Pośrednie zagrożenie dla Zachodu ze strony Azji

Pomimo iż dowody empiryczne nie wskazują, aby wzrost gospodarczy Azji stanowił bezpośrednie zagrożenie dla mieszkańców Stanów Zjednoczonych i Europy, to samo postrzeganie azjatyckiej potęgi gospodarczej jako takiego właśnie zagrożenia może skutkować powstaniem zagrożenia pośredniego. Zagrożenie bezpośrednie może zostać wywołane ewentualnymi reakcjami rządów zachodnich w odpowiedzi na żądania opinii publicznej nawołujące do przeciwdziałania wzrostowi gospodarczego znaczenia Azji. Można w konsekwencji nakreślić pięć scenariuszy wpływu, jaki wzrost potęgi gospodarczej Azji, będzie miał dla cywilizacji Zachodniej.

Scenariusz 1

Zjednoczony świat Zachodu podejmie działania zmierzające do znacznego odizolowania się od konkurencji płynącej z Azji. Spowodowałoby to spowolnienie wzrostu gospodarczego w USA oraz Europie, a kraje azjatyckie najprawdopodobniej odpowiedziałyby na to działanie zwiększeniem integracji regionalnej, przypuszczalnie skoncentrowanej wkoło ogromnej gospodarki chińskiej i kontynuowałyby wzrost gospodarczy, jednakże na raczej niższym poziomie niż dotychczas. Ten scenariusz mógłby doprowadzić do gospodarczej “zimnej wojny”, w której Zachód i Azja walczyłyby o gospodarcze wpływy w innych częściach świata, w szczególności w bogatych w zasoby naturalne regionach Bliskiego Wschodu oraz Afryki. Ten scenariusz jest jednak najmniej prawdopodobny. Zjednoczenie Zachodu i jego solidarności wobec „żółtego zagrożenia” nie wydaje się zbyt realną opcją.

Scenariusz 2

Zarówno Stany Zjednoczone (szerzej: Ameryka Północna), jak i Europa izolują się do pewnego stopnia od międzynarodowego handlu. Liczne badania, prowadzone np. przez Alan’a Rugman’a z Indiana University wykazały, iż większość handlu międzynarodowego ma charakter regionalny, a nie globalny. Stąd możnaby wysnuć wniosek, iż scenariusz ten w pewnym sensie występuje już obecnie. Nawet bez polityki protekcjonizmu i izolacjonizmu, położenie geograficzne oraz dystans kulturowy zdają się ograniczać poziom handlu międzynarodowego między fizycznie odległymi od siebie miejscami świata. Niemniej jednak wzrost protekcjonizmu oraz izolacjonizmu w Stanach Zjednoczonych oraz Europie najprawdopodobniej spowodowałby przyspieszenie politycznej i gospodarczej regionalizacji Azji. W rzeczywistości regionalna integracja Azji dokonuje się w pewnym stopniu już teraz. Zgodnie z niedawnym raportem Organizacji Narodów Zjednoczonych, Azja jest obszarem, w którym na chwilę obecną zawierana jest największa ilość regionalnych oraz dwustronnych umów o wzajemnym handlu.

Gdyby scenariusz ten ziścił się, najprawdopodobniej wyłoniłyby się na arenie międzynarodowej trzy bardzo silne bloki gospodarcze. Byłyby to Unia Europejska, Ameryka Północna (NAFTA), która przypuszczalnie obejmowałaby również region Ameryki Środkowej i Południowej, oraz Azja, najprawdopodobniej zorganizowana pod szyldem ASEAN wraz z trzema podobnymi regionalnymi umowami handlowymi. Scenariusz ten spowodowałby, iż konsumenci w krajach Zachodu utraciliby dostęp do tanich produktów wytwarzanych w Azji, a przez to ich poziom życia uległby obniżeniu. Natomiast przedsiębiorstwa azjatyckie miałyby ograniczony dostęp do kapitału finansowego z krajów Zachodnich, ich dorobku technologicznego oraz rynków konsumenckich. Byłby to scenariusz na którym straciliby właściwie wszyscy, jednakże Azja straciłaby najmniej w porównaniu do innych regionów.

