Małgorzata Gogół: Wpływ funduszy strukturalnych UE na polaryzację regionalną Włoch
-
Małgorzata Gogół
Polityka regionalna Włoch, która koncentruje się w głównej mierze na wykorzystaniu funduszy strukturalnych w celu zmniejszenia różnic rozwojowych występujących miedzy włoskimi regionami, jest przykładem funkcjonalizmu integracji. Wprowadzenie procesu funkcjonalnej integracji regionalnej stanowi dla rządu włoskiego środek i sposób lepszego zaspokojenia potrzeb materialnych i społecznych.
Włochy jako jedno z nielicznych państw „Piętnastki” stosują różne modele ewolucji gospodarczej w zależności od potrzeb rozwojowych regionu.
W północnej części kraju wprowadzono intensywne inwestycje do sektora przemysłowego, opierające się na subwencjach rządu centralnego. Do kolejnych inwestycji restrukturyzacyjnych wykorzystano środki z funduszy strukturalnych, co spowodowało efektywny i dynamiczny rozwój wpływający na sytuację ekonomiczną całego kraju.
System stosowany w północno – wschodnich i centralnych Włoszech jest zbudowany na rzeczywistym kapitale społecznym, zwłaszcza silnych organizacjach przedsiębiorców, rozwiniętej sieci kooperujących ze sobą stowarzyszeń przemysłowych i elastycznej produkcji małych oraz średnich przedsiębiorstw.
Jest to także model, który w dużym stopniu opiera się na aktywności lokalnych elit politycznych. Bez ich nastawienia na kreowanie rozwoju, bez oparcia działalności na strategii wspierania działalności gospodarczej, nie byłoby prawdopodobnie sukcesu Trzeciej Italii. [1]
Na terenie Mezzogiorno [2] inwestycje przyniosły odmienny efekt od zamierzonego. Spowodowały konsumpcyjny, a nie produkcyjny styl wydawania funduszy publicznych. Wynikało to z nieuwzględnienia celów rozwoju ekonomicznego, niegospodarnej kultury politycznej i zaspokajania partykularnych potrzeb wąskich grup społecznych.
We Włoszech wyraźnie widać, że wspólnotowa polityka regionalna może być nieskuteczna, jeżeli „służy bardziej wzmacnianiu lokalnych układów klientalnych lub mafijnych, a nie inwestycjom służącym pobudzaniu endogenicznego rozwoju.” [3]
W pewnym zakresie wzmacnia wpływy centralne na planowanie rozwoju regionalnego. Dlatego też polityka centralna szczególnie na obszarach peryferyjnych, gdzie zaznacza się niska aktywność społeczna, powinna dążyć do aktywizacji lokalnych elit, wspomagać ich samodzielność oraz odpowiedzialność za rozwój gospodarczy.
Generalnie we Włoszech występuje mobilizacja elit regionalnych i lokalnych (dla których strukturą instytucjonalną są rozwinięte jednostki samorządowe oraz stowarzyszenia społeczne), wysoki wskaźnik inicjatyw prorozwojowych
(np. wspieranie małej i średniej przedsiębiorczości), wsparcie finansowe
i planistyczne, dojrzałość działalności publicznej, silne organizacje społeczne, odpowiedni kształt instytucji publicznych. Wyżej wymienione czynniki mają zasadniczy wpływ na inicjowanie rozwoju gospodarczego i są świetnym przykładem europejskiej polityki regionalnej stymulującej działania władz publicznych w krajach członkowskich UE w kierunku jak największej gospodarności i efektywności ekonomicznej.
Włochy jako długoletni członek Unii Europejskiej zajmują relatywnie wysokie miejsce na tle innych państw europejskich. Jest to zasługą niezwykle dynamicznego rozwoju północnych Włoch, które stanowią główną siłę napędową włoskiej gospodarki.
Jednak należy również zauważyć, że południe kraju, Mezzogiorno, należy niezmiennie do najbardziej ubogich terenów w UE. Paradoksalnie sytuacja ta zaistniała pomimo wieloletnich, gigantycznych transferów finansowych przeznaczonych na pobudzenie rozwoju gospodarczego tego regionu, zarówno ze strony państwa włoskiego jak i polityki regionalnej Unii Europejskiej, która była szczególnie aktywnie prowadzona na obszarze Mezzogiorno.
