Najprawdopodobniej spośród wszystkich państw, powstałych po rozpadzie ZSRR, to właśnie Tadżykistan najtragiczniej odczuł rozpad struktur związkowych. W rezultacie wojny, jaka pustoszyła kraj praktycznie od samego uzyskania niepodległości, aż do podpisania porozumień pokojowych w 1997 r., zginęły dziesiątki (być może nawet setki ) tysięcy mieszkańców Tadżykistanu, a sam kraj na długie lata stał się istotnym źródłem niestabilności w Azji Centralnej. Obecny system polityczny w Tadżykistanie w dużej mierze jest efektem traumatycznych przeżyć społeczeństwa z czasów wojny domowej, czego najważniejszym, choć nie jedynym, wyrazem jest szczególna wartość pokoju w oczach Tadżyków. Bezpośrednio z nią związana (choć wynikająca także z innych przesłanek ) jest bardzo silna pozycja Prezydenta Tadżykistanu, jako gwaranta pokoju i stabilności kraju. Funkcję tę, od 1992 r. praktycznie nieprzerwanie  sprawuje Emomali Rachmonow.

Zarys transformacji politycznej w Tadżykistanie

Choć na terytorium dzisiejszego Tadżykistanu rozkwitały antyczne cywilizacje, a władze w Duszanbe chętnie nawiązują do dokonań i tradycji państwowych rządzącej tymi ziemiami jeszcze w IX w. perskiej dynastii Samanidów, to dzisiejsza państwowość tadżycka w prostej linii wywodzi się od Tadżyckiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Przy czym zauważyć należy, że ścisłe, aczkolwiek niełatwe, związki Tadżykistanu z Rosją są jeszcze wcześniejszej daty. Wystarczy choćby wspomnieć, że już w roku 1868 północny Tadżykistan został bezpośrednio inkorporowany do Cesarstwa Rosyjskiego. Pozostałą część tego kraju zdołał podporządkować sobie dopiero Związek Radziecki. Sowieci opanowali Tadżykistan w 1921 roku, po krwawym zdławieniu powstania przeciwko władzy radzieckiej. Zaś ostatecznie walki wygasły ostatecznie dopiero w 1933 r., co w owym czasie czyniło Tadżykistan bodajże najbardziej niepokorną spośród radzieckich prowincji .

Ogromne znaczenie dla obecnej sytuacji ekonomicznej i powodzenia reform gospodarczych miała przeprowadzona wówczas (pod osłoną bagnetów wojsk wewnętrznych NKWD) kolektywizacja, której skutków nie udało się odwrócić do dnia dzisiejszego.

Ingerując w tradycyjne struktury społeczne Tadżyków, władza radziecka starała się (tak jak w innych republikach), doprowadzić do wykreowania nowej miejscowej elity – dyrektorów kołchozów, lojalnych wobec władzy radzieckiej. W warunkach republik centralnoazjatyckich doprowadziło to jednak do wytworzenia się swoistej symbiozy pomiędzy przynależnością do tradycyjnych tadżyckich struktur rodowych (tzw. awłodów) i nomenklatury partyjnej .

Początkowo (od 1924 r.) utworzono Tadżycką ASRR w składzie Uzbeckiej SRR. Następnie przekształcono ją (w 1929 r.) w samodzielną  republiką radziecką. Zalążkiem zatargów w relacjach niepodległego Tadżykistanu z Uzbekistanem stało się arbitralne postanowienie Kremla, by poza granicami republiki (które potem stały się granicami państwowymi) pozostawić szereg terytoriów zamieszkałych przez Tadżyków, wraz z dwoma centrami kultury tadżyckiej - miastami Samarkandą i Bucharą.

Kolejnym problemem, który odziedziczył niepodległy Tadżykistan po czasach radzieckich, jest niski poziom ogólnego rozwoju przemysłowego kraju i związana z nim niska stopa życiowa ludności. Z drugiej strony, jeśli wziąć pod uwagę poziom rozwoju Tadżykistanu przed włączeniem do w skład ZSRR, to przyznać należy, że władza radziecka miała też pewne niezaprzeczalne osiągnięcia .

W czasach radzieckich, elity Tadżyckiej SRR miały opinię wyjątkowo zachowawczych i oddanych Moskwie, co jednak nie przeszkodziło im – wkrótce po objęciu władzy na Kremlu przez ekipę Michaiła Gorbaczowa – skutecznie sprzeciwić się planom centrum związkowego, gdy chciało ono dokonać daleko idących zmian w kierownictwie miejscowej partii komunistycznej. Zmiany w Tadżyckiej SRR były jednak nieuniknione, jako że symptomy kryzysu narastały w całym imperium radzieckim, a gorbaczowowskie hasła pieriestrojki i głasnosti doprowadziły do przyspieszenia  rozwoju sił opozycyjnych wobec reżimu komunistycznego także w Tadżyckiej SSR.

Prawdopodobnie transformacji politycznej zachodzącej w Tadżykistanie nie da się analizować wg typologii faz demokratyzacji, takich, jak np. proponowana przez Rodrigueza Diaza , dla analizy transformacji ustrojowej szeregu innych krajów post-autorytarnych. Pomimo bowiem podjęcia pod koniec ubiegłej dekady szeregu przedsięwziąć, mających na celu ustanowienie w Duszanbe władzy demokratycznej, ich końcowego efektu, czyli przejścia do systemu demokratycznego raczej nie należy się zbyt szybko spodziewać. Wydarzenia z lat 2003-2006 zdają się świadczyć nie tylko o znacznym spowolnieniu reform demokratycznych, a wręcz o ich głębokim regresie.

W analizie przemian politycznych w niepodległym Tadżykistanie można jendak pokusić się o pewną periodyzację wydarzeń, na którą składałyby się następujące etapy: narastanie napięcia, konfrontacja, próba rekoncyliacji.

Narastanie napięcia w całym ZSRR pod koniec lat 80’ sprawiło, że także w Tadżykistanie rządząca nomenklatura próbowała opanować sytuację odzyskując choćby częściowo sympatię społeczeństwa. W roku 1989 partia komunistyczna, chcąc uprzedzić ewentualne żądania reformatorów, zaproponowała nadanie językowi tadżyckiemu statusu języka państwowego. Jednak już wtedy wydarzenia zaczęły nabierać własnej dynamiki. Pierwsze opozycyjne demonstracje w Duszanbe z lutego 1990 r. były głownie wyrazem sprzeciwu wobec polityki I sekretarza Komunistycznej Partii Tadżykistanu. Nie doprowadziły one jednak do jego dymisji, ale zaowocowały wprowadzeniem stanu wyjątkowego, który obowiązywał do stycznia roku następnego.

W dniu 9 września 1991 r. ogłoszona została deklaracja niepodległości Tadżyckiej SSR i niepodległy Tadżykistan wkroczył na drogę budowy własnego systemu władzy państwowej i całego systemu politycznego. Pierwszym prezydentem niepodległego państwa został 24 listopada 1991 r. były I sekretarz Komunistycznej Partii Tadżykistanu (KPT), Rachmon Nabijew. Na stanowisko to obrała go większością 57 % głosów, wybrana w wyborach z 25 lutego 1990 r. tadżycka Rada Najwyższa. Rywalem Nabijewa był w tej walce wspólny kandydat opozycji demokratycznej, islamistów i reformatorskiego skrzydła KPT, Dawłat Chudonazarow. Wybory te zresztą były szeroko krytykowane, podważano też samą legitymację zdominowanej przez komunistów (bo wybranej jeszcze w czasach radzieckich) Rady Najwyższej do obierania głowy państwa.

Pod presją masowych demonstracji, Nabijew ustąpił z urzędu i stanął do powtórnych, tym razem powszechnych wyborów prezydenckich, które odbyły się 2 grudnia 1991 r. W sposób niewiele mający wspólnego z procedurami demokratycznymi, Nabijew został uznany za zwycięzcę wyborów. Pod tym względem ta środkowoazjatycka, postkomunistyczna formuła alternacji władzy w Duszanbe nie różniła się zresztą specjalnie tej w innych krajach poradzieckiej Azji Centralnej. Tam bowiem również pierwszymi prezydentami niepodległych republik również zostawali ówcześni I sekretarze lokalnych partii komunistycznych .

Liczne nieprawidłowości przy procesie wyborczym doprowadziły do kolejnych masowych wystąpień opozycji. Po wielu tygodniach wieców w Duszanbe i ciągłego balansowania na krawędzi wojny domowej, 11 maja 1992 r. podpisano umowę o powstaniu rządu koalicyjnego. W jego skład weszło 8 przedstawicieli opozycji, obejmujących m.in. teki MSZ, oraz Ministerstwa Kultury. Strona rządowa zgodziła się też na rozpisanie wyborów do nowego parlamentu, w którym miałyby szansę znaleźć się także osoby reprezentujące siły opozycyjne .

Konfrontacja zbrojna rozpoczęła się gdy pomimo dramatycznych wysiłków części umiarkowanych polityków, napięcie polityczne stopniowo przekształciło się w starcia zbrojne islamistów ze zwolennikami prezydenta i siłami rządowymi. Walki wybuchały w Duszanbe i w innych regionach kraju . Jednocześnie, pod presją masowych demonstracji, 7 września 1992 r. prezydent ustąpił, zaś na tym stanowisku zastąpił go demokrata Akbarszah Iskandarow. Tymczasowy prezydent objął też przywództwo nad rządem koalicyjnym. Organizację nowych wyborów prezydenckich odłożono na czas nieokreślony.