Jednocześnie faktem pozostaje, iż inwestycje w Chinach w przeważającej większości pochodzą z samej Azji, a znaczenie kapitału zachodniego jest bardzo często przeceniane. Dodatkowo, liczba studentów na kierunkach inżynieryjnych oraz technologicznych w Azji jest dużo wyższa niż w krajach Zachodu, a przepaść technologiczna między obydwoma regionami bardzo szybko się zmniejsza. Równocześnie wzrost siły nabywczej azjatyckich konsumentów mógłby w pewnym stopniu zrekompensować brak dostępu do rynków zachodnich. Stany Zjednoczone mogłyby zminimalizować skutki tego scenariusza poprzez integrację gospodarczą z krajami regionów Ameryki Środkowej i Południowej, w celu zdobycia dostępu do taniej siły roboczej i rozwijających się rynków. W podobny sposób Europa mogłaby zintegrować bardziej rozwinięte obszary Europy Zachodniej ze słabiej rozwiniętymi, ale za to szybciej wzrastającymi obszarami Europy Wschodniej. Scenariusz ten nie jest jednak zbyt nierealny.

Scenariusz 3

Europa izoluje się od wpływów zewnętrznych, a Stany Zjednoczone gospodarczo i politycznie bardziej integrują się z Azją. W pewnym stopniu ten trend jest widoczny już obecnie, jednakże tylko w ograniczonym stopniu. Wskaźnik procentowy handlu zagranicznego Stanów Zjednoczonych z Europą maleje, natomiast handlu z Azją rośnie. Generalizując możnaby powiedzieć, iż Europejczycy są bardziej nieufni co do działania „niewidzialnej ręki” rynku niż Amerykanie i skłaniają się ku większej interwencji państwa w gospodarce. W rzeczywistości wielu ekspertów od jakiegoś czasu przewiduje, iż bardziej prorynkowe gospodarki Azji dadzą ich krajom przewagę w nadchodzących latach nad państwami Zachodu, opartymi na strukturach państwa dobrobytu. Zgodnie z tym scenariuszem obecna tendencja szybkiego wzrostu gospodarczego w Azji, umiarkowanego wzrostu w Ameryce Północnej i słabego wzrostu w Europie najprawdopodobniej byłaby kontynuowana, a różnice we wskaźnikach wzrostu mogłyby nabrać jeszcze większego kontrastu. Scenariusz ten jest w zakresie prawdopodobieństwa i byłby on najgorszym z możliwych.

Scenariusz 4

Ameryka ulega izolacji, a Europa i Azja zacieśniają współpracę. Dla Stanów Zjednoczonych byłaby to najgorsza opcja. Scenariusz ten mógłby się zrealizować w wyniku narastania nastrojów izolacjonistycznych i protekcjonistycznych w Stanach Zjednoczonych lub też mógłby być rezultatem fanatycznego antyamerykanizmu w pozostałych częściach świata, który ostatecznie doprowadziłby do bojkotu Ameryki. Chociaż nie jest to scenariusz niemożliwy, wydaje się jednak mało prawdopodobny ponieważ z historycznego punktu widzenia protekcjonizm i izolacjonizm w Stanach Zjednoczonych co prawda wygrywały wiele starć i zapewne również w przyszłości odniosą niejedno zwycięstwo, niemniej jednak zwolennicy wolnego rynku prawie zawsze odnosili ostateczne wygrane. Nawet w przypadku, gdy władzę w USA przejmuje dużo bardziej „socjalistyczna” Partia Demokratyczna, prowadzi ona politykę gospodarczą, która jest bardzo podobna do wolnorynkowej polityki gospodarczej Partii Republikańskiej. Jednocześnie pomimo faktu, iż antyamerykanizm nie jest obcy w Azji, to nie osiągnął on aż takiego rozgorączkowanego poziomu jak w Europie, a odejście za kilka lat administracji prezydenta Busha z polityki zaowocuje usunięciem celu i symbolu antyamerykańskiej retoryki w Europie. W efekcie może dojść do zmiany sposobu postrzegania siebie nawzajem oraz do powstania mniej antagonistycznego i emocjonalnego modelu stosunków transatlantyckich. Choć trzeba również pamiętać, iż pogorszenie stosunków dwustronnych USA-Europa nie było spowodowane wyłącznie kwestią prezydentury George’a W. Busha i wojną w Iraku, stąd sam podział transatlantycki do pewnego stopnie się utrzyma nawet po zniknięciu ze sceny tych dwóch czynników. Jednakże wydaje się mało prawdopodobne, aby zaistniały wystarczająco silne trendy polityczne pchające Europę i Azję ku siebie, kosztem odizolowania Ameryki.

