE i ich zaangażowanie na Bałkanach po 1990 roku, [w:] Konarski W., Koseski A. (red.), Bałkany, etnokulturowe podłoże konfliktów, Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Pułtusk 2006.
12. Waldenberg M., Rozbicie Jugosławii, od separacji Słowenii do wojny kosowskiej, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2003.
13. Walkiewicz W., Jugosławia, byt wspólnoty i rozpad, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2000.

Raporty

1. Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., Kosowo przed ostatecznym rozwiązaniem. Proces uregulowania statusu międzynarodowego – uwarunkowania polityczne i historyczne, perspektywy rozwoju sytuacji, „Prace OSW”, luty 2008.
2. Balcer A., Kosowo – kwestia ostatecznego statusu, „Prace OSW”, sierpień 2003.

Artykuły

1. Balcer A., Kosowo – druga runda negocjacji z góry skazanych na porażkę, „BEST, Tygodnik OSW”, 8 sierpnia 2007.
2. Bildt C., A Second Chance in the Balkans, „Foreign Affairs”, January/February 2001.
3. Daalder I., Froman M., Dayton's Incomplete Peace, „Foreign Affairs”, November/December 1999.
4. Daalder I., O’Hanlon M., Unlearning the Lessons of Kosovo, „Foreign Policy”, Fall 1999.
5. Joseph E., Back to the Balkans, „Foreign Affairs”, January/February 2005.
6. Kupchan C., Independence for Kosovo, „Foreign Affairs”, November/December 2005.
7. Kupchan C., Serbia's Final Frontier?, Foreignaffairs.com, 12th March 2008.
8. Mitrofanova A., The Military Operation in Kosovo and the European Security System: Lessons Unlearned, [w:] Kosovo: Lessons Learned for International Cooperative Security, „Studies in Contemporary History and Security Policy”, Volume 5, Centre for Security Studies, Zurich, 2000.
9. Pietras E., Unia Europejska wobec niepodległości Kosowa, „Biuletyn PISM”, nr 11/2007 (425).
10. Rohde D., Kosovo Seething, „Foreign Affairs”, May/June 2000.
11. Schnabel A., Political Cooperation in Retrospect: Contact Group, EU, OSCE, NATO, G-8 and UN Working toward a Kosovo Settlement, [w:] Kosovo: Lessons Learned for International Cooperative Security, „Studies in Contemporary History and Security Policy”, Volume 5, Centre for Security Studies, Zurich 2000.

Prasa

1. Abramowitz M., A Disaster in the Making, „Newsweek” (U.S. Edition), 15th June 1998.
2. Abramowitz M., Time to Decide, „Newsweek” (Web Exclusive), 19th March 2007.
3. Brownell G., Big Progress, but Changes Come Slowly, „Newsweek” (Web Exclusive), 1st June 2005.
4. Brownell G., Respect and Rights, „Newsweek” (Web Exclusive), 3rd May 2006.
5. Ćosić D., Kartel Kosowo, „Wprost”, nr 48/2004 (1148).
6. Ćosić D., Ziemia niczyja, „Wprost”, nr 44/2004 (1144).
7. Hammer J., And Justice for Some, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 19th June 2000.
8. Hammer J., Cirjakovic Z., Terzieff J., Fiorenza N., In the Thick of It, „Newsweek” (U.S. Edition), 2nd April 2001.
9. Hammer J., Trying to Tame the Serbs, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 20th August 2000.
10. Impas w sprawie Kosowa, Wprost 24, 19.12.2007.
11. Kissinger H., Empty Title, „Newsweek” (U.S. Edition), 21st June 1999.
12. Nordland R., A Balkan Beirut, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 6th August 2001.
13. Nordland R., Barry J., Spin (out of) Control, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 10th September 2001.
14. Nordland R., Hold your Fire, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 6th March 2000.
15. Nordland R., Let Europe Do It, Please, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 3rd September 2001.
16. Nordland R., Terzieff J., A Diplomatic Race against Disaster, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 21st May 2001.
17. Nordland R., Terzieff J., Going from Bad to Worse, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 18th June 2001.
18. Nordland R., Terzieff J., Gutman R., Barry J., Mironski J., Cirjakovic Z., Fire in the Mountains, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 26th March 2001.
19. Premier Kosowa stanął przed haskim trybunałem, Wprost 24, 6.03.2007.
20. Serbia: Kosowo jak Wyspy Alandzkie, Money.pl, 21.11.2007.
21. Terzieff J., Kosovo: Not under Fire, „Newsweek” (Web Exclusive), 21st March 2001.
22. Terzieff J., Letter from Kosovo, „Newsweek” (Web Exclusive), 15th March 2001.
23. The Man Who Runs Kosovo, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 15th May 2000.
24. Urbanowicz J., Sposób Rugovy, „Wprost”, nr 47/2001 (991).

Internet

1. Head of Mission, Biography of SRSG, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
2. http://www.unmikonline.org/srsg/index.htm
3. Head of Mission, Former SRSG's, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
4. http://www.unmikonline.org/srsg/former.htm
5. Results of the last Elections, Portal Zgromadzenia Kosowa.
6. http://www.assembly-kosova.org/?cid=2,161
7. UNMIK at 18 Months, Background, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
8. http://www.unmikonline.org/1styear/unmikat18.htm
9. UNMIK at 18 Months, UNMIK’s Tasks, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
10. http://www.unmikonline.org/1styear/unmikat18.htm
11. UNMIK at 18 Months, UNMIK-JIAS, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
12. http://www.unmikonline.org/1styear/unmikat18.htm
13. UNMIK at Glance, Departments, Portal Misji Tymczasowej Administracji ONZ w Kosowie.
14. http://www.unmikonline.org/departments.htm