Stronnicy Nabijewa nie pogodzili się z utratą władzy i rozpoczęli odzyskiwanie kontroli nad krajem na drodze walki zbrojonej. Dysponowali przy tym przynajmniej politycznym poparciem Rosji i Uzbekistanu oraz mniej lub bardziej jawnym poparciem stacjonujących w Tadżykistanie oddziałów radzieckich/rosyjskich. Formowaniu oddziałów postkomunistów (a w praktyce reprezentujące interesy klanów: chodżenckiego i kulabskiego) i ich oponentów w znacznym stopniu sprzyjały też panujące wówczas wśród stacjonujących w Tadżykistanie oddziałów rosyjskich rozgardiasz i korupcja. 

Dzięki serii udanych operacji wojskowych, siły postkomunistów w październiku 1992 r. odbiły miasto Kurganteppe. Pomimo, iż w Duszanbe działał nadal rząd porozumienia narodowego Iskandarowa, w Chodżencie (Leninabadzie) proklamowano nowy rząd, złożony z  komunistów, zaś 19 listopada  1992 r. Rada Najwyższa (tymczasowo również obradując w Chodżencie) mianowała, mało wówczas znanego, Emomali Rachmonowa przewodniczącym parlamentu, pełniącym tymczasowo obowiązki głowy państwa.
Stopniowo oddziały wierne Rachmonowowi  rozszerzyły swą kontrolę na Duszanbe i inne regiony kraju, jednak opozycja wycofała się na pogranicze z Afganistanem oraz do Górnego Badachszanu i kontynuowała walkę zbrojną.

W ślad za sukcesami militarnymi postępował proces zawłaszczania władzy przez postkomunistów i eliminacja innych sił z życia politycznego kraju. W marcu 1993 r. tadżycki Sąd Najwyższy zdelegalizował działalność partii opozycyjnych.

W kwietniu 1994 r., w warunkach nadal trwającego konfliktu zbrojnego i skrajnej polaryzacji postaw politycznych społeczeństwa, Rada Najwyższa Tadżykistanu, przyjęła projekt nowej konstytucji. Został on następnie zatwierdzony w ogólnonarodowym referendum 6 listopada 1994 r., które odbyło się równocześnie z wyborami prezydenckimi. Jedynym konkurentem Emomali Rachmonowa był Abdulmalik Abduldżanow, reprezentant klanu chodżenckiego, mający nieoficjalne poparcie Uzbekistanu. Rachmonow zwyciężył w tej (nawiasem mówiąc, również mało demokratycznej) rywalizacji, i na mocy nowej konstytucji objął urząd prezydenta na 5 letnią kadencję.

Nowo zatwierdzona konstytucja wprowadzała nie tylko instytucję wybieranego w wyborach bezpośrednich prezydenta, ale też, w miejsce Rady Najwyższej, struktury z czasów radzieckich, nowy jednoizbowy parlament Madżlisi Oli czyli Zgromadzenie Najwyższe. Jego 181 deputowanych wybieranych było również w wyborach powszechnych i także na 5 lat.

Ustawa zasadnicza z 1994 r. stanowiła swoisty konglomerat, połączenie rozwiązań demokratycznych, spotykanych w systemach władzy krajów zachodnich, przy zachowaniu jednak wielu struktur i tradycji radzieckich oraz przywołaniu tradycji państwowych Azji Centralnej. Przy wszystkich zastrzeżeniach, jakie można mieć do procesu jej ustanowienia i przyjętych rozwiązań ustrojowych, warto jednak pamiętać, że była to konstytucja, nad jaką pracowali eksperci z 15 krajów, a Tadżykistan, dzięki jej uchwaleniu, stał się drugim na obszarze Wspólnoty Niepodległych Państw krajem, który przyjął ustawę zasadniczą w drodze ogólnokrajowego referendum. Do momentu przyjęcia konstytucji żadna z sił politycznych nie mogła w zasadzie swobodnie funkcjonować swobodnie . Tym niemniej nie sposób nie wspomnieć i o tym, że istotnym postanowieniem konstytucji był też zakaz działalności partii o charakterze religijnym. Siłą rzeczy taki zapis stawiał główną siłę tadżyckiej opozycji - Islamską Partię Odrodzenia Tadżykistanu, poza legalnym życiem politycznym kraju. Było to ewidentne potwierdzenie niezdolności młodego systemu politycznego Tadżykistanu i jego ówczesnych elit do zapewnienia rozwiązania problemów politycznych kraju na drodze pokojowego dialogu.

Restrykcyjne zapisy konstytucji odnośnie partii religijnych, a nade wszystko utrzymująca się konfrontacja zbrojna sprawiły, że w wyborach do Madżlisi Oli z lutego 1995 r. zdecydowaną większość mandatów zebrała Partia Komunistyczna , zaś obserwatorzy z ramienia OBWE określili całą elekcję jako farsę.

Pomimo, iż rząd w Duszanbe kontrolował znaczny odsetek terytorium kraju, partyzantka islamska kontynuowała wojnę, głównie korzystając z baz w Afganistanie i na terenie Górnego Badachszanu. Przeciągający się konflikt wyzwalał szereg problemów, których negatywny wpływ nie ograniczał się wyłącznie do Tadżykistanu .

Stopniowo też w stronach konfliktu zaczęło dojrzewać poczucie, że osiągnięcie pełnego zwycięstwa militarnego nie jest możliwe, a przeciągający się pat jest niekorzystny dla obu stron konfliktu. Nie bez znaczenia był też czynnik międzynarodowy   - presja Rosji na Rachmonowa i Iranu na przywódcę opozycji islamskiej, Saida Abdullo Nuri, by znaleźli oni polityczne rozwiązanie konfliktu. Po kilkuletnich negocjacjach, formalny kres wojnie domowej  położyło zawarcie 27 czerwca 1997 r. w Moskwie porozumienia pokojowego pomiędzy stroną rządową a przedstawicielami Zjednoczonej Opozycji Tadżyckiej (ZOT). Podpisany układ przewidywał ewakuację oddziałów ZOT z Afganistanu, a następnie demobilizację i rozbrojenie ich lub integrację z państwowymi strukturami siłowymi – armią, policją i strażą graniczną Tadżykistanu. Przebywający w niewoli jeńcy mieli zostać uwolnieni, zaś członkowie ugrupowań opozycyjnych mieli objąć 1/3 posad w administracji państwowej. Układ przewidywał też przeprowadzenie wolnych wyborów oraz powołanie Komisji Pojednania Narodowego, ciała którego zadaniem było nadzorowanie implementacji porozumienia pokojowego oraz opracowanie zaleceń dla reform ustrojowych odradzającego się systemu politycznego Tadżykistanu.

Próba rekoncyliacji podjęta po podpisaniu porozumienia pokojowego z 1997 r. pomimo istotnych problemów , początkowo wzbudzała jednak duże nadzieje społeczności międzynarodowej. Zmiany legislacyjne, choć zwiększały władzę prezydenta Tadżykistanu, przynosiły też minimalne ustępstwa na rzecz opozycji, co pozwalało początkowo pozytywnie oceniać pierwsze lata reintegracji Tadżykistanu.
Konstytucja Tadżykistanu z 1994 r. była po 1997 r. nowelizowana dwukrotnie. Pierwszy raz miało to miejsce 26 września 1999 r., kiedy wprowadzono dwuizbowość parlamentu, umożliwiającego swoistą reprezentację regionów kraju - Madżlisi milli. Jakkolwiek utworzenie drugiej izby można uznać za formę politycznego odzwierciedlenia regionalnego zróżnicowania kraju, przy jednoczesnym zachowaniu unitarnej formy państwa, to już proces wyłaniania Madżlisi milli budzi pewne zastrzeżenia. Daje on bowiem nadmierne możliwości oddziaływania na skład legislatywy ze strony Prezydenta. Nie dość, że głowa państwa mianuje bezpośrednio  część członków tej izby parlamentu, to pozostałych wybierają urzędnicy różnych szczebli lokalnej administracji, mianowani wcześniej na swoje stanowiska również przez Prezydenta.

Jednocześnie też inna poprawka konstytucyjna wydłużyła kadencję urzędującego wówczas prezydenta Rachmonowa z 5 do 7 lat, istotnie wzmacniając jego pozycję w systemie władzy w Tadżykistanie.

Inną z poprawek z 1999 r., być może o najdonioślejszym znaczeniu, było otwarcie ram dla działania partii religijnych, co było conditio sine qua non włączenia Islamskiej Partii Odrodzenia Tadżykistanu (najsilniejszej siły opozycyjnej zakończonego w 1997 r. zbrojnego konfliktu) do normalnego udziału w życiu politycznym kraju. Z upływem czasu objawiły się jednak niedostatki i tego rozwiązania .

Kolejna nowelizacja tadżyckiej ustawy zasadniczej miała miejsce 22 czerwca 2003 r., kiedy to nie zważając na protesty obrońców praw człowieka, zatwierdzono poprawki, na mocy których kadencje urzędującego prezydenta zaczęto liczyć od nowa, co umożliwi mu prawdopodobnie legalne utrzymanie się u władzy przez kolejne dwie siedmioletnie kadencje, a zatem do roku 2020.

