Jednostronne ogłoszenie niepodległości przez Kosowo było promowane przez polityków USA jako najlepsze rozwiązanie serbsko-albańskiego konfliktu. USA uznały nowe państwo już następnego dnia po deklaracji niepodległości, a po kilku miesiącach otworzyły w nim ambasadę.

Obecne relacje USA - Kosowo

USA uznały oficjalnie Kosowo 18 lutego 2008 roku. Na temat niepodległości Kosowa prezydent Bush wypowiedział się 19 lutego. Podkreślił, że „Kosowo w deklaracji niepodległości zobowiązało się respektować najwyższe standardy demokracji, w tym wolność, tolerancję oraz sprawiedliwość wobec wszystkich obywateli. Tych wartości USA oczekują od swoich przyjaciół. Będziemy współpracować z przywódcami Kosowa w pokojowym przejściu do niepodległości.” Dodał także, że „Stany Zjednoczone popierają działania Kosowa, ponieważ wierzymy, że przyniosą one pokój. Wspólnie będziemy pomagać mieszkańcom Kosowa osiągnąć ten pokój. Ważnym jest przypominanie Kosowu o respektowaniu swoich zobowiązań dotyczących praw nie-albańskiej mniejszości.” [115]

Deklaracja niepodległości przez Kosowo wywołała zamieszki na ulicach Belgradu, podczas których chuligani oraz ultranacjonaliści rzucali kamieniami i koktajlami Mołotowa. Ich celem były symbole państw zachodnich, na czele z amerykańską ambasadą oraz restauracjami McDonald’s. [116]

Podsekretarz stanu USA Nicholas Burns podsumował, że ogłoszenie niepodległości przez Kosowo to „kulminacja dekady działań USA w celu wsparcia ludności Kosowa oraz stabilności i pokoju w tym kraju. Przez ostatnie trzy lata administracja prezydenta Busha ciężko pracowała by nastał ten dzień.” Komentując zdanie Rosji, Burns przypomniał, iż to Rosja wycofała się z Kosowa, kiedy reszta społeczności międzynarodowej w nim pozostała. Ponadto Rosja jego zdaniem nie wykorzystała szans, które miała. Zablokowała przyjęcie planu Athisaariego, a negocjacje między Albańczykami i Serbami z jej udziałem zakończyły się niepowodzeniem. Dodał również, że „Nie określamy terminu, do kiedy NATO pozostanie w Kosowie. Oczywiście Stany Zjednoczone zapewniły sojuszników z NATO oraz kosowski rząd, że będą uczestniczyć w misji aż do jej zakończenia.” [117]

Wieloletni dyplomata oraz przedstawiciel USA podczas rozmów nad przyszłym statusem Kosowa Frank Wisner stwierdził, że „Stany Zjednoczone są gotowe wesprzeć nowe Kosowo. Istotnym jest stworzenie bezpiecznej przestrzeni, dlatego USA będą zaangażowane w misji KFOR. Obecnie w Kosowie stacjonuje amerykańska brygada w liczbie 1200 żołnierzy. Powinniśmy wspierać Kosowo w jego niepodległości.” [118]

Madeleine Albright podczas kwietniowego spotkania w Polsce z sejmową Komisją Spraw Zagranicznych przypomniała, że „Wspierałam niepodległość Kosowa. Uważam także, że bardzo ważne jest, aby nadal podkreślać fakt konieczności ochrony praw mniejszości. Demokracja to nie tylko prawa dla większości, ale także dla mniejszości. Kiedy Hashim Thaci ogłosił niepodległość, część wystąpienia wygłosił po serbsku. Zadzwoniłam do niego następnego dnia, ponieważ czułam się częścią tej całej historii, a on jasno powiedział mi wtedy, że zamierza budować właściwe relacje z Serbami.” Była amerykańska sekretarz stanu przypomniała, że „wszyscy podkreślali, że to, co stało się w Kosowie, było konsekwencją historii i nie może być postrzegane jako model dla kogokolwiek innego. Kiedy sprawowałam urząd, zachowanie rosyjskie w odniesieniu do sytuacji w Kosowie, było niepokojące. Nie mogła udać się tam operacja pod auspicjami ONZ, ponieważ Primakow i minister spraw zagranicznych Iwanow zapowiedzieli swoje weto. Rosjanie niezbyt pomogli w rozwiązaniu problemu bałkańskiego. Myślę, że Rosjanie obawiali się tego, co mogło stać się w Czeczenii. Dlatego zdecydowali skupić się na agresywnym aspekcie sprawy.” [119]

Stany Zjednoczone pogratulowały Kosowu wejścia w życie nowej konstytucji. 16 czerwca 2008 roku rzecznik Departamentu Stanu USA Gonzalo Gallegos podkreślił w oświadczeniu, że „USA przyjmują z zadowoleniem włączenie do konstytucji zapisów chroniących prawa mniejszości, pierwotnie zaproponowanych przez Marttiego Ahtisaariego. Teraz przywódcy Kosowa muszą pracować nad przełożeniem wzniosłych praw z konstytucji w konkretne usprawnienia w życiu jego obywateli.” [120]

18 lipca Tina Kaidanow została pierwszym ambasadorem Stanów Zjednoczonych w Kosowie. Kosowo w październiku otworzyło ambasadę w Waszyngtonie. Avni Spahiu jest obecnie kosowskim charge d'affaires ad interim w Stanach Zjednoczonych. [121] Z kolei Kosowo pierwsze ambasady otworzyło w Stanach Zjednoczonych oraz w Niemczech, Austrii i Albanii. [122]