Przez wiele lat Włochy borykały się z problemem znacznego opóźnienia
w rozwoju regionalnym w stosunku do innych krajów członkowskich UE. Problem zróżnicowania w rozwoju regionalnym we Włoszech można scharakteryzować
w następujący sposób: wartość średniego dochodu we Włoszech jest wyższa od średniego dochodu krajów Unii; jednakże w ponad połowie kraju poziom uzyskiwanego dochodu jest niższy od średniej krajowej; w konsekwencji, regiony uzyskujące dochód poniżej średniej krajowej są opóźnione nie tylko w stosunku do innych regionów włoskich, ale także w porównaniu z innymi regionami Unii. Zjawisko to nie występuje np. w Hiszpanii, Grecji czy Portugalii, gdzie prawie wszystkie regiony klasyfikują się poniżej średniej unijnej. [4] W konsekwencji polityka ekonomiczna w aspekcie regionalnym ma większe znaczenie we Włoszech niż
w innych krajach członkowskich Unii, niezależnie czy są mniej czy bardziej zamożne w stosunku do Włoch.
Dysproporcje pomiędzy Północą a Mezzogiorno są wyraźne. Na Południu niższa jest nie tylko stopa życiowa, poziom oświaty i przygotowanie zawodowe, ale także poziom inwestycji, który w niewielkim stopniu przewyższa 10% wszystkich alokacji. Południe ma swój udział w wypracowaniu zaledwie 25% dochodu narodowego, 8% włoskiego eksportu, 14% dochodów z turystyki, 22% produkcji przemysłowej, a przeciętny dochód na mieszkańca utrzymuje się tutaj poniżej 60% dochodu osiąganego w północnych i środkowych regionach kraju. Na ten region przypada blisko 60% całego bezrobocia; średnia stopa bezrobocia w 1997 r. wynosiła tam 14% (ale np. na Sycylii wynosiła prawie 18%). Jest to obszar z dominacją produkcji rolniczej, udział zatrudnienia w sektorze rolnym sięgał pod koniec lat 90-tych poziomu 20-25%, w tym samym czasie średnie zatrudnienie w rolnictwie dla całych Włoch wynosiło ok. 8%. [5] Region ten zawsze był więc czynnikiem obniżającym poziom gospodarczy kraju.
{mospagebreak}
Pomimo rozwoju gospodarczego całej Europy, która miała również wpływ na silny rozwój przemysłowy Północy i bardzo dynamiczny postęp Trzeciej Italii,
na południu sytuację pogarszała centralistyczna polityka rządowa. Przedsiębiorstwa państwowe były w znacznym stopniu dotowane przez rząd, inwestycji nie wykorzystywano w pełni do rozwoju i produkcji, wysokie pensje w przedsiębiorstwach państwowych zawyżały pensje na rynku pracy. Taka sytuacja spowodowała wycofywanie się firm prywatnych z tego rynku i stopniowy zanik inwestycji. Brakowało rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw, organizacji przedsiębiorców i sieci wzajemnej współpracy, natomiast rozwijała się biurokracja samorządowa, [6] kumulacja wpływów i dobrobytu w rękach elity urzędniczej i politycznej, działalność korupcyjna. Wzrastające bezrobocie spowodowało silne wpływy organizacji przestępczych zwłaszcza na Sycylii oraz w niektórych miastach kontynentalnych np. Bari, Taranto, Brindisi, Lecce.
Dotacje rządowe dla gospodarki Mezzogiorno miały wpływ na progres Północy, gdyż systematycznie podnosiła się siła nabywcza mieszkańców regionów południowych, a tym samym otwierały możliwości rynkowe dla towarów produkowanych na północy i na obszarze Trzeciej Italii.