Pierwsze od zakończenia wojny wybory prezydenckie z 6 listopada 1999 r. wygrał E. Rachmonow, przy poparciu 96,9 % głosów i oficjalnej frekwencji sięgającej 98,9 % uprawnionych do głosowania. Jakkolwiek Rachmonow, jako jeden z architektów porozumienia pokojowego mógł rzeczywiście liczyć na poparcie większości obywateli, to wybory te (i kolejne, w których prezydent zwyciężył rywala większością zaledwie 76,4 % przy frekwencji 91 % ) jakkolwiek uznane przez społeczność międzynarodową, w najlepszym wypadku zyskały opinię  niecałkowicie demokratycznych. Podobnie rzecz się miała z wyborami parlamentarnymi z 2000 r. i 2005 r., do udziału w których oficjalnie dopuszczono do udziału wszystkie siły polityczne, jednak (choć władza i tak posiadała znaczny kredyt zaufania wyborców) za pomocą wykorzystania tzw. adminresursu  doprowadzono do praktycznego pogromu opozycji. Na wyborach z 27 lutego 2000 r. prezydencka Ludowo-Demokratyczna Partia Tadżykistanu zdobyła 70 % głosów, zaś w 2005 r.  – 64,51 %. Jednakże z racji przyjętej większościowo-proporcjonalnej ordynacji wyborczej, przełożyło się to na aż 52 mandaty w  63 miejscowym Madżlisi namojandagon .

Gospodarka  Tadżykistanu poniosła w wyniku wojny domowej ogromne straty, choć paradoksalnie, jedynym regionem, w którym produkcja przemysłowa nie została przerwana na skutek działań wojennych była właśnie, relatywnie wysoko uprzemysłowiona, północ kraju. Jakkolwiek władze niechętnie odnosiły się do radykalnych reform gospodarczych, sprywatyzowano 840 małych i średnich przedsiębiorstw, co stało się raczej okazją nie tyle do unowocześniania bazy produkcyjnej zakładów, co wzbogacenia się wybranych przedstawicieli elit politycznych Tadżykistanu .

Jest jednak niezaprzeczalnym osiągnięciem wpisanie do konstytucji Tadżykistanu artykułu gwarantującego ochronę przez państwo różnych forma własności – w tym prywatnej, co stanowić może w przyszłości fundament dla budowy gospodarki opartej na rynku i prywatnej przedsiębiorczości.

Podpisanie porozumienia pokojowego z opozycją dało okazję rządowi Rachmonowa by ogłosić narodowy program odbudowy, fundamentem którego stały się pożyczki od Rosji i Uzbekistanu. Dominacja byłych komunistów we władzach Tadżykistanu opóźnia jednak wdrażanie reform sugerowanych przez Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Dodatkowym problemem, utrudniającym restrukturyzację gospodarki jest ciągłe zagrożenie wybuchem starć klanowych w razie naruszenia przez reformy interesów gospodarczych któregoś z klanów . Z tego m.in. powodu opóźnia się przeprowadzanie pełnej dekolektywizacji . Trudno też o podwyższenie wydajności i dochodowości produkcji, o unowocześnianie procesów produkcyjnych, jeśli stanowiska kierownicze w przedsiębiorstwach państwowych traktowane są jako forma łupu wojennego i element  służący gwarantowaniu sobie lojalności byłych komendantów polowych wobec osoby E. Rachmonowa.

Ogromnym problemem w realizacji reform ekonomicznych Tadżykistanu jest też fakt, że przebiegają one w warunkach społeczeństwa post-konfliktowego i wymagają nie tylko podniesienia gospodarki ze skutków dziesięcioleci obowiązywania niewydolnego systemu nakazowo-rozdzielczego, ale i z ruiny spowodowanej wieloletnią wojna domową.

W sferze napływu inwestycji zagranicznych Tadżykistan może liczyć przede wszystkim na Rosje i Uzbekistan, kraje tradycyjnie najbardziej zainteresowane poszerzaniem swoich wpływów w Dusznabe, a więc również w sensie ekonomicznym. W ograniczonym zakresie Tadżykistanem zainteresowana jest też ChRL, natomiast większość inwestorów zachodnich nadal wydaje się odstraszać powolne tempo reform gospodarczych i niepewna sytuacja polityczna w regionie.

Dotychczasowy kierunek transformacji systemu władzy w Tadżykistanie raczej nie napawa optymizmem zwolenników demokracji. Kolejnym nowelizacjom konstytucji towarzyszy postępująca koncentracja władzy w ręku prezydenta. Emomali Rachmonow nie tylko zdołał przeforsować korzystne dla siebie rozwiązania prawne dotyczące możliwości pozostania u władzy przez kolejne 14 lat, ale podjął zdecydowaną rozprawę z wszelkimi konkurentami politycznymi, począwszy od dawnych przeciwników z szeregów opozycji demokratycznej i islamskiej , na dawnych towarzyszach broni  skończywszy.

Tendencja do monopolizacji władzy, wcześniej dość zręcznie maskowana zmianami w kodeksie karnym  czy przychylnymi gestami wobec włączających się w życie polityczne kraju byłych liderów opozycyjnych  szczególnie przybrała na sile od 2002 r. Po wprowadzonych do konstytucji poprawkach z 2003 r. i niedemokratycznych wyborach parlamentarnych z 2005 r. i prezydenckich z 2006 r. można mówić o zwrocie w kierunku autorytaryzmu w Tadżykistanie, w którym udział we władzy zapewnia nie tyle poparcie społeczne, co przynależność klanowa i możliwości wojskowe podległych danemu komendantowi oddziałów, a przede wszystkim osobista lojalność wobec Emomali Rachmonowa.

Podstawowe zasady i wartości konstytucyjne

Zgodnie z konstytucją, Tadżykistan jest państwem unitarnym, demokratycznym i świeckim. Choć status języka państwowego posiada tylko język tadżycki, to wagę języka rosyjskiego odzwierciedla jego, zawarty na początku konstytucji, status języka komunikacji między-etnicznej [ros. jazyk mieżnacijonal’nogo obszczienija]. Poza tym, konstytucja przyznaje prawo innym mniejszościom do posługiwania się własnymi językami ojczystymi.

Zapewne nieprzypadkowo Konstytucja Tadżykistanu już na samym początku uznaje za najwyższe wartości także podstawowe prawa człowieka – m. in. do życia, honoru i poszanowania godności – jednocześnie zastrzegając ich nienaruszalność. Ograniczenie pozostałych może mieć miejsce tylko w razie konieczności ochrony praw i swobód innych obywateli, porządku społecznego, porządku konstytucyjnego albo integralności terytorialnej państwa.

Zgodnie z art. 6 Konstytucji, suwerenem jest lud Tadżykistanu, swoją zaś władzę sprawuje on bezpośrednio lub przez swych przedstawicieli.

Ponieważ kraj jest dosyć zróżnicowany nie tylko pod względem etnicznym ale i geograficznym i ekonomicznym, a w toku wojny domowej w różnych regionach kraju dochodziło do ogłaszania secesji bądź grożono nią, w konstytucji kwestia zapobiegania separatyzmowi pojawia się kilkakrotnie. Ustawa zasadnicza stanowi, że terytorium Tadżykistanu jest niepodzielne i nienaruszalne, zaś propaganda i działania skierowane na rozbicie jedności kraju są zakazane (art. 7), podobnie jak organizowanie uzbrojonych oddziałów czy propagowanie nienawiści rasowej, etnicznej czy religijnej (art. 8, 30).

Z doświadczeń komunistycznego totalitaryzmu, ale też zapewne i z obawy przed islamskim fundamentalizmem, wynika postanowienie, że ideologia żadnej partii ani zrzeszenia społecznego czy religijnego nie może mieć statusu państwowej. Dodatkowo, ograniczaniu roli organizacji islamskich może działać, dający pole do potencjalnie bardzo szerokiej interpretacji  art. 8, zgodnie z którym, organizacje religijne nie mają prawa mieszać się do spraw państwowych .

Konstytucja Tadżykistanu ustanawia klasyczny i (przynajmniej na pozór) odpowiadający zachodnim demokratycznym standardom, Monteskiuszowski trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą (art. 9).

Choć w ustawie zasadniczej wiele jest elementów nawiązujących do rozwiązań socjalnych z poprzedniej epoki , to w warstwie swobód politycznych wiele jest postanowień, wskazujących na obecność demokratycznych prądów w ewolucji systemu politycznego. I tak art. 8 Konstytucji czyni z pluralizmu zasadę rozwoju życia społecznego w Tadżykistanie, a w art. 12 państwo gwarantuje ochronę różnych form własności, w tym i prywatnej.

Z drugiej strony ziemia, jej surowce oraz woda, przestrzeń powietrzna, świat roślinny i zwierzęcy uznane zostały (art. 13) za wyłączną własność państwa, które mieni się gwarantem ich efektywnego wykorzystania w interesie ludności.

Za pewnymi wyjątkami, konstytucja nie dopuszcza możliwości posiadania podwójnego obywatelstwa przez obywateli Tadżykistanu (art. 15) podobnie jak i ekstradycji obywatela Tadżykistanu.