21 lipca po spotkaniu z prezydentem Sejdiu i premierem Thacim w Białym Domu, prezydent Bush stwierdził, że „Jestem wielkim zwolennikiem niepodległości Kosowa. Nie zgadzam się na jego podział. Uważam, że zadania misji ONZ muszą zostać przekazane misji UE najszybciej jak o możliwe. Dziękuję kosowskim przywódcom za wspieranie praw mniejszości i wprowadzenie w życie planu Ahtisaariego.” Prezydent USA dodał także, że „Stany Zjednoczone będą dalej przekonywać kraje, które nie uznały niepodległości Kosowa, by uczyniły to jak najszybciej.” [123]

Doradca sekretarza stanu USA ds. Europy i Eurazji Daniel Fried powiedział w lipcu, że Kosowo „jest przykładem miejsca, w którym USA i Europa w trudnych warunkach niezwykle blisko współpracują ze sobą. Intencją USA jest dalsza bliska współpraca z europejskimi partnerami w najbliższych miesiącach.” Doradca sekretarza stanu stwierdził również, że „choć Unia Europejska musiała działać bez rezolucji Rady Bezpieczeństwa w sprawie statusu Kosowa, była wiernym i zdecydowanym partnerem.”[124]

19 grudnia 2008 roku prezydent George W. Bush podpisał oświadczenie o włączeniu Kosowa jako beneficjenta do amerykańskiego programu Ogólnego Systemu Preferencji GSP (Generalized System of Preferences). W ramach tego programu Kosowo może bez cła eksportować do USA m.in. suszone owoce i produkty przemysły drzewnego. [125]

W lutym 2009 roku prezydent Sejdiu i premier Thaci odbyli kolejną wizytę w Waszyngtonie. Podczas spotkania z nową sekretarz stanu USA Hilary Clinton, prezydent Kosowa podziękował za nieprzerwaną pomoc Stanów Zjednoczonych dla Kosowa. Premier Thaci dodał, że ludność Kosowa zapamięta okazane amerykańskie wsparcie. Sekretarz Clinton stwierdziła natomiast, że „Poparcie USA dla Kosowa jest ponadpartyjne. Już trzecia administracja je podtrzymuje. USA będzie popierać i współpracować z Kosowem.” [126]

W maju z wizytą na Bałkanach przebywał wiceprezydent USA Joseph Biden. W serbskim parlamencie przywitały go okrzyki „Faszysta, nazista”, a posłowie SRS mieli na sobie koszulki z wizerunkiem swego przywódcy Vojislava Šešelja, który przed Trybunałem w Hadze sądzony jest za zbrodnie wojenne. Jednakże serbski prezydent oświadczył, że pojawiła się szansa na poprawę wzajemnych stosunków i zaprosił prezydenta Obamę do Belgradu. [127]

W Belgradzie policja usuwała z ulic ludzi, aby nie dopuścić do antyamerykańskich protestów. Setki funkcjonariuszy obstawiły drogę łączącą miasto z lotniskiem, którą jechał Biden. Pomimo niechęci wielu Serbów wobec amerykańskiego wiceprezydenta, komentarze serbskiej prasy po jego wizycie były dość przychylne, bowiem Biden oznajmił, że USA nie oczekują by Serbia uznała Kosowo. 21 maja Biden jako pierwszy tak wysoki rangą przedstawiciel USA odwiedził Kosowo. Prezydent Kosowa uhonorował amerykańskiego gościa najwyższym odznaczeniem państwowym, Medalem Wolności. Biden oświadczył, że otrzymał go w imieniu Stanów Zjednoczonych. [128]

W przemówieniu w kosowskim parlamencie wiceprezydent powiedział, że obecne wizyty przedstawicieli USA na Bałkanach mają podkreślić zaangażowanie amerykańskiej administracji w regionie oraz zapewnić, że celem polityki USA jest Europa żyjąca w wolności oraz pokoju. Wiceprezydent podkreślił, iż „zdaniem mojego rządu niepodległość Kosowa jest jedynym rozwiązaniem dla stabilności w regionie. Wasza niepodległość jest nieodwołalna, o czym również mówiłem w krajach, które odwiedziłem. Wasz sukces jest priorytetem dla naszej administracji i mojego kraju oraz kluczowym elementem w amerykańskiej polityce pomocy narodom Bałkanów Zachodnich w pełnej integracji z Europą.” Poza wyrazami uznania dla nowego państwa, amerykański wiceprezydent przypomniał m.in. o konieczności pokonania wewnętrznych podziałów i prowadzenia dialogu z mniejszością serbską. W jego opinii Kosowo powinno poprawić warunki, które umożliwiłyby serbskim uchodźcom powrót do ich domów oraz zachować wielokulturowe dziedzictwo kraju. Jego zdaniem władze Kosowa muszą dalej wzmacniać państwowe instytucje, ponieważ od ich efektywnego funkcjonowania zależy sukces kraju. [129]

Wiceprezydent odwiedził także największą na Bałkanach amerykańską bazę Bondsteel niedaleko Uroševaca, gdzie w przemówieniu podkreślił wkład sił NATO w budowanie stabilizacji w państwach bałkańskich. Podziękował także amerykańskim żołnierzom za ich poświęcenie, oddanie oraz głęboki patriotyzm. [130]