Dynamiczny rozwój Centralnych Włoch bazował na wysokim eksporcie, najwyższym poziomie przyrostu dochodu na mieszkańca, znaczącym napływie inwestycji zagranicznych, powstawaniu małych i średnich przedsiębiorstw. Rząd nie lokował tam dużych przedsiębiorstw państwowych, które mogły stanowić konkurencję. Produkcja była dość elastyczna, dochodziło do częstych zmian profilu produkcji i błyskawicznego reagowania na potrzeby rynkowe. Nastawiono się na wprowadzanie nowoczesnych technologii i innowacyjność produkcyjną. Przedsiębiorczość miała silną bazę społeczną opartą na produkcji rodzinnej, w chwili obecnej jest to uważane za doskonały przykład możliwości rozwojowych dla nowych państw przystępujących do UE. Powstały organizacje przedsiębiorców Trzeciej Italii, które nawiązują współpracę z bankami regionalnymi, władzami lokalnymi i regionalnymi, przyczyniając się do tworzenia lepszych warunków rozwoju gospodarczego. [7]
Regiony, zgodnie z Konstytucją Republiki Włoskiej z 1947 roku, stanowią jednostki autonomiczne służące wyzwalaniu i wykorzystywaniu inicjatyw społecznych, w szczególności lokalnych (tak to defiował artykuł 114; przyjęte zapisy konstytucyjne stanowiły ówcześnie novum, ponieważ poświęcono tym zagadnieniom cały rozdział V – Regiony, prowincje i gminy). Są więc przeciwstawieniem centralizacji władzy państwowej. Działalność regionów zgodnie z art. 116 opiera się na respektowaniu fundamentalnych celów wyznaczonych przez rząd. Zgodnie z art. 117 istnieje relatywna współpraca regionów i rządu w pracach legislacyjnych i współpracy z UE i regionami UE. [8]
Rząd Lamberto Diniego w okresie od 17 stycznia 1995 roku do 17 maja 1996 roku przyjął wiele zarządzeń, które miały służyć ulepszeniu polityki rozwojowej w stosunku do obszarów słabo rozwiniętych. Dotyczyły one m.in. okresów zabezpieczeń finansowych, wzmocnienia struktur administracyjnych i uproszczenia procedur. 26 lipca 1995 roku Komisja Europejska i rząd włoski zawarły porozumienie, które zostało podpisane 29 września 1995 roku przez regiony włoskie. Porozumienie to w istocie stanowi przedłużenie dla części środków finansowych – funduszy z lat 1989-1993, które zostało osiągnięte tylko dzięki: zaangażowaniu Włoch, serii bardzo ważnych zobowiązań i krótkoterminowym wzmocnieniom centralnych struktur administracyjnych i regionalnych, pomocy technicznej i ulepszeniu procedur uruchamiających środki budżetowe w celu pokrycia środków narodowych. [9]
Komisja Europejska w porozumieniu z państwem włoskim oficjalnie rozpoczęła drugą fazę wprowadzania funduszy strukturalnych na terenie Mezzogiorno, a w 1996 roku nastąpiła reorientacja polityki regionalnej, która wyrażała się w stopniowej rezygnacji z modelu państwa opiekuńczego. Koncentrowała się wokół optymalnego wykorzystania przyznanych przez UE środków finansowych.
W ostatnich latach stopień wykorzystania przez Mezzogiorno przyznanych funduszy unijnych wzrósł m.in. w wyniku rygorystycznej polityki państwa o ok. 20%, osiągając pułap 45% - 47%. Wpływa to korzystnie na ciągły rozwój tych regionów, czego dowodem jest również szybszy wzrost PKB per capita w porównaniu z innymi regionami. Ponadto, odnotowuje się poprawę wskaźników spadku bezrobocia oraz trend wzrostu produktywności wzmacniającej konkurencyjność. W tabeli nr 1 i 2 zostały przedstawione środki finansowe przeznaczone na dalszy rozwój tych regionów w latach 2000-2006. Świadczy to jedynie o konsekwentnym rozwoju tego regionu, a także świadomości wyzwań progresywnych wynikających ze zniesienia granic wewnętrznych w „Piętnastce” i wdrażania mechanizmów Unii Gospodarczej i Walutowej, na podstawie Traktatu z Mastricht. Wszystkie przedsięwzięcia w zacofanych regionach można określić jako dążenie do sprostania współczesnym wymogom rynkowymi niwelowanie polaryzacji gospodarczej w kraju.
