Międzynarodowy dyskurs społeczno-polityczny ogniskuje się obecnie wokół kilku ważkich tematów. Na forum organizacji międzynarodowych, na łamach prasy światowej słyszymy i czytamy o problemie globalizacji, o wojnie z terroryzmem, o przepaści gospodarczej między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się, o problemach ekologicznych naszej planety.

Chrześcijański wzorzec wszechobejmującego systemu społecznego, w którym religia i prawo stopione są w jedną całość, trwał niezmiennie do okresu oświecenia, który
w XVIII w. przyniósł zasady praw człowieka i wolności osobistej. Wtedy właśnie ze zgliszcz średniowiecznego świata chrześcijańskiego wyłonił się nowoczesny system państwa świeckiego. Ponad 200-letnia kariera zsekularyzowanego porządku wraz z takimi osiągnięciami, jak wolność wyznania spowodowała, że ludziom Zachodu nie jest łatwo wyobrazić sobie jakikolwiek inny wzór. Jednak model zachodni to stosunkowo nowy twór, zupełnie inny od średniowiecznego społeczeństwa chrześcijańskiego oraz od społeczeństwa muzułmańskiego, którego podwaliny położył Mahomet.

Muzułmanie trwają zazwyczaj przy starszym wzorcu, co różni ich zasadniczo od współczesnych społeczeństw zachodnich. W doktrynie islamu prawa jednostki pochodzą bowiem od Boga i Jego objawienia – Koranu – i nie są przyrodzone ludziom prawem natury. Dlatego społeczeństwo muzułmańskie powinno się rządzić zgodnie z prawem Bożym w postaci, w jakiej określa je Koran oraz szari’at, system prawa muzułmańskiego wypracowany przez muzułmanów na przestrzeni wieków [1]. Najwyższą władzę sprawuje Bóg, ludziom zaś przypada rola wykonawców Jego woli. Zachodnia demokratyczna zasada suwerenności ludu nie jest więc dla konserwatywnych muzułmanów akceptowalna, pozostaje zatem kwestią otwartą, do jakiego stopnia społeczeństwa muzułmańskie mogą przyjąć taką czy inną formę zachodniej idei praw człowieka [2]. Tym bardziej, że brak w prawie islamu (szari’at) praw dla bytów ponad-jednostkowych. Nie ma zatem możliwości istnienia podmiotów prawnych nie będących osobami fizycznymi. Ta bezkompromisowa indywidualizacja uniemożliwiła zaistnienie innych bytów niż rodzina oraz państwo – rozumiane jako struktura zależna od prawości władcy.
W konsekwencji powstaje systemowa niemożność dokonania zmian instytucjonalnych (wystarczy bowiem powrót jednostek – w tym i władcy – do szari’atu) oraz blokada kreowania nie tylko państwa prawa, ale i elementarnych mechanizmów gospodarki rynkowej. Szari’at uniemożliwia zatem społeczeństwom islamskim wejście na drogę społecznej modernizacji. Jednocześnie ta konstrukcja w znaczącym stopniu blokuje uznanie praw człowieka tylko z tego powodu, że jest się człowiekiem. Osoba ludzka jest traktowana nie jako podmiot praw, ale jako jednostka zobowiązana do odpowiednich zachowań, postaw i czynów wobec swojej gminy, a przede wszystkim wobec Boga [3].

Kwestia zaadoptowania europejskiego modelu praw człowieka na gruncie islamu jest m.in. pytaniem o możliwość roszczenia do uniwersalności wytworu jednego kręgu cywilizacyjnego. Jakimi kanałami owo ujednolicenie standardów miałoby się odbywać? Czy wpływy Zachodu w krajach islamskich są na tyle silne i różnorodne, że na obecnym etapie ów proces jest możliwy? Wydaje się, że opowiadając się za koncepcją Huntingtona, Ryszard Kapuściński słusznie przekonuje, „że globalny sukces sieci McDonald’s wcale nie oznacza amerykanizacji świata – ludzie będą jedli Big Maca, ale nie przekona ich to do Wielkiej Karty Praw Człowieka. Jednym słowem, technika i konsumpcja niekoniecznie muszą być nośnikami wartości kulturowych czy duchowych” [4].
Rozprzestrzenianie się zachodnich praktyk może być zatem traktowane instrumentalnie i wybiórczo. Nie jest wielką sztuką korzystanie z materialnego dorobku Zachodu bez uwzględniania zasad życia społecznego, jakie mu towarzyszą. I choć dla każdej cywilizacji życie ludzkie jest wartością nadrzędną to jednak pozostałe komponenty konceptu praw człowieka nie można już tak łatwo przenieść na obcy islamski grunt. Tym bardziej, że ów koncept to dzieło Europy oświeconej, zsekularyzowanej, co nijak ma się do wyznawców Allaha. Świeckość pozostaje niezbędnym warunkiem wstępnym do poszanowania praw człowieka, ponieważ umożliwia przeciwstawienie praw jednostki autorytetowi i dlatego, że wiąże się z szerszą kulturą indywidualizmu i tolerancji, które same stanowią warunki poszanowania praw człowieka. Stąd też niezbędne jest zeświecczenie społeczeństw muzułmańskich [5]. A tymczasem idea ta nie jest nawet poddawana polemice.