11 lipca 2008 roku Bank Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz USA i UE zorganizowały w Brukseli Międzynarodową Konferencję Ofiarodawców. Podstawą prac konferencji był opracowany przez Ministerstwo Finansów i Gospodarki plan rozwoju Kosowa Średniookresowe Ramy Wydatków MTEF 2008-2011 (Medium Term Expenditure Framework). Obiecano przekazać Kosowu 1,2 mld EUR (1,9 mld USD) pomocy na rozwój gospodarczy. Środki zostaną wykorzystane na projekty związane z finansowaniem budżetu, zadłużeniem, oraz tworzeniem instytucji. [131] Kraje członkowskie Unii Europejskiej mają przekazać 789 mln USD pomocy w ciągu czterech lat. Natomiast USA obiecały 400 mln USD. Dzięki tej pomocy sfinansowane zostaną programy poprawy systemu sprawiedliwości i edukacji. [132]

W 2008 roku USA przekazały Kosowu ponad 147 mln USD pomocy. Środki w ramach amerykańskiej pomocy podzielone są na pięć obszarów: [133]
- pokój i bezpieczeństwo (36% środków);
- sprawiedliwe i demokratyczne rządy (24%);
- inwestycje w ludzi (11%);
- rozwój gospodarczy (28%);
- pomoc humanitarna (1%).

Według Amerykańskiej Agencji Rozwoju Międzynarodowego Stany Zjednoczone USAID (U.S. Agency for International Development) są największym pojedynczym donatorem Kosowa. Od 1998 roku przekazały 1,1 mld USD pomocy. [134]

Reakcja USA na ogłoszenie niepodległości przez Kosowo oraz utworzenie amerykańskiej ambasady nastąpiły bardzo szybko w zestawieniu z działaniami USA wobec innych krajów, które powstały po rozpadzie Jugosławii. Dla porównania: [135]
- Chorwacja ogłosiła niepodległość 25 czerwca 1991 roku, USA uznały ją 7 kwietnia 1992 roku. Amerykańska ambasada w Zagrzebiu została otworzona w czerwcu 1992 roku.;
- Słowenia ogłosiła niepodległość 25 czerwca 1991 roku, USA uznały ją 7 kwietnia 1992 roku. Amerykańska ambasada w Lublanie została otworzona w sierpniu 1992 roku.;
- Macedonia ogłosiła niepodległość 8 września 1991 roku, USA uznały ją 8 lutego 1994 roku. Amerykańska ambasada w Skopje została otworzona w lutym 1996 roku.;
- Bośnia i Hercegowina ogłosiła niepodległość 5 kwietnia 1992 roku, USA uznały ją 7 kwietnia 1992 roku. Amerykańska ambasada w Sarajewie została otworzona w lipcu 1994 roku.;
- Czarnogóra ogłosiła niepodległość 3 czerwca 2006 roku, USA uznały ją 12 czerwca 2006 roku. Amerykańska ambasada w Podgoricy została otworzona w październiku 2006 roku.

Zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w Kosowie było różnie postrzegane przez amerykańskich komentatorów. Jego zwolennicy twierdzili, że niestabilne Kosowo może mieć negatywny wpływ na sytuację na Bałkanach, a pośrednio w całej Europie. Byłoby to niezgodne z interesem USA. Niestabilne Bałkany mogłyby stać się przyczółkiem dla zorganizowanej przestępczości oraz terrorystów, co zagrażałoby współpracy euroatlantyckiej. Z drugiej strony wzmacniał się pogląd, że to Europejczycy powinni mieć decydujący wpływ na rozwiązanie kwestii Kosowa. Przeciwnicy amerykańskiego zaangażowania twierdzili również, że znaczenie Kosowa dla amerykańskich interesów jest niewielkie. USA powinno zaś skoncentrować się na wojnie z terroryzmem i na sytuacji w Iraku. [136] Inni amerykańscy komentatorzy stwierdzali, że Kosowo mogłoby osiągnąć prawie to samo pozostając w obrębie Serbii z autonomią zagwarantowaną przez społeczność międzynarodową. Jednakże ich zdaniem Waszyngton nigdy nie pozwolił na omówienie tej alternatywy. [137]

Stephen Krasner, w latach 2005-2007 dyrektor zespołu planowania polityki w Departamencie Stanu, skomentował wydarzenia w Kosowie następująco: „Ogłoszenie niepodległości przez Kosowo jest przykładem, że społeczność międzynarodowa może przyznać suwerenność małej, źle zarządzanej społeczności otoczonej przez potencjalnie wrogo nastawionych sąsiadów.” [138]

Zakończenie

Stany Zjednoczone zaangażowały się w konflikt kosowski na początku lat 90-tych XX wieku. Dyplomacja amerykańska, m.in. działając w ramach Grupy Kontaktowej ds. byłej Jugosławii aktywnie uczestniczyła w pokojowych próbach rozwiązania konfliktu w latach 1998-1999.

Jednakże USA były jednocześnie głównym orędownikiem wojskowej interwencji Sojuszu Północnoatlantyckiego przeciwko Jugosławii, przy tym walczące siły Sojuszu oparte były przede wszystkim na wojskach Stanów Zjednoczonych. Ponadto ówczesna sekretarz stanu USA Madeleine Albright była głównym architektem działań społeczności międzynarodowej w tym okresie.

Na stanowisko USA popierające kosowskich Albańczyków wpływ miało kilka czynników. Głównymi były pamięć o krwawej wojnie w Bośni oraz chęć zapobieżenia trwającym w Kosowie czystkom etnicznym. Ważne były również silne lobby albańskie działające w Stanach Zjednoczonych oraz proamerykańskie nastawienie Albańczyków, a z drugiej strony nastawienie proalbańskie głównych polityków rządzącej administracji oraz kandydatów w wyborach prezydenckich: Roberta Dole’a, Ala Gore’a, Johna McCaina i Josepha Liebermana oraz Josepha Bidena.