TABELA 1 – Środki finansowe przeznaczone na narodowe programy regionalne (Por) w okresie 2000-2006 (w mln Euro). [10]
| POR | Środki ogółem |
| Basilikata | 742,778 |
| Kalabria | 1.994,246 |
| Campania | 3.824,933 |
| Pulia | 2.639,488 |
| Sardynia | 1.946,229 |
| Sycylia | 3.857,946 |
| Molise (środki tymczasowe) | 180,728 |
TABELA 2 – Środki finansowe przeznaczone na narodowe programy operacyjne (Pon) w okresie 2000-2006 (w mln Euro). [11]
| PON | Środki ogółem |
| Badania naukowe, rozwój technologiczny | 1.191,485 |
| Rozwój szkolnictwa | 472,558 |
| Bezpieczeństwo | 573,108 |
| Rozwój lokalny | 1.978,939 |
| Transport | 1.801,313 |
| Rybołóstwo | 122,000 |
| Rozwój techniczny | 312,428 |
Perspektywa przyjęcia nowych krajów do UE i ustalenia wynikające z Agendy 2000, spowodowały pojawienie się przed rządem Włoch nowych zadań i wyzwań
w zakresie problematyki regionalnej. Przedmiotem szczególnego zainteresowania włoskiej polityki regionalnej jest znaczna część obszaru Mezzogiorno i dwie wyspy: Sardynia i Sycylia. [12]
Znacząca różnica, która charakteryzowała rozwój regionów Mezzogiorno
i Trzeciej Italii, została zminimalizowana przez rozwój firm specjalizujących się
w eksporcie, prowadzących działalność na rzecz pojedynczych włoskich prowincji. Wpływ na przekształcenia dokonane w tych regionach miała całkowita rekonstrukcja rynku wewnętrznego w celu dostosowania do wymogów Unii Gospodarczej i Walutowej. W regionie Mezzogiorno w ostatnich latach dokonała się ewidentna transformacja i dyferencja rynku wewnętrznego w kontekście rozwoju socjalno – ekonomicznego i integracji z ekonomią globalną. [13]
W II połowie 2003 roku Włosi sprawowali półroczną prezydencję w Unii Europejskiej. W okresie poprzedzającym przystąpienie nowych 10 państw członkowskich do UE dyskutowano m.in. nad przyszłością polityki regionalnej, a zwłaszcza nad przyszłością funduszy spójnościowych. [14] Włochy dostrzegając możliwości zmniejszania różnic rozwojowych regionów w wykorzystaniu funduszy strukturalnych zabiegały (wraz z Francją i Niemcami) o wprowadzenie tzw. „funduszu wzrostu”. Ten fundusz miałby finansować wybrane projekty (np. wielkie inwestycje technologiczne albo transnarodowe drogi i linie kolejowe), ale głównie w "starych" państwach członkowskich. Pomysł ten nie został przeforsowany. Zabiegi Włochów w tym kierunku wynikały z prostej przyczyny, jaką była obawa utraty pozyskiwania środków pieniężnych z Unii na dotychczasowym poziomie.
{mospagebreak}
Włochy od początku powstania Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego uzyskiwały bardzo wysokie dotacje w porównaniu z innymi krajami „Piętnastki”. Zostało to zaprezentowane w Tabeli nr 3, dla porównania umieściłam obok Włoch takie kraje jak Francja i Niemcy ze względu na to, iż są to państwa, które otrzymywały środki finansowe z funduszy strukturalnych od początku ich członkostwa w UE. Francja jest państwem o zbliżonym ustroju i kulturze politycznej do Włoch. Natomiast w Niemczech, jak i we Włoszech, występuje duża polaryzacja pomiędzy regionami (szczególnie na wschodzie i zachodzie, czyli po zjednoczeniu Niemiec), w obu tych państwach aspekty regionalne prowadzenia polityki ekonomicznej odgrywają ogromną rolę.
TABELA 3 – Udział procentowy alokacji funduszy strukturalnych w krajach Unii Europejskiej w latach 1977-2006.[15]
| Państwo | Alokacja EFRR [16] w 1977 | Alokacja EFRR w 1985 | Alokacja Funduszy Strukturalnych na lata 1989-1993 | Alokacja Funduszy Strukturalnych na lata 1994-1999 | Alokacja Funduszy Strukturalnych na lata 2000-2006 |
| Włochy | 39,39 | 42,59 | 17,08 | 14,29 | 15,51 |
| Niemcy | 6,0 | 4,81 | 9,56 | 14,12 | 15,33 |
| Francja | 16,86 | 14,74 | 9,38 | 9,65 | 7,96 |
Francji relatywnie zmniejszano dotacje finansowe na rozwój. Niemcom po zjednoczeniu zwiększono ilość otrzymywanych środków. Włochom przyznawano największą pulę i pomimo zmniejszenia dotacji od początku lat 90 – tych utrzymują się na drugim miejscu wśród państw otrzymujących środki finansowe z funduszy strukturalnych UE. Otrzymywane przez Włochy fundusze strukturalne pobudzają ich potencjał endogeniczny długookresowy.