Ustawa zasadnicza gwarantuje też równość wobec prawa i przed sądem, równoprawny status mężczyzn i kobiet oraz niedyskryminację ze względu na przynależność etniczną, rasową, płeć, język, religię, status majątkowy czy społeczny (art. 17), prawo do obrony sądowej, a także nienaruszalność mieszkania (art. 22).

Podobny charakter ma też przywołanie zasady lex retro non agit (art. 20) czy domniemanie niewinności w postępowaniu sądowym (art. 20). Artykuł 18. formułuje też zakaz prowadzenia przymusowych eksperymentów medycznych i naukowych na ludziach.

Pozostałe artykuły w rozdziale poświęconym podstawowym prawom i obowiązkom człowieka i obywatela Tadżykistanu gwarantują takie powszechnie gwarantowane przez państwo demokratyczne swobody jak tajemnica korespondencji (art. 23), swoboda poruszania się i wyboru miejsca zamieszkania (art. 24), dostępu do informacji o działalności instytucji państwowych i partii politycznych (art. 25) czy wyboru wyznania i udziału w życiu religijnym (art. 26) oraz wolność słowa, prasy (art. 30) . Prócz tego zagwarantowano też prawo do zrzeszania się (art. 27) oraz do udziału w legalnych demonstracjach. Dodatkowo art. 30 Konstytucji formułuje też ekspressis verbis zakaz cenzury i prześladowania za krytykę.
 Wśród podstawowych obowiązków obywatela Tadżykistanu, tamtejsza ustawa zasadnicza wymienia obronę Ojczyzny (art. 43), przestrzeganie Konstytucji i ustawodawstwa Tadżykistanu (art. 42), dbałość o ochronę interesów państwa, o środowisko naturalne i materialne, o dziedzictwo historyczne i kulturalne oraz wywiązywanie się z należności fiskalnych względem państwa.

Konstytucja przewiduje też możliwość (w wyjątkowych wypadkach) wprowadzenia stanu wyjątkowego na okres do 3 miesięcy, z możliwością jego przedłużenia przez  prezydenta Tadżykistanu z tym jednak zastrzeżeniem, że ograniczeniu nie mogą ulec rudymentarne prawa człowieka, jak te gwarantowane art. 16, 17 i in. (tj. prawo do życia, domniemanie niewinności w procesie sądowym czy prawo do obrony w czasie procesu sądowego i in.).

W sferze rozwoju stosunków Tadżykistanu z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi Tadżykistan daje sobie prawo do wchodzenia jak i wychodzenia z nich, zgodnie ze swym interesem narodowym.

Konstytucję Tadżykistanu można zmienić tylko w drodze ogólnonarodowego referendum na wniosek prezydenta lub Madżlisi namojandagon na wniosek m.in. dwóch trzecich wszystkich jego deputowanych.
Konstytucję zmieniano już w 1999 r. (wydłużono kadencję prezydenta Rachmonowa z 5 do 7 lat) oraz w 2003 r., kiedy to na mocy kontrowersyjnej poprawki konstytucyjnej uznano, że Rachmonow ma prawo jeszcze dwukrotnie ubiegać się o reelekcję, co w tadżyckich realiach oznacza dla niego niemal pewne rządy aż do roku 2020, czyli de facto do późnej starości. Na tle innych poradzieckich republik Azji Centralnej przykład Tadżykistanu nie jest niczym osobliwym. Poprawki do konstytucji, silnie wzmacniające uprawnienia egzekutywy i prowadzące do powstania możliwości osobistych rządów prezydenta są w zasadzie normą w tym regionie i, co symptomatyczne, z reguły cieszą się autentycznym poparciem większość obywateli . Z drugiej jednak strony, fakt popularności takich rozwiązań również w innych krajach regionu skłaniać może do wniosku, że w Azji Centralnej demokratyzacja pojmowana w sposób zachodni w ogóle nie zachodzi.

Na koniec wspomnieć wypada, że istnieją kwestie, które w świetle konstytucji nie podlegają zmianie, a należą do nich republikańska forma rządów w państwie, jego integralność terytorialna oraz demokratyczny, świecki i socjalny charakter państwa.

Organa władzy państwowej

Władzę ustawodawczą w Tadżykistanie pełni obecnie dwuizbowy parlament Madżlisi Oli, złożony z Madżlisi milli liczącego 34 deputowanych i 63 miejscowego Madżlisi namojandagon. Kadencja obu izb wynosi 5 lat. Kiedy obradują one razem, do ich kompetencji należy zatwierdzanie dekretów prezydenta o mianowaniu i dymisjonowaniu premiera i członków rządu, o wprowadzaniu stanu wyjątkowego lub wojennego, wyrażanie zgody na użycie Sił Zbrojnych Tadżykistanu poza granicami kraju dla wypełnienia międzynarodowych zobowiązań Tadżykistanu, a także wyznaczanie wyborów prezydenckich i inne.

Madżlisi namojandagon wyłaniane jest w powszechnych, tajnych, równych i bezpośrednich wyborach, zaś obranym do niego może zostać obywatel Tadżykistanu w wieku co najmniej 25 lat oraz posiadający wyższe wykształcenie. System przeliczania głosów na mandaty jest mieszany, proporcjonalno-większościowy, przy czym 41 miejsc w Madżlisi namojandagon rozdzielane jest wg metody większościowej w wyniku głosowania w jednomandatowych okręgach wyborczych, a w sytuacji, gdy w okręgu takim żaden z kandydatów nie otrzyma 50 procent głosów, organizowana jest druga tura w odstępie 2 tygodni od poprzedniego głosowania.

Dwadzieścia dwa pozostałe mandaty w Madżlisi namojandagon rozdzielane są wg formuły proporcjonalnej z list partyjnych jednakowych dla całego kraju. Taki system faworyzuje duże partie, mogące pozwolić sobie na zorganizowanie kampanii w skali całego kraju. Dodać również należy, że w wyborach do Madżlisi namojandagon obowiązuje 5 procentowy próg wyborczy.

W czerwcu 2004 r. parlament Tadżykistanu uchwalił zmiany w prawie wyborczym, zgodnie z którymi w lokalu wyborczym w dniu głosowania zabroniona została nie tylko obecność uzbrojonych osób postronnych (sic), a także (i to właśnie wzbudziło nieskrywane niezadowolenie opozycji) obecność przedstawicieli partii politycznych uczestniczących w wyborach. Jak bowiem stwierdził rzecznik Islamskiej Partii Odrodzenia Tadżykistanu, przedstawiciele partii politycznych winni być obecni w lokalach wyborczych, gdyż doświadczenie uczy, że mają tam miejsce naruszenia prawa .

Skład Madżlisi milli nie pochodzi z wyborów bezpośrednich, ale kompletowany jest pośrednio. Trzy czwarte (tj. 25 jego członków) wybieranych jest droga pośrednią w tajnym głosowaniu na zebraniach lokalnych organów przedstawicielskich (a więc przez delegatów Madżlisu Górnobadachszańskiego Okręgu Autonomicznego, delegatów obwodów, miast i okręgów oraz miasta stołecznego - Duszanbe) zaś pozostałych ośmiu członków Madżlisi milli minuje Prezydent Tadżykistanu. Ostatni, trzydziesty czwarty mandat deputowanego Madżlisi milli zarezerwowany jest dla prezydenta po zakończeniu sprawowania przez niego urzędu.

Bierne prawo wyborcze do Madżlisi milli nabiera obywatel Tadżykistanu po ukończeniu 35 roku życia, mający wykształcenie wyższe. Dodatkowo, jak wspomniano, każdy były prezydent Tadżykistanu, po zakończeniu sprawowania swego urzędu, nabywa automatycznie dożywotni mandat (a także związany z nim, chroniący go immunitet) deputowanego Madżlisi milli. Zgodnie z art. 51 konstytucji oznacza to, że nie może on zostać aresztowany, zatrzymany, poddany doprowadzeniu ani rewidowany, za wyjątkiem przypadków zatrzymania na gorącym uczynku na miejscu popełnienia  przestępstwa.

Do kompetencji Madżlisi milli należy ustanawianie i zmiana podziału administracyjnego kraju, wybór i odwoływanie przewodniczącego, zastępcy i sędziów Sądu Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Wysokiego Sądu Gospodarczego. Madżlisi milli wyraża także zgodę na mianowanie i odwołanie Prokuratora generalnego i jego zastępców.

Z kolei Madżlisi namojandagon ma szersze kompetencje, jako że do jego konstytucyjnych uprawnień należy m.in.:
- powoływanie Centralnej Komisji ds. Wyborów i Referendów oraz zatwierdzanie kandydatury i odwoływanie (na wniosek prezydenta) jej przewodniczącego i jego zastępców oraz członków CKWiR
- uchwalanie programów socjalno-ekonomicznych
- ratyfikacja i denonsacja umów międzynarodowych
- powoływanie sądów
- ustanawianie symboli i nagród państwowych
- na wniosek prezydenta powoływanie i odwoływanie prezesa Banku Państwowego i jego zastępcy
- zatwierdzanie ustawy budżetowej
- ustalanie wynagrodzenia prezydenta

Ustawy uchwalane są najpierw w Madżlisi namojandagon, skąd po uchwaleniu bezwzględną większością głosów przekazywane są do Madżlisi milli do uchwalenia również bezwzględną większością. W razie odrzucenia projektu przez Madżlisi milli, wraca on do Madżlisi namojandagon, które może mimo to uchwalić dany projekt, ale już kwalifikowaną większością dwóch trzecich spośród ogólnej liczby swych członków.