Zainteresowanie Stanów Zjednoczonych Kosowem uległo zmniejszeniu po jego przejściu pod zwierzchnictwo ONZ. Ataki terrorystyczne na USA w 2001 roku oraz późniejsza „wojna z terroryzmem” jeszcze bardziej przesunęły w dół pozycję Kosowa na liście priorytetów amerykańskiej polityki.

Dopiero podczas drugiej kadencji prezydenta Georga W. Busha Amerykanie ponownie intensywnie zaczęli działać w sprawie Kosowa, przy czym jednym z powodów ówczesnego wzrostu zainteresowania rozwiązaniem kwestii ostatecznego statusu prowincji była chęć zmniejszenia amerykańskich sił na Bałkanach, by móc je wykorzystać w Iraku i w Afganistanie.

Jednostronne ogłoszenie niepodległości przez Kosowo było promowane przez amerykańskich polityków jako najlepsze rozwiązanie konfliktu. Sama deklaracja niepodległości przez Kosowo spotkała się z bardzo przychylną reakcją amerykańskich władz, które uznały nowe państwo już następnego dnia po jej ogłoszeniu, a po kilku miesiącach otworzyły w nim ambasadę. W tym przypadku działania amerykańskie przebiegały w o wiele szybszym tempie niż podczas wcześniejszego powstawania niepodległych państw po rozpadzie Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii.

Poza wsparciem politycznym, Amerykanie aktywnie uczestniczą w działaniach pomocowych dla Kosowa. Stany Zjednoczone są największym pojedynczym donatorem nowego kraju. Ponadto Amerykanie biorą udział w szkoleniu nowych kosowskich kadr oraz sił zbrojnych.

Przypisy:

[1] Przybyła S., Konflikt w Kosowie, geneza, stan obecny, perspektywy, Warszawa 1998, s 9.
[2] Kuczyński M., Konflikt w Kosowie, [w:] Kuczyński M., Krwawiąca Europa, Warszawa 2001, s. 258.
[3] Kiwerska J., Rola Stanów Zjednoczonych w konflikcie kosowskim, Poznań 2000, s. 5.
[4] Zimmermann W., The Last Ambassador, a Memoir of the Collapse of Yugoslavia, „Foreign Affairs”, March/April 1995.
[5] Zimmermann W., A Baby Face and a Cold Heart, „Newsweek” (U.S. Edition), 19th April 1999.
[6] Kiwerska J., Wojny na Bałkanach, [w:] Kiwerska J., Świat w latach 1989-2004, wydarzenia, konflikty, procesy, Poznań 2005, s. 98.
[7] Pawłowski K., Kosowo, konflikt i interwencja, Lublin 2008, s. 85.
[8] Albright M., Głównym problemem jest sam Milosevic, [w:] Albright M. (Gadomska B. tłum.), Pani Sekretarz, Warszawa 2005, s. 375.
[9] Kiwerska J., Rola…, s. 7.
[10] Pawłowski K., op. cit., s. 86.
[11] Albright M., op. cit., s. 376.
[12] Przybyła S., op. cit., s. 10.
[13] Albright M., op. cit., s. 376.
[14] Waldenberg M., Rozbicie Jugosławii, od separacji Słowenii do wojny kosowskiej, Warszawa 2003, s. 294.
[15] Albright M., op. cit., s. 379.
[16] Wojciechowski S., Konflikt w Kosowie, [w:] Malendowski W. (red.), Spory i konflikty międzynarodowe, Wrocław 2000, s. 376.
[17] Postawę USA Albright uzasadniała w następujący sposób: „Nasza niechęć do poparcia niepodległości wynikała nie tyle z przesłanek zasadniczych, ile z pragmatycznej oceny nastrojów. (…) W Kosowie nie mogliśmy osiągnąć założonych celów bez poparcia Europy, nie uzyskalibyśmy zaś poparcia Europy, opowiadając się za niepodległością Kosowa.” Szerzej: Albright M., op. cit., s. 380.
[18] Kiwerska J., Rola…, s. 9.
[19] Kiwerska J., Konflikty na Bałkanach, [w:] Kiwerska J., Gra o Europę, bezpieczeństwo europejskie w polityce Stanów Zjednoczonych pod koniec XX wieku, Poznań 2000, s. 373.
[20] Kuczyński M., Ray-Ciemięga M., Bałkański syndrom, konflikty zbrojne w byłej Jugosławii 1991-99 i wojna w Kosowie, Warszawa 2000, s. 121.
[21] Kiwerska J., Rola…, s. 13.
[22] Pawłowski K., op. cit., s. 87.
[23] Waldenberg M., op. cit., s. 328, 329.
[24] Kuczyński M., Bałkańska pożoga, wojny i konflikty na Bałkanach w latach 1981-1999, Warszawa 1999, s. 143.
[25] Luković M., Kryzys kosowski oczyma Serbów, Belgrad 1999, s. 15.
[26] Kuczyński M., Ray-Ciemięga M., Bałkański…, s. 122.
[27] Kiwerska J., Konflikty…, s. 378.
[28] Rycerska I., Kosowo i jego dążenia do niepodległości, [w:] Rycerska I., Rozpad Jugosławii, przyczyny i przebieg, Kielce 2003, s. 119.
[29] Waldenberg M., op. cit., s. 312.
[30] Pawłowski K., op. cit., s. 101.
[31] Kiwerska J., Rola…, s. 16.
[32] Taką taktykę działań przyjęli Macedończycy w walkach z albańskimi bojówkami w 2001 roku. Wówczas świat stanął po stronie Macedończyków. Szerzej: Albright M., op. cit., s. 382.
[33] Waldenberg M., op. cit., s. 317.
[34] Albright M., Kosowo: dyplomacja i groźba użycia siły, [w:] Albright M. (Gadomska B. tłum.), op. cit., s. 389.
[35] Ibidem, s. 392.
[36] Ibidem,…, s. 392, 393
[37] Pawłowski K., op. cit., s. 105.
[38] Kiwerska J., Rola…, s. 18.
[39] Kuczyński M., Konflikt…, s. 268.
[40] Kiwerska J., Konflikty…, s. 381.
[41] Waldenberg M., op. cit., s. 321.
[42] Kuczyński M., Ray-Ciemięga M., Bałkański…, s. 124, 125.
[43] Albright M., Kosowo…, s. 400.
[44] Luković M., op. cit., s. 22 – 24.
[45] Albright M., Kosowo…, s. 400.
[46] Waldenberg M., op. cit., s. 319.
[47] Kiwerska J., Rola…, s. 20.
[48] Ibidem, s. 22.
[49] Kiwerska J., Konflikty…, s. 385.
[50] Kim J., Kosovo Conflict Chronology, Washington 1999, s. 21.
[51] Waldenberg M., op. cit., s. 335.
[52] Kostrzewa-Zorbas G., Początek – czy koniec epoki? [w:] Magdziak-Miszewska A. (red.), Świat po Kosowie, Warszawa 2000, s. 11.
[53] Albright M., Sojusz zwycięża, [w:] Albright M. (Gadomska B. tłum.), Pani Sekretarz, Warszawa 2005, s. 404.
[54] Kiwerska J., Wojny…, s. 109, 110.
[55] Kosovo, Operation Allied Force, After-Action Report, Washington 2000, s. 39.
[56] Kim J., op. cit., s. 23.
[57] Dworecki S., Kęsoń T, Kulisz M., Konflikt w Kosowie, fakty i komentarze, Warszawa 2000, s. 31.
[58] Albright M., Sojusz…, s. 405.
[59] Ibidem, s. 406.
[60] Fineman H., Rosenberg D., Second in Command, „Newsweek” (U.S Edition), 19th April 1999.
[61] Kiwerska J., Wojny…, s. 112.
[62] Albright M., Sojusz…, s. 407.
[63] Kiwerska J., Konflikty…, s. 397.
[64] Szerzej: Fineman H., Rosenberg D., The Good Soldier, „Newsweek” (U.S Edition), 19th April 1999 oraz Fineman H., The Kosovo Primary, „Newsweek” (U.S Edition), 26th April 1999.
[65] Speech by the President of the United States, William J. Clinton, Meeting of the North Atlantic Council at the Level of Heads of State and Government, Washington, 23rd April 1999, Portal NATO.
[66] Grimmett R., War Powers Resolution, Presidential Compliance, Washington 2003, s. 7, 8.
[67] Dworecki S., Kęsoń T, Kulisz M., op. cit., s. 39.
[68] Ibidem, s. 56.
[69] Ibidem, s. 59.
[70] Ibidem, s. 64.
[71] Ibidem, s. 70.
[72] Daalder I., O’Hanlon M., Unlearning the Lessons of Kosovo, „Foreign Policy”, Fall 1999.
[73] Kostrzewa-Zorbas G., op. cit., s. 18, 19.
[74] Lindsay J., The New Apathy, „Foreign Affairs”, September/October 2000.
[75] Denison A., The United States and the Lessons of the Kosovo Campaign, [w:] Kosovo: Lessons Learned for International Cooperative Security, „Studies in Contemporary History and Security Policy”, Volume 5, Zurich 2000, s. 180.
[76] Kissinger H., Empty Title, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 25, 21st June 1999.