Środki pochodzące EFRR są rozdzielane na: [17]
- rozwój infrastruktury wspierającej działalność gospodarczą
(wodociągi, energia, badania naukowe, ochrona środowiska);
- rozwój infrastruktury transportowej i telekomunikacji;
- szkolenia w zakresie zaawansowanych technologii;
- wspieranie lokalnych inicjatyw rozwojowych;
- aktywność sektora małych i średnich przedsiębiorstw.
Przeznacza się je równomiernie na projekty zarządzane przez regiony, przedsiębiorstwa i inne podmioty.
W celu utrzymania wskaźników wzrostu ekonomicznego Włosi wyznaczyli główne obszary, na których będzie opierała się ich polityka regionalna tzn.:
- koncentracja środków (w sensie finansowym, przedmiotowym) dla nadania im większej skuteczności;
- wzmocnienie systemu kontroli przyznanych funduszy rozwojowych;
- unowocześnienie struktury produkcji rolnej;
- zmniejszenie stopy bezrobocia na terenie Mezzogiorno (przede wszystkim wśród młodzieży);
- ochrona środowiska i rekultywacji terenów skażonych intensywną gospodarką.
Z punktu widzenia makroekonomii ważnym elementem gwarantującym wzrost gospodarczy i wyrównywanie poziomu życia w perspektywie średnio- i długoterminowej powinna być polityka rządów oparta na dyscyplinie budżetowej i podwyższaniu konkurencyjności krajowej. Niebagatelne znaczenie mają też działania w sektorze wykorzystania funduszy strukturalnych, który powinien dostosowywać swoją ofertę do potrzeb silnie zróżnicowanych obszarów. Obszary, na które zostały skierowane unijne środki finansowe zostały określone jako „Cele”. Tabela nr 4 i 5 prezentuje wykorzystanie środków finansowych na konkretne „Cele” w latach 90- tych i w okresie lat 2000-2006.
Największe nakłady finansowe w okresie od 1994 do 2006 roku zostały przeznaczone na CEL 1 – wspieranie rozwoju i dostosowanie strukturalne regionów zacofanych. CEL 1 automatycznie stanowi priorytet włoskiej polityki regionalnej zmierzającej do zmniejszenia polaryzacji regionalnej kraju. Konsekwencją tej polityki było przeznaczenie na drugim miejscu środków na reformę polityki rolnej polegającej na wspieraniu rozwoju w dostosowywaniu struktur rolnych. Inwestycja w czynnik ludzki CEL 3 i 4 poprzez dostosowywanie pracowników do zmian w przemyśle i systemach produkcji oraz zwalczanie bezrobocia długookresowego jest finansowa przede wszystkim ze środków krajowych. Ok. 10% funduszy zostało przeznaczonych na CEL 2, czyli restrukturyzacje regionów, przygranicznych (płn-wsch) lub poważnie dotkniętych upadkiem przemysłu. We Włoszech nie ma potrzeby wysokich nakładów finansowych na ten cel, ponieważ region północny jest głównym motorem napędowym gospodarki włoskiej.
Republika Włoska nie otrzymała środków finansowych na CEL 6 gdyż, przeznaczone są one na wspieranie rozwoju strukturalnego regionów o wyjątkowo niskiej gęstości zaludnienia. Z całej „Piętnastki” tylko Finlandia i Szwecja otrzymywała dotacje na ten cel.
TABELA 4 - Pomoc strukturalna UE na lata 1994-1999 w mln Euro.[18]
| Państwo | Cel 1 | Cel 2 | Cel 3 i 4 | Cel 5a | Cel 5b | Cel 6 | IW | Razem |
| Włochy (w mln Euro) | 14 860 | 1 463 | 1 715 | 814 | 901 | - | 1 893 | 21 646 |
| UE razem | 93972 | 15360 | 15180 | 6 919 | 6 862 | 697 | 14051 | 153038 |
TABELA 5 - Pomoc strukturalna UE na lata 2000-2006 w mln Euro. [19]
| Państwo | Cel 1 | Pomoc okresowa cel 1 | Cel 2 | Pomoc okresowa cel 2 | Cel 3 | IFWR | Razem |
| Włochy (w mln Euro) | 21 935 | 187 | 2 145 | 377 | 3 744 | 96 | 28 484 |
| UE razem | 127543 | 8411