Uchwalone przez parlament ustawy przedstawiane są prezydentowi do podpisania i opublikowania. W wypadku, gdy prezydent ma zastrzeżenia do treści ustawy lub jej części, może ją powtórnie skierować do Madżlisi namojandagon wraz ze swymi uwagami. Parlament powinien powtórnie rozpatrzyć projekt ustawy. Może on odrzucić veto prezydenta kwalifikowaną większością 2/3 głosów i wówczas prezydent zobowiązany jest podpisać i opublikować ustawę w ciągu 10 dni.

Prawo inicjatywy ustawodawczej mają członkowie obu izb tadżyckiego parlamentu, mają je również prezydent oraz rząd. Prócz nich prawo inicjatywy ustawodawczej przynależy także członkom Medżlisu Deputowanych Ludowych GBAO. Należy jednak podkreślić, że tylko rząd wnosić może do Madżlisi namojandagon projekty ustaw budżetowych oraz podatkowych.

Obie izby tadżyckiego parlamentu mogą przegłosować wniosek o samorozwiązanie parlamentu większością 2/3 głosów, jednak jest to niemożliwe w czasie obowiązywania stanu wojennego lub wyjątkowego.
 
Władza wykonawcza ma na swym szczycie osobę Prezydenta. Prezydent rozporządza najszerszymi prerogatywami w systemie politycznym Tadżykistanu.. Jako głowa państwa i rządu (władzy wykonawczej) prezydent jest gwarantem przestrzegania Konstytucji i ustaw, praw człowieka i niepodległości oraz integralności terytorialnej państwa.

Prezydentem obrany może zostać obywatel Tadżykistanu, który ukończył 35 lat, włada językiem państwowym i mieszka na stale w Tadżykistanie od co najmniej 10 lat . Prezydent nie tylko określa zasadnicze kierunki polityki zewnętrznej i zagranicznej ale też reprezentuje kraj w kontaktach międzynarodowych. Jego kompetencje obejmują wnioskowanie o mianowanie i odwoływanie premiera i członków rządu przez parlament. Mianuje i odwołuje przewodniczących GBAO i obwodów oraz miasta Duszanbe i przedkłada te wnioski do zatwierdzenia odpowiednim lokalnym Madżlisom. Wśród najważniejszych prerogatyw Prezydenta wymienić również należy:
- określanie systemu pieniężnego kraju, informując o tym parlament
- rozporządzanie funduszem rezerwowym państwa
- pełnienie funkcji Głównodowodzącego Sił Zbrojnych, mianującego i odwołującego dowodzących SZ Tadżykistanu
- za zgodą Madżlisi milli i  Madżlisi namojandagon prezydent wykorzystuje SZ poza granicami kraju dla wypełnienia zobowiązań międzynarodowych Tadżykistanu
- wprowadzanie stanu wyjątkowego na obszarze całego kraju lub jego części (w trybie natychmiastowym zwracając się do parlamentu o jego zatwierdzenie oraz informując o tym ONZ)
- a także rozstrzyga kwestie obywatelstwa, przyznaje azyl, stosuje prawo łaski i in.

Na mocy referendum konstytucyjnego z 26 sierpnia 1999 r. kadencja prezydenta trwa obecnie 7 lat (wcześniej 5).

Choć ustawa zasadnicza z 1994 r. dawała możliwość pełnienia funkcji prezydenta przez tą samą osobę tylko dwa razy z rzędu, to na mocy nowelizacji konstytucji w 2003 r., liczenie odbytych przez E. Rachmonowa kadencji rozpoczęto od początku. Zmiany te zatwierdziło kolejne referendum konstytucyjne, jakie odbyło się 22 czerwca 2003 r.

W Konstytucji zawarowano też dla prezydenta istotne kompetencje w dziedzinie prawodawstwa:
- uchylanie i wstrzymywanie działania aktów władzy wykonawczej sprzecznych z Konstytucją lub ustawami
- prawo podpisywania / wetowania parlamentarnych projektów ustaw  (art. 62)
- prawo do inicjatywy ustawodawczej
- prawo uczestnictwa w tworzeniu projektów ustaw w ich początkowym stadium (art. 58)
- w celu realizacji swych kompetencji na podstawie konstytucji i ustaw, prezydent ma prawo  wydawania dekretów i rozporządzeń obowiązujących na obszarze całego kraju (art. 70) przy czym mogą to być akty:
a) o charakterze wykonawczym
b) o charakterze samoistnym

Praktyka prawna Tadżykistanu zna wiele przypadków, kiedy prezydent, stwierdzając istnienie luk w prawie w materii wymagającej ustawowej regulacji, korzystał ze swych konstytucyjnych uprawnień i regulował daną kwestię przez wydanie dekretu z mocą ustawy .

Istnieje dwa przewidziane konstytucją tryby złożenia urzędującego prezydenta z urzędu. W pierwszym wypadku, na mocy art. 71 konstytucji, prezydent może zostać uznany za niezdolnego do sprawowania urzędu z przyczyn zdrowotnych. Taka decyzja wymaga potwierdzenia przez Państwową Komisję Medyczną oraz poparcia Madżlisi Oli wyrażonego kwalifikowaną większością 2/3 głosów ogólnej liczby deputowanych każdej z izb.

Druga wiąże się z pociągnięciem głowy państwa do odpowiedzialności prawnej. Immunitet przysługujący prezydentowi wygasa wyłącznie w razie uznania go winnym zdrady państwa przez Sąd Konstytucyjny oraz Parlament. Także i tutaj konieczne jest wyrażenie poparcia dla takiego postanowienia przez kwalifikowaną większość 2/3 głosów ustawowej liczby członków każdej z izb parlamentu. W razie przeforsowania takiego postanowienia w parlamencie, obowiązki głowy państwa czasowo (na okres do 3 miesięcy) przejmuje Przewodniczący Madżlisi milli i sprawuje je aż do wyłonienia następnego prezydenta w nowych wyborach.

Rząd Tadżykistanu ma za zadanie wypełnianie postanowień parlamentu oraz dekretów prezydenta. Rada ministrów składa się z premiera, pierwszego wicepremiera, zastępców premiera, ministrów oraz przewodniczących komitetów państwowych. Podobnie jak w przypadku deputowanych do parlamentu i sędziów, tak i członków rządu obowiązuje zasada incompabilitas, czyli zakaz łączenia stanowiska w rządzie z innymi funkcjami państwowymi (w tym z mandatem deputowanego) oraz prowadzeniem działalności gospodarczej.

Do zasadniczych zadań rządu należy:
- zabezpieczenie efektywnego działania gospodarki kraju i sfery socjalnej
- wykonanie ustaw i uchwał (ros. rieszienije) parlamentu oraz dekretów i rozporządzeń głowy państwa
Z ważniejszych prerogatyw rządu na wspomnienie zasługuje określanie projektu budżetu, przewidywanego deficytu i sposobów jego pokrycia. Taki projekt przedstawiany jest do zatwierdzenia Madżlisi namojandagon. Rada Ministrów opracowuje też i programy realizacyjne polityki zagranicznej i wewnętrznej.

Do pełnomocnictw rządu należą też kwestie związane z okazaniem pomocy gospodarczej innym państwom, otrzymywaniem i wydawaniem kredytów państwowych oraz programy gospodarczo-społeczne.

Narzędziem realizacji ustawowych zadań rządu są wydawane przezeń akty wykonawcze: rozporządzenia i postanowienia .

Zasadniczy wpływ na skład rządu ma prezydent, ustalający jego skład, który jest następnie jedynie zatwierdzany przez parlament. Każdorazowo też rząd podaje się do dymisji nowo wybranemu prezydentowi. Takie uprawnienia prezydenta wobec rządu (oraz jego funkcja jako przewodniczącego Rady Ministrów, a więc właściwego szefa władzy wykonawczej), sytuuje rozwiązania ustrojowe Tadżykistanu w tej materii blisko modelu prezydentialnego, przypominającego rozwiązania V Republiki Francuskiej albo współczesnej Rosji . Szczególnym wyrazem silnej pozycji egzekutywy (ale raczej Prezydenta a nie rządu jako takiego) jest też brak jej odpowiedzialności przed parlamentem.

Władza sądownicza w Tadżykistanie jest – przynajmniej w sferze deklaratywnej, podobnie jak i prokuratura – w swej działalności niezawisła od pozostałych gałęzi władzy, a jej zadaniem jest ochrona praw i swobód człowieka, interesów państwa, organizacji i stowarzyszeń, praworządności i sprawiedliwości. Na organa władzy sądowniczej w Tadżykistanie składają się:
· Sąd Konstytucyjny (SK),
· Sąd Najwyższy (SN),
· Naczelny Sąd Gospodarczy (NSG),
· Sąd Wojskowy,
· Sąd Górnobadachszańskiego Okręgu Autonomicznego,
· Sądy Obwodowe,
· Sąd miasta Dusznabe,
· Sądy miast i okręgów,
· Sąd Gospodarczy Górnobadachszańskiego Okręgu Autonomicznego,
· Sądy gospodarcze miast i okręgów.