[77] Ibidem.
[78] Mandelbaum M., A Perfect Failure, „Foreign Affairs”, September/October 1999.
[79] Albright M., Sojusz…, s. 418.
[80] Mandelbaum M., op. cit.
[81] Denison A., op. cit., s. 177.
[82] Daalder I., O’Hanlon M., op. cit.
[83] Nye J., Redefining the National Interest, „Foreign Affairs”, July/August 1999.
[84] Ibidem.
[85] Ibidem.
[86] Zakaria F., Victory, but at a Price, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 24, 14th June 1999.
[87] Rohde D., Kosovo Seething, „Foreign Affairs”, Volume 79, Issue 3, May/June 2000.
[88] Ibidem.
[89] Berger S., A Foreign Policy for the Global Age, „Foreign Affairs”, November/December 2000.
[90] Mallaby S., The Bullied Pulpit, „Foreign Affairs”, January/February 2000.
[91] Rice C., Promoting the National Interest, „Foreign Affairs”, January/February 2000.
2001.
[92] Balcer A., op. cit., s. 27.
[93] Joseph E., Back to the Balkans, „Foreign Affairs”, Volume 84, Issue 1, January/February 2005.
[94] Nordland R., Terzieff J., A Diplomatic Race against Disaster, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 21st May 2001.
[95] Nordland R., Let Europe Do It, Please, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 3rd September 2001.
[96] Nordland R., Barry J., Spin (out of) Control, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), 10th September
[97] Joseph E, op. cit.
[98] Grimmett R., op. cit., s. 15.
[99] Bronson R., When Soldiers Become Cops, „Foreign Affairs”, November/December 2002.
[100] Balcer A., op. cit., s. 27.
[101] Same tytuły artykułów poruszających tę kwestię są bardzo wymowne. Pokazują bowiem, że zdaniem autorów naruszone zostało przywództwo Stanów Zjednoczonych w świecie. Porównaj: Simes D., America's Imperial Dilemma, „Foreign Affairs”, November/December 2003; Kagan R., America's Crisis of Legitimacy, „Foreign Affairs”, May/April 2004.
[102] R. Kagan porównał w swym artykule postawy Europejczyków wobec Kosowa (przypomina ówczesne komentarze ministrów spraw zagranicznych Francji i Niemiec) i Iraku oraz analizował jakie przesłanki muszą być spełnione, by atak na inne państwo był uprawniony. Szerzej: Kagan R., op. cit.
[103] Kagan R., op. cit.
[104] Albright M., Bridges, Bombs, or Bluster?, „Foreign Affairs”, September/October 2003.
[105] Joseph E., op. cit.
[106] Brownell G., Big Progress, but Changes Come Slowly, „Newsweek” (Web Exclusive), ), 1st June 2005.
[107] Ibidem.
[108] Ibidem.
[109] Kim J., Woehrel S., Kosovo and U.S. Policy, Background to Independence, Washington 2008, s. 5.
[110] Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., Kosowo przed ostatecznym rozwiązaniem. Proces uregulowania statusu międzynarodowego – uwarunkowania polityczne i historyczne, perspektywy rozwoju sytuacji, „Prace OSW”, luty 2008, s. 31.
[111] Balcer A., Kosowo – druga runda negocjacji z góry skazanych na porażkę, „BEST, Tygodnik OSW”, nr 18, 8 sierpnia 2007, s. 2.
[112] Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., op. cit., s. 31.
[113] H. Clinton stwierdziła jedynie, że Rosja neguje opracowany przez ONZ plan w sprawie przyszłości Kosowa. USA powinny zaś nakłonić Rosję do dyplomatycznego wsparcia w opracowaniu konsensusu dotyczącego Kosowa. Szerzej: Clinton H., Security and Opportunity for the Twenty-first Century, „Foreign Affairs”, November/December 2007.
[114] Levitin M., Sorry, Not Interested, „Newsweek” (International, Pacific Edition), 21st January 2008.
[115] Remarks by President Bush on Kosovo, Ameriva.gov, 19.02.2008.
[116] Nordland R., Cirjakovic Z., Another Failed State, „Newsweek” (Web Exclusive), 17th February 2008.
[117] State’s Burns Briefing on Kosovo’s Declaration of Independence, Ameriva.gov, 19.02.2008.
[118] Sheridan B., They Were the Kingmakers, „Newsweek” (Web Exclusive), 21st February 2008.
[119] Spotkanie z panią Madeleine Albright, byłą sekretarz stanu USA, Komisja Spraw Zagranicznych, Biuletyn, nr 605/VI kad., 25.04.2008, s. 7.
[120] Statement on Kosovo’s Constitution Entering into Force, America.gov, 16.06.2008.
[121] Background Note: Kosovo, Portal Departamentu Stanu USA.
[122] Kosowo zapowiada otwarcie pierwszych ambasad, „Rzeczpospolita”, 18.06.2008.
[123] Bush Remarks with Kosovo’s President Sejdiu, Prime Minister Thaci, America.gov, 21.06.2008.
[124] Kaufman S., United States Pledges $400 Million at Kosovo Donors’ Conference, America.gov, 11.07.2008.
[125] Background Note: Kosovo…
[126] Secretary Clinton Congratulates Kosovo's Progress in its Historic First Year as an Independent State, Portal Departamentu Stanu USA, 26.02.2009.
[127] Wciąż nienawidzą USA, „Rzeczpospolita”, 21.05.2009.
[128] Koha Ditore: Kosowo wita przyjaciela, „Rzeczpospolita”, 21.05.2009.
[129] Vice President Biden Addresses Assembly of Kosovo, America.gov, 21.05.2009.
[130] Fałek R., Wiceprezydent USA w bazie Bondsteel Portal Wojska Polskiego, 25.05.2009.
[131] USAID Administrator Leads U.S. Delegation at Kosovo Donors Conference, Portal Portal Amerykańskiej Agencji ds. Rozwoju Międzynarodowego.
[132] Kaufman S., op. cit.
[133] Foreign Operations Appropriated Assistance: Kosovo, Portal Departamentu Stanu USA.
[134] Kaufman S., op. cit.
[135] Background Note: Croatia, Slovenia, Macedonia, Bosnia and Herzegovina, Montenegro, Portal Departamentu Stanu USA.
[136] Kim J., Woehrel S., op. cit., s. 5, 6.
[137] Wedgwood R., Why Kosovo Wasn’t Worth It, „Newsweek” (International, Pacific Edition), 8th September 2008.
[138] Krasner S., Who Gets a State, and Why?, Foreignaffairs.com, 30th March 2009.