Scenariusz 5

Zgodnie z nim, świat zmierzałby ku „globalizacji”, w której przede wszystkim warunki rynkowe, a nie decyzje polityczne, wpływałyby na istniejące modele handlu. Niemniej jednak badania naukowe bezsprzecznie wykazują, iż świat, w którym żyjemy, nie jest bynajmniej „globalną wioską”, a granice polityczne i narodowe pozostają ważnym czynnikiem hamującym aktywność gospodarczą, pomimo często słyszalnej retoryki globalistycznej. Nauki ekonomiczne dowodzą, iż na scenariuszu tym zyskaliby wszyscy ludzie żyjący na świecie, niemniej jednak historia polityczna wskazuje także, iż grupy specjalnych interesów, które nie skorzystałyby na realizacji tegoż schematu, zapewne gwałtownie walczyłyby, aby zapobiec jego realizacji.

Kto zdecyduje?

Ani ekonomiści ani naukowcy nie będą osobami decydującymi o polityce Zachodu wobec gwałtownego wzrostu gospodarczego Azji. Decyzje zostaną podjęte przez polityków reprezentujących wolę wyborców. Pytanie pozostaje, czy bardziej racjonalne argumenty oparte na dowodach empirycznych będą w stanie przekonać opinię publiczną, czy też górę wezmą argumenty natury emocjonalnej i nacjonalistycznej. Bardzo prawdopodobnym jest w takim wypadku wystąpienie scenariusza mieszanego. Wyłonienie się trzech silnych bloków gospodarczych (scenariusz 2) wraz z niektórymi obszarami handlu bardziej zglobalizowanymi (scenariusz 5) nie jest wykluczone. W rzeczywistości możnaby przekonująco dowodzić, iż taki właśnie model jest najbardziej prawdopodobny w przyszłości. Tego rodzaju globalno-regionalna kombinacja systemu gospodarczego może nie być optymalnym rozwiązaniem dla światowego wzrostu gospodarczego i redukcji ubóstwa, jednakże może być najlepszą opcją w aktualnie występujących warunkach politycznych na świecie.

Scott A. Hipsher

Autor artykułu jest doktorem nauk ekonomicznych (Capella University), posiada również dyplom MBA (Bangkok Univeristy) oraz ukończył nauki ekonomiczne na University of Maryland. Obecnie jest wykładowcą nauk ekonomicznych na Unwersytecie w Bangkoku, Universytecie Webster oraz Universytecie Mahidol w Tajlandii. Wcześniej wykładał na uniwersytetach w Australii. Dr Hipsher jest autorem mającej ukazać się w maju bieżącego roku ksiązki “Charakter firm azjatyckich w perspektywie ewolucyjnej” (Zobacz link z informacją).

Tekst "ASIA’S RAPID ECONOMIC RISE: POSSIBLE EFFECTS ON US AND EUROPEAN ECONOMIC POLICIES" ukazał się pierwotnie w języku angielskim w magazynie „The European Courier”.

W Portalu Spraw Zagranicznych artykuł ukazuje się dzięki uprzejmości oraz za wiedzą i zgodą redakcji „The European Courier”.