Wszyscy sędziowie mianowani są przez Prezydenta na 5 letnie kadencje. Mogą oni jednak zostać usunięci ze stanowiska na wniosek organu, który powołał danego sędziego. Sędziowie dysponują jednak immunitetem, co oznacza, że nie można ich aresztować ani pociągnąć do odpowiedzialności karnej bez zgody organu, który ich wybrał lub wyznaczył na zajmowane stanowisko. Sędziego nie można też zatrzymać, chyba że na miejscu popełnienia przestępstwa.

Sędziów dotyczy też szereg ograniczeń wynikających z wymogu  zapewnienia ich bezstronności i niezawisłości podczas orzekania. Nie wolno im zatem należeć do partii politycznych, ani czerpać zysków z jakiejkolwiek innej działalności poza naukową, twórczą albo dydaktyczną. Dokładnie materię tę normuje ustawa O statusie sędziów Republiki Tadżykistanu .

Sędzią Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Gospodarczego, Sądu Wojskowego, sądów obwodowych i Sądu Miasta Duszanbe może zostać prawnik posiadający minimum 5 letnie doświadczenie w pracy w sądownictwie i mający od 30 do 60 lat. Z kolei dla mianowania na posadę sędziego sądu miejskiego lub okręgowego oraz w sądach gospodarczych obwodowych i miasta Duszanbe wystarczające jest 3 letnie doświadczenie i wiek od 25 do 60 lat.

Co do zasady postępowanie sądowe jest jawne, za wyjątkiem przypadków, kiedy dotyczy tajemnicy państwowej albo w skutek jego upublicznienia mogą zostać naruszone dobra jednostki.

Jakkolwiek Konstytucja stanowi, że procedury sądowe realizowane są w języku urzędowym, to dopuszcza również używanie języka większości ludności danego regionu, zaś w razie gdy osoba uczestnicząca w postępowaniu sądowym nie włada językiem w jakim się ono toczy, konstytucja gwarantuje jej zapewnienie usług tłumacza. Artykuł 92 konstytucji gwarantuje oskarżonemu prawo do obrony. Prócz tego obie strony mają też prawo do korzystania z pomocy prawnika, co szczegółowo normuje ustawa O adwokaturze.

W systemie politycznym Tadżykistanu szczególną rolę pełni Sąd Konstytucyjny (SK), będący organem stojącym na straży przestrzegania Konstytucji przez pozostałe organa władzy. Jego orzeczenia są ostateczne i z chwilą ich opublikowania wchodzą w życie bez możliwości odwołania się od nich. SK działa wyłączenie na szczeblu republikańskim i zajmuje się:
· orzekaniem o zgodności z ustawą zasadniczą ustaw i innych aktów prawnych parlamentu, Prezydenta, rządu, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Gospodarczego i innych organów państwowych i społecznych. Ponadto orzeka on o zgodności z konstytucją  jeszcze nie przyjętych umów międzynarodowych Tadżykistanu.
· rozstrzyga on w razie sporów kompetencyjnych pomiędzy organami władzy
· rozpoznaje inne sprawy, znajdujące się w jego właściwości na mocy ustaw i Konstytucji

Sąd Konstytucyjny tworzy siedmiu sędziów (w tym przewodniczący i zastępcy) wybieranych przez Madżlisi milli na wniosek prezydenta. Muszą oni posiadać przynajmniej 10 letnie doświadczenie i mieścić się w przedziale wiekowym 30-60 lat. Dodatkowo, Konstytucja stanowi, że jednym z członków SK musi być reprezentant Górnobadachszańskiego Obwodu Autonomicznego. Szczegółowo materię funkcjonowania SK określa ustawa O sądzie Konstytucyjnym republiki Tadżykistan.

Sąd Górnobadachszańskiego Obwodu Autonomicznego, podobnie jak sądy obwodowe, okręgowe, sąd stołeczny, a także sądy miejskie, orzekają w sprawach dotyczących karnych, cywilnych i administracyjnych. Nad ich orzecznictwem nadzór sprawuje Sąd Najwyższy Republiki Tadżykistanu (SN). Podobnie jak w przypadku członków SK, sędziów SN obiera Madżlisi milli na wniosek prezydenta. Izba ta jest również władna rozstrzygać kwestie związane z pozbawieniem sędziego SN chroniącego go immunitetu .

Na mocy art. 86 konstytucji, sędziów Sądu Górnobadachszańskiego Obwodu Autonomicznego, sądów obwodowych, okręgowych oraz sądu miasta Duszanbe mianuje Prezydent na wniosek Rady Sądownictwa. Najważniejsze kwestie związane z funkcjonowaniem Sądu Najwyższego normuje ustawa O Sądzie Najwyższym republiki Tadżykistan.

Osobnym rodzajem sądów w Tadżykistanie są sądy gospodarcze, powołane dla rozstrzygania sporów gospodarczych pomiędzy przedsiębiorstwami oraz innymi instytucjami, zorganizowanymi w różny sposób, z różnoraką strukturą własności, a także pomiędzy przedsiębiorcami. Nadzór nad działalnością sądów gospodarczych sprawuje Najwyższy Sąd Gospodarczy. Zgodnie z art. 56 Konstytucji, jego przewodniczący i pozostali członkowie są na wniosek Prezydenta obierani przez  Madżlisi milli .

Najważniejszymi aktami normatywnymi w zakresie działalności sądów gospodarczych w Tadżykistanie są ustawy: O Naczelnym Sądzie Gospodarczym Republiki Tadżykistan oraz O Sądach Gospodarczych Republiki Tadżykistan.

Istotnym elementem systemu prawnego Tadżykistanu jest też Prokuratura, do której głównych zadań należy nadzór nad wykonywaniem prawa w Tadżykistanie. Będąc jednolitym, scentralizowanym systemem, Prokuratura Tadżykistanu ma na swym czele Prokuratora Generalnego, mianowanego przez prezydenta. Decyzję głowy państwa musi jednak zaakceptować Madżlisi milli. Podobnie jak sędziowie, również prokuratorzy (w tym sam Prokurator Generalny) mianowani są na kadencje 5 letnie. Również ich tyczą się ograniczenia w zakresie przynależności do partii politycznych, a także zakaz prowadzenia działalności innej niż naukowa, twórcza i dydaktyczna.

Choć art. 96 Konstytucji ekspressis verbis formułuje zasadę niezależności prokuratury od innych organów władzy, w praktyce jej działalność jest szeroko krytykowana przez przedstawicieli tadżyckiej opozycji jako stronnicza i podporządkowana administracji prezydenckiej, a opinie międzynarodowych obserwatorów zdają się te słowa krytyki potwierdzać.

Przy omawianiu problematyki wymiaru sprawiedliwości i służb odpowiedzialnych za zapewnienie przestrzegania prawa, nie sposób pominąć milczeniem problemu istnienia w Tadżykistanie ogromnego przemysłu zajmującego się na przemysłową skalę produkcją i transferem narkotyków (głownie afgańskiego opium) na rynki zachodnioeuropejskie i do Rosji. Rozkwit tego procederu nie byłby możliwy bez ochrony (ros. tzw. kryszowanije) ze strony wysoko postawionych urzędników i funkcjonariuszy państwowych .

Innym zarzutem podnoszonym wobec judykatywy w Tadżykistanie jest brak określenia właściwości sądów różnych szczebli. Konstytucja nie deklaruje instancyjności sądów. Zawiłości kompetencyjne ogromna korupcja oraz częsty brak kompetencji niektórych instytucji sądowniczych skutkują niewielkim obecnie zaufaniem obywateli do tadżyckiego wymiaru sprawiedliwości.

Stosunki między naczelnymi organami władzy państwowej

Choć, jak wspomniano już, istnieje zawarowana konstytucyjnie zasada trójpodziału władzy, w praktyce jednak okazuje się, że wymienione podsystemy podporządkowane są osobie prezydenta. O pozycji osoby prezydenta w systemie władzy Tadżykistanu świadczy obowiązująca obecnie długość kadencji prezydenta. Siedem lat to bodajże najdłuższy na całym obszarze poradzieckim ograniczony konstytucyjnie czas trwania kadencji prezydenta .

Co więcej, w przypadku części organów władzy centralnej, obserwowane jest nakładanie się pełnomocnictw. Dobrą ilustracją tego zjawiska wydają się być stosunki rządu i prezydenta. Głowa państwa nie tylko zatem stoi na czele rządu, powołuje i zwalnia z zajmowanej funkcji premiera i członków Rady Ministrów, ale też ma na tyle niejasno określone konstytucyjne kompetencje, że dochodzi do dublowania się jej pełnomocnictw z rządowymi .

Dużym zagrożeniem dla przyszłej wydolności całego systemu politycznego Tadżykistanu jest fakt, że władza ustawodawcza ma niewielkie możliwości oddziaływania na proces formowania Rady Ministrów i szeregu innych ciał wykonawczych. Większość bowiem uprawnień w tej materii przypisanych zostało prezydentowi. Za to egzekutywa, z prezydentem na czele, ma imponujący wachlarz możliwości oddziaływania (i to nie tylko konstytucyjnego) na parlament. Przykładem niezbyt fortunnego rozwiązania było zezwolenie na podstawie prawa wyborczego z 1999 r. na kandydowanie do Madżlisi milli urzędników władzy wykonawczej, zależnych od Prezydenta. W efekcie w wyborach z 2000 r. przedstawiciele władzy wykonawczej stanowili 80 procent członków tej izby parlamentu, wybranych lub mianowanych posłami bezpośrednio przez prezydenta .