Źródła:

Grimmett R., War Powers Resolution, Presidential Compliance, IB81050, Congressional Research Service, Washington 2003.
Kim J., Kosovo Conflict Chronology, RL30127, Congressional Research Service, Washington 1999.
Kim J., Woehrel S., Kosovo and U.S. Policy, Background to Independence, RL31053, Congressional Research Service, Washington 2008.
Kosovo, Operation Allied Force, After-Action Report, Department of Defense, Washington 2000.
Spotkanie z panią Madeleine Albright, byłą sekretarz stanu USA, Komisja Spraw Zagranicznych, Biuletyn, nr 605/VI kad., 25.04.2008.

Opracowania
Albright M., Głównym problemem jest sam Milosevic, [w:] Albright M. (Gadomska B. tłum.), Pani Sekretarz, Świat Książki, Warszawa 2005.
Albright M., Kosowo: dyplomacja i groźba użycia siły, [w:] Albright M. (Gadomska B. tłum.), Pani Sekretarz, Świat Książki, Warszawa 2005.
Albright M., Sojusz zwycięża, [w:] Albright M. (Gadomska B. tłum.), Pani Sekretarz, Świat Książki, Warszawa 2005.
Dworecki S., Kęsoń T, Kulisz M., Konflikt w Kosowie, fakty i komentarze, Wydawnictwo Stanisław Dworecki, Warszawa 2000.
Kiwerska J., Konflikty na Bałkanach, [w:] Kiwerska J., Gra o Europę, bezpieczeństwo europejskie w polityce Stanów Zjednoczonych pod koniec XX wieku, Instytut Zachodni, Poznań 2000.
Kiwerska J., Rola Stanów Zjednoczonych w konflikcie kosowskim, Instytut Zachodni, Poznań 2000.
Kiwerska J., Wojny na Bałkanach, [w:] Kiwerska J., Świat w latach 1989-2004, wydarzenia, konflikty, procesy, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2005.
Kostrzewa-Zorbas G., Początek – czy koniec epoki? [w:] Magdziak-Miszewska A. (red.), Świat po Kosowie, Fundacja Centrum Stosunków Międzynarodowych, Warszawa 2000.
Kuczyński M., Bałkańska pożoga, wojny i konflikty na Bałkanach w latach 1981-1999, Biuro Prasy i Informacji Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1999.
Kuczyński M., Konflikt w Kosowie, [w:] Kuczyński M., Krwawiąca Europa, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2001.
Kuczyński M., Ray-Ciemięga M., Bałkański syndrom, konflikty zbrojne w byłej Jugosławii 1991-99 i wojna w Kosowie, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2000.
Luković M., Kryzys kosowski oczyma Serbów, Belgrad 1999.
Pawłowski K., Kosowo, konflikt i interwencja, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008.
Przybyła S., Konflikt w Kosowie, geneza, stan obecny, perspektywy, Wydawnictwo Adam Marszałek, Warszawa 1998.
Rycerska I., Kosowo i jego dążenia do niepodległości, [w:] Rycerska I., Rozpad Jugosławii, przyczyny i przebieg, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, Kielce 2003.
Waldenberg M., Rozbicie Jugosławii, od separacji Słowenii do wojny kosowskiej, Wydawnictwo Scholar, Warszawa 2003.
Wojciechowski S., Konflikt w Kosowie, [w:] Malendowski W. (red.), Spory i konflikty międzynarodowe, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław 2000.

Raporty
Balcer A., Kaczmarski M., Stanisławski W., Kosowo przed ostatecznym rozwiązaniem. Proces uregulowania statusu międzynarodowego – uwarunkowania polityczne i historyczne, perspektywy rozwoju sytuacji, „Prace OSW”, luty 2008.

Artykuły
Albright M., Bridges, Bombs, or Bluster?, „Foreign Affairs”, Volume 82, Issue 5, September/October 2003.
Balcer A., Kosowo – druga runda negocjacji z góry skazanych na porażkę, „BEST, Tygodnik OSW”, nr 18, 8 sierpnia 2007.
Berger S., A Foreign Policy for the Global Age, „Foreign Affairs”, Volume 79, Issue 6, November/December 2000.
Bronson R., When Soldiers Become Cops, „Foreign Affairs”, Volume 81, Issue 6, November/December 2002.
Clinton H., Security and Opportunity for the Twenty-first Century, „Foreign Affairs”, Volume 86, Issue 6, November/December 2007.
Daalder I., O’Hanlon M., Unlearning the Lessons of Kosovo, „Foreign Policy”, Issue 116, Fall 1999.
Denison A., The United States and the Lessons of the Kosovo Campaign, [w:] Kosovo: Lessons Learned for International Cooperative Security, „Studies in Contemporary History and Security Policy”, Volume 5, Centre for Security Studies, Zurich 2000.
Joseph E., Back to the Balkans, „Foreign Affairs”, Volume 84, Issue 1, January/February 2005.
Kagan R., America's Crisis of Legitimacy, „Foreign Affairs”, Volume 83, Issue 2, March/April 2004.
Krasner S., Who Gets a State, and Why?, Foreignaffairs.com, 30th March 2009. http://www.foreignaffairs.com/articles/64872/stephen-d-krasner/who-gets-a-state-and-why
Lindsay J., The New Apathy, „Foreign Affairs”, Volume 79, Issue 5, September/October 2000.
Mallaby S., The Bullied Pulpit, „Foreign Affairs”, Volume 79, Issue 1, January/February 2000.
Mandelbaum M., A Perfect Failure, „Foreign Affairs”, Volume 78, Issue 5, September/October 1999.
Nye J., Redefining the National Interest, „Foreign Affairs”, Volume 78, Issue 4, July/August 1999.
Rice C., Promoting the National Interest, „Foreign Affairs”, Volume 79, Issue 1, January/February 2000.
Rohde D., Kosovo Seething, „Foreign Affairs”, Volume 79, Issue 3, May/June 2000.
Simes D., America's Imperial Dilemma, „Foreign Affairs”, Volume 82, Issue 6, November/December 2003.
Zimmermann W., The Last Ambassador, a Memoir of the Collapse of Yugoslavia, „Foreign Affairs”, Volume 74, Issue 2, March/April 1995.