Po wyborach z roku 2000 i 2005 główną siłą polityczną w tadżyckim parlamencie jest Ludowo-Demokratyczna Partia Tadżykistanu (wcześniej Partia Ludowa), mająca status prezydenckiej partii władzy. Dysponuje ona ogromnym majątkiem (przejętym od KPT) i stanowi przedłużenie osobistych wpływów swego przewodniczącego, a obecnie prezydenta Tadżykistanu, Emomali Rachmonowa na działalność legislatywy.

Innym istotnym powodem dalekiego od doskonałości stanu systemu politycznego  wydaje się być daleko idąca alienacja władzy ze społeczeństwa. Elity władzy są w zasadzie hermetyczne i rozstrzygają spory raczej w oparciu o układy i zależności klanowo-regionalne aniżeli poprzez polityczną mobilizację szerokich mas obywateli i poparcie przez nich udzielone danej ekipie czy koncepcji. Tymczasem ludzie u steru rządów to nadal bardzo często członkowie starej nomenklatury jeszcze z radzieckich, tkwiący mentalnością i schematami myślowymi w minionej epoce lub byli warlordowie z czasów wojny domowej.
Poważne wątpliwości budzi charakter stosunków pomiędzy wymiarem sprawiedliwości a organami władzy wykonawczej. Szereg politycznie motywowanych aresztowań działaczy opozycyjnych, niezależnych dziennikarzy i działaczy organizacji pozarządowych świadczy o wzrastającym uprzedmiotawianiu judykatywy przez egzekutywę, czy wręcz o jej rosnącym podporządkowaniu osobie prezydenta Emomali Rachmonowa. Wyrazem takiej tendencji są m.in. nadzwyczaj surowe wyroki skazujące dla dziennikarzy, za  publikacje prasowe, którymi poczuli się obrażeni wysocy tadżyccy dygnitarze .

Nie będzie też mogło być raczej mowy o normalnych relacjach pomiędzy różnymi organami władzy państwowej, jeśli nawet realizacja jednego z podstawowych warunków porozumienia pokojowego z 1997 r., czyli przyznanie wreszcie opozycji pełnych 30 % posad w aparacie państwowym, napotyka tak poważne trudności jak ma to miejsce obecnie. Wydaje się, że efektywne wprowadzenie przedstawicieli opozycji do struktur państwowych wszystkich szczebli, jakkolwiek nie stanowi gwarancji, to sprzyjałoby utrzymaniu bardziej transparentnych stosunków pomiędzy różnymi organami władzy.

Nie sposób też przecenić znaczenia relacji pomiędzy egzekutywą a samorządem, formalnie niezależnym i wybieralnym, a którego kierownicze stanowiska obsadzane są przecież przez prezydenta. Czyni to (przynajmniej po części) kierownictwo organów samorządowych elementem systemu władzy wykonawczej i szkodzi rozwojowi demokratycznych standardów w samorządzie i jego partnerskim stosunkom z egzekutywą.

Potwierdzeniem takich obaw mogą prawdopodobnie być doniesienia niezależnych obserwatorów o nadużyciach mających miejsce tuż przed wyborami parlamentarnymi w lutym 2005 r. Lokalni urzędnicy mieli wówczas bezpośrednio agitować za prezydencką Ludowo-Demokratyczną Partią Tadżykistanu, zaś wahającym się zapowiadać, iż LDPT wygra niezależnie od wyniku ich głosowania .

Innym niebezpieczeństwem dla kształtowania demokratycznych stosunków pomiędzy organami władzy państwowej w Tadżykistanie jest silna regionalizacja kraju i nadal świeża tradycja rozstrzygania kwestii personalnych (mianowania na dane stanowisko czy odwołania z niego) na podstawie nie tyle umiejętności profesjonalnych danego kandydata, ale raczej jego powiązań klanowych czy potencjału wojskowego bojówek, jakie jest on w stanie zmobilizować. Wspominana już wcześniej skłonność znacznej części elit Tadżyckich do rozwiązywania sytuacji różnicy interesów za pomocą siły jest zresztą charakterystyczna dla większości społeczeństw post-konfliktowych. Zyskała ona sobie już nawet miano tzw. kultury Kałasznikowa (ang. Kalashnikov culture).

Wydaje się, że wobec poważnych kombinacji niedostatków rozwiązań ustrojowych zabezpieczających wzajemne równoważenie się różnych gałęzi władzy, obiektywnie niesprzyjających warunków (korupcja, relatywnie niedawno zakończony konflikt zbrojny, pasywność społeczeństwa i jego względnie niski poziom kultury politycznej) w Tadżykistanie istnieją przesłanki do pogłębiania negatywnych tendencji w stosunkach pomiędzy organami państwa. Najbardziej niepokojącym spośród nich jest błyskawicznie postępująca agregacja władzy w rękach stojącego na czele egzekutywy prezydenta Emomali Rachmonowa. Wobec rozpoczęcia przez niego w październiku 2006 kolejnej 7 letniej kadencji (i formalnie zatwierdzonej w referendum możliwości ubiegania się o kolejną 7 letnią  reelekcję) Tadżykistan, zamiast doskonalić mechanizmy demokratyczne, wydaje się w przyspieszonym tempie cofać się do sytuacji sprzed wybuchu wojny domowej.

Jeśli wspomnieć, że głównym powodem wybuchu starć zbrojnych była właśnie nadmierna koncentracja władzy w jednym ośrodku i wynikająca z niej niezdolność ówczesnego systemu politycznego do odzwierciedlenia i rozwiązania realnych problemów i konfliktów politycznych, obecnie obserwowane zachwianie od początku wrażliwej i niedoskonałej równowagi pomiędzy organami władzy w Tadżykistanie musi budzić obawy o los pokoju w tym najciężej doświadczonym spośród wszystkich krajów poradzieckiej Azji Centralnej.

Ustrój terytorialny i władza lokalna

Podział administracyjny kraju jest następujący: terytorium Tadżykistanu podzielone jest na obwody (ros. obłast’), te zaś dzielą się na okręgi (ros. rajon) a następnie na miasta i wsie. W skład państwa ogółem wchodzi trzy obwody zwykłe oraz jeden odwód autonomiczny:
1. Obwód Leninabadzki – położony na północy kraju, złożony z trzynastu okręgów, ze stolicą w Chodżencie
2. Region Podporządkowania Republikańskiego – bezpośrednio kontrolowany przez rząd w Duszanbe, złożony z jedenastu okręgów, z głównymi miastami Nurek, Rogun, Tursunzade i Gissar.
3. Obwód Chatloński – na południu, sąsiadujący z Afganistanem, mający dwadzieścia jeden okręgów oraz stolicę w Kurgan-Teppe – powstały z połączenia obwodów Kulabskiego i Kurgan-Tiubińskiego.
4. Górnobadachszański Obwód Autonomiczny – znacznie oddalony od centrum administracyjnego kraju, złożony z siedmiu okręgów, mający stolicę w Chorogu.

Samorząd lokalny na Organem przedstawicielskim pochodzącym z wyborów na poziomie obwodu, okręgu i miasta jest w Tadżykistanie Madżlis deputowanych ludowych. Kierowany jest on przez Przewodniczącego (ros. priedsiedatiel’), który nie jest wyłaniany w wyborach, ale mianowany przez Prezydenta. Wybory do odpowiednich Madżlisów odbywają się równocześnie z wyborami do Madżlisi namojandagon.

Kadencja członków Madżlisów trwa 5 lat. Odpowiedni Madżlis deputowanych ludowych zatwierdza budżet lokalny i nadzoruje jego wypełnienie, określa kierunki rozwoju społeczno-gospodarczego danej miejscowości, podatki lokalne, zgodnie z ustawami określa sposoby zarządzania mieniem komunalnym oraz spełnia inne przewidziane Konstytucją i ustawami funkcje. Organem wykonawczym Madżlisów są Chukumaty, na których czele również stoją Przewodniczący, również mianowani przez Prezydenta.

Analizując system wyborów do władzy lokalnej można bez trudu zauważyć niezbyt zgodną z demokratycznymi standardami praktykę nakładania się wpływów władzy wykonawczej (w osobie mianowanego przez prezydenta Przewodniczącego Madżlisu i Chukumatu) na samorząd lokalny. Jakkolwiek Przewodniczący obwodu, okręgu czy miasta może otrzymać votum nieufności od odpowiedniego Madżlisu, to jednak zasadnicze znaczenie zdaje się mieć fakt, że przewodniczących tych mianuje i usuwa z zajmowanego stanowiska sam prezydent. Taki tryb powoływania wydaje się mniej efektywny i demokratyczny niż w sytuacji, gdyby osoby te, podobnie jak członkowie Madżlisów, były bezpośrednio wybierane w wyborach lokalnych.

Podstawowym organem samorządowym na poziomie małych miejscowości i wsi jest dżamoat. Organizacja samorządu lokalnego określona została w Konstytucji Tadżykistanu (w art. 76-80 i 83) oraz w ustawach O porządku formowania i zmianie jednostek terytorialno-administracyjnych oraz O organach samorządowych w osiedlach i wsiach, która precyzuje też samo pojęcie samorządu terytorialnego – dżamoatu. Służyć ma on samodzielnemu rozwiązywaniu problemów lokalnych danych wspólnot, czy to bezpośredni czy też za pośrednictwem wybranych przedstawicieli. Specyficzną cechą dżamoatu jest połączenie w nim wielu cech organizacji społecznej i organu państwowego.

Dżamoaty, przynajmniej w teorii, nie stanowią części administracji rządowej, lecz są autonomicznym ogniwem systemu politycznego, zaś na ich skład i strukturę nie mają decydującego wpływu organa administracji państwowej. Ustawodawstwo Tadżykistanu zabrania też ingerencji organów władzy wykonawczej w działalność dżamoatu w ramach jego kompetencji za wyjątkiem sytuacji przewidzianych ustawami.

Choć dżamoaty posiadają zgodnie z prawem szereg uprawnień (są m.in. podmiotami prawa własności) a ich decyzje są wiążące dla obywateli danej jednostki terytorialnej, to w razie wydania przez dżamoat decyzji wykraczającej poza jego ustawowe kompetencje, akty takie mogą być zaskarżone w trybie administracyjno-prawnym .

Prócz dżamoatów w Tadżykistanie na najniższym poziomie organizacji samorządowej działają też komitety samorządowe mieszkańców osiedli i domów, rady Machala i inne podobne ciała, wyłaniane na ogólnych zebraniach mieszkańców na określony okres czasu.

Górnobadachszański Okręg Autonomiczny (GBAO) jest szczególną częścią Tadżykistanu. Praktycznie całość jego powierzchni stanowią obszary górskie i wysokogórskie, zaś zamieszkany jest – w odróżnieniu od sunnickiej większości mieszkańców Tadżykistanu – przez społeczność ismailicką. GBAO, choć mimo swej odmienności, nie demonstruje dążeń separatystycznych. W znacznej mierze wynika to z faktu, że autonomia ta posiada szereg uprawnień i gwarancji ze strony władzy centralnej. Prócz prerogatyw wymienionych wcześniej, Konstytucja Tadżykistanu stanowi m.in., iż niedopuszczalne jest zmienianie granic administracyjnych GBAO bez zgody Madżlisu deputowanych ludowych GBAO (tj. autonomicznego parlamentu GBAO). Prócz tego, ciało to ma prawo inicjatywy ustawodawczej na poziomie krajowym.

W razie systematycznego naruszania krajowego ustawodawstwa lub Konstytucji przez Madżlis deputowanych ludowych GBAO, bądź madżlisy obwodów, okręgów, miast lub regionów, Madżlisi milli ma prawo rozwiązać taki organ na mocy art. 80 Konstytucji.

Szczególny status GBAO podkreśla też fakt, że jednym z zastępców Przewodniczącego Madżlisi milli – musi być zgodnie z konstytucją (art. 53) właśnie przedstawiciel Górnobadachszańskiego Okręgu Autonomicznego.

Demokratyzacja społeczeństwa nie należy do zadań łatwych w sytuacji, gdy władze w Duszanbe muszą stawić też czoła islamskiemu fundamentalizmowi. Zakazana orzeczeniem Sądu Konstytucyjnego z kwietnia 2001 r., partia fundamentalistów islamskich Hizt-ut-Tahrir kontynuuje działalność w Tadżykistanie, zaś jej członkowie co pewien czas trafiają do więzień za działalność ekstremistyczną i próby siłowego obalenia porządku konstytucyjnego w państwie .

Prócz islamskich ekstremistów do więzień trafiają też jednak prominentni działacze legalnej opozycji , z którą prezydent Rachmonow podpisywał układy zezwalające jej na oficjalną działalność i dopuszczające ją do udziału w sprawowaniu władzy. Nie zmienia to jednak faktu, że, jak już wspomniano, znakomita większość obywateli Tadżykistanu akceptuje autorytaryzm Rachmonowa , gdyż w osobie urzędującego prezydenta widzi rękojmię zachowania pokoju, który po koszmarze pięcioletniej wojny domowej nadal jest dla Tadżyków wartością szczególnie cenną.

Choć należy zgodzić się z twierdzeniem, że szereg przyjętych w Tadżykistanie podstawowych prawnych pod względem prawnym nie ustępuje rozwiązaniom spotykanym w demokratycznych krajach Zachodu, to coraz poważniejsze wątpliwości można mieć co do realnej implementacji postanowień tych aktów w życiu politycznym tego kraju.

Innymi czynnikami, które spowalniają (jeśli nie uniemożliwiają) budowę nowoczesnego, efektywnego systemu politycznego w Tadżykistanie są brak dotychczasowych pozytywnych doświadczeń działania wszystkich jego ogniw oraz w dalszym ciągu dosyć niski poziom kultury politycznej społeczeństwa. Należy też dodać do tego poważne niedostatki w sferze ustawodawstwa regulującego procesy polityczne i walkę z elementami szkodliwymi dla praworządności i stabilności sytuacji politycznej kraju. W takich warunkach transformacja systemu politycznego w kierunku ustabilizowanej demokracji choćby w stylu np. V Republiki Francuskiej może okazać się zadaniem jeszcze trudniejszym, niż przewidywano jeszcze kilka lat temu.

Zasadniczym wyzwaniem dla rozwoju systemu politycznego w Tadżykistanie może okazać się wcale nie szeroko rozgłaszany wzrost islamskiego ekstremizmu w Dolinie Fergańskiej , czy brak gotowości opozycji do przestawienia się na działalność pokojową i budowę społeczeństwa demokratycznego. Bardziej niebezpieczne może okazać się nasilanie się tendencji autorytarnych w polityce głównego gracza tadżyckiej sceny politycznej, prezydenta Rachmonowa. Objawem nasilającego się kryzysu instytucji demokratycznych (do niedawna otrzymujących ostrożnie optymistyczne oceny ) jest bojkot wyborów prezydenckich z 2006 r. przez główne partie opozycyjne. Opozycja zarzuciła prezydentowi prześladowanie przeciwników politycznych i utrudnianie działalności partiom opozycyjnym , których uczestnictwo w życiu politycznym było przecież conditio sine qua non zakończenia krwawej wojny domowej. Jeśli autorytarny kurs w polityce prezydenta Rachmonowa zostanie zachowany, doprowadzi to najprawdopodobniej nie tylko do zablokowania procesu politycznego rozwiązywania konfliktów ale i możliwości stopniowego wzmacniania struktur państwowych, co słusznie zauważają m.in. analitycy Ośrodka Studiów Wschodnich . W praktyce na razie nie oznacza to jednak, że rewolucyjny wariant zmiany władzy w Duszanbe jest obecnie wysoce prawdopodobny. Utrzymaniu się prezydenta Rachmonowa przy władzy i petryfikacji systemu rządów sprzyja bowiem szereg czynników:
· stosunkowo świeża pamięć tragedii wojny domowej i wynikająca z niej niechęć społeczeństwa do haseł siłowej zmiany władzy albo choćby masowych demonstracji i akcji protestu na wzór tych z 1992 r.
· masowe wyjazdy do pracy za granicę sprawiają, że potencjalnie najaktywniejsza warstwa tadżyckiego społeczeństwa – mężczyźni w wieku produkcyjnym – zamiast zajmować się działalnością polityczną w kraju, walczą za granicą o uzyskanie środków do życia dla siebie i swoich rodzin w kraju
· ugodowa, niekonfrontacyjna linia głównych legalnie działających partii opozycyjnych z czasów wojny domowej
· relatywna słabość ugrupowań opozycyjnych działających nielegalnie, a mogących w przyszłości pokusić się o próbę siłowej zmiany systemu rządów
Biorąc pod uwagę powyższe czynniki należy jednak mieć na uwadze, że znaczenie większości z nich będzie prawdopodobnie stopniowo słabło:
· wobec trwającej w Tadżykistanie eksplozji demograficznej w ciągu kilku lat może wyrosnąć wielusettysięczna rzesza młodych ludzi, sfrustrowanych brakiem perspektyw i swobód politycznych. Będą to ludzie, dla których koszmar wojny będzie tylko mglistym wspomnieniem z dzieciństwa albo będą go znać tylko z opowiadań
· stopniowa poprawa sytuacji ekonomicznej może skłonić część dzisiejszych emigrantów do pozostania w kraju i poszukania pracy na miejscu
· nielegalne organizacje islamskie rozwijają się w Tadżykistanie dość dynamicznie, a słabość struktur państwowych jak i oficjalnych organizacji islamskich może doprowadzić do wzrostu wpływów ekstremistów muzułmańskich.

Wobec słabości świeckich partii demokratycznych, ewentualna rewolucja mogłaby wynieść do władzy chyba tylko radykalnie nastawionych islamistów. Można spodziewać się, że pod ich rządami Tadżykistan raczej również nie zrobi znaczących postępów na drodze nowoczesnej transformacji ustrojowej w kierunku nowoczesnej demokracji.

Analiza obecnego systemu konstytucyjnego Tadżykistanu pozwala określić go mianem formalnie świeckiej republiki z prezydencko-parlamentarną formą rządów o de facto autorytarnym charakterze. Wobec licznych obserwowanych przejawów nasilania tendencji autorytarnych w polityce władz w Dusznabe, wydaje się, że oczekiwać należy raczej dalszego zaostrzenia represyjności reżimu, a nie jego liberalizacji.