Prasa
Brownell G., Big Progress, but Changes Come Slowly, „Newsweek” (Web Exclusive), 1st June 2005. http://www.newsweek.com/id/49763
Fineman H., Rosenberg D., Cooper M., The Good Soldier, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 16, 19th April 1999
Fineman H., Rosenberg D., Second in Command, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 16, 19th April 1999.
Fineman H., The Kosovo Primary, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 17, 26th April 1999.
Freedman M., Winning the Battle of Kosovo, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), Volume 151, Issue 12, 24th March 2008.
Kissinger H., Empty Title, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 25, 21st June 1999.
Koha Ditore: Kosowo wita przyjaciela, „Rzeczpospolita”, 21.05.2009. http://www.rp.pl/artykul/96606,308803_Koha_Ditore__Kosowo_wita_przyjaciela.html
Kosowo zapowiada otwarcie pierwszych ambasad, „Rzeczpospolita”, 18.06.2008. http://www.rp.pl/artykul/75642,150404_Kosowo_zapowiada_otwarcie_pierwszych_ambasad.html
Levitin M., Sorry, Not Interested, „Newsweek” (International, Pacific Edition), Volume 151, Issue 3, 21st January 2008.
Nordland R., Barry J., Spin (out of) Control, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), Volume 138, Issue 11, 10th September 2001.
Nordland R., Cirjakovic Z., Another Failed State, „Newsweek” (Web Exclusive), 17th February 2008. http://www.newsweek.com/id/112945
Nordland R., Let Europe Do It, Please, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), Volume 138, Issue 10, 3rd September 2001.
Nordland R., Terzieff J., A Diplomatic Race against Disaster, „Newsweek” (International, Atlantic Edition), Volume 137, Issue 21, 21st May 2001.
Sheridan B., They Were the Kingmakers, „Newsweek” (Web Exclusive), 21st February 2008. http://www.newsweek.com/id/114461
Wciąż nienawidzą USA, „Rzeczpospolita”, 21.05.2009. http://www.rp.pl/artykul/96606,308572_Wciaz_nienawidza_USA.html
Wedgwood R., Why Kosovo Wasn’t Worth It, „Newsweek” (International, Pacific Edition), Volume 152, Issue 10, 8th September 2008.
Zakaria F., Victory, but at a Price, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 24, 14th June 1999.
Zimmermann W., A Baby Face and a Cold Heart, „Newsweek” (U.S. Edition), Volume 133, Issue 16, 19th April 1999.

Internet
Background Note: Bosnia and Herzegovina, Portal Departamentu Stanu USA. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2868.htm
Background Note: Croatia, Portal Departamentu Stanu USA. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3166.htm
Background Note: Kosovo, Portal Departamentu Stanu USA. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/100931.htm
Background Note: Macedonia, Portal Departamentu Stanu USA. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/26759.htm
Background Note: Montenegro, Portal Departamentu Stanu USA. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/70949.htm
Background Note: Slovenia, Portal Departamentu Stanu USA. http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3407.htm
Bush Remarks with Kosovo’s President Sejdiu, Prime Minister Thaci, America.gov, 21.06.2008. http://www.america.gov/st/texttrans-english/2008/July/20080722135614eaifas0.688183.html
Fałek R., Wiceprezydent USA w bazie Bondsteel, Portal Wojska Polskiego, 25.05.2009. http://www.wojsko-polskie.pl/articles/view/13613/226/Wiceprezydent%20USA%20w%20bazie%20Bondsteel.html
Foreign Operations Appropriated Assistance: Kosovo, Portal Departamentu Stanu USA. http://www.state.gov/p/eur/rls/fs/106425.htm
Kaufman S., United States Pledges $400 Million at Kosovo Donors’ Conference, America.gov, 11.07.2008. http://www.america.gov/st/foraid-english/2008/July/20080711165710esnamfuak0.1193659.html
Remarks by President Bush on Kosovo, Ameriva.gov, 19.02.2008. http://www.america.gov/st/texttrans-english/2008/February/20080219112821eaifas0.8618585.html
Secretary Clinton Congratulates Kosovo's Progress in its Historic First Year as an Independent State, Portal Departamentu Stanu USA, 26.02.2009.
http://www.state.gov/secretary/rm/2009a/02/119845.htm
Speech by the President of the United States, William J. Clinton, Meeting of the North Atlantic Council at the Level of Heads of State and Government, Washington, 23rd April 1999, Portal NATO.
http://www.nato.int/docu/speech/1999/s990423b.htm
State’s Burns Briefing on Kosovo’s Declaration of Independence, Ameriva.gov, 19.02.2008. http://www.america.gov/st/texttrans-english/2008/February/20080219132711eaifas0.9652979.html
USAID Administrator Leads U.S. Delegation at Kosovo Donors Conference, Portal Amerykańskiej Agencji ds. Rozwoju Międzynarodowego.
http://www.usaid.gov/locations/europe_eurasia/press/success/2008-08-prog.html
Vice President Biden Addresses Assembly of Kosovo, America.gov, 21.05.2009. http://www.america.gov/st/texttrans-english/2009/May/20090521140815eaifas0.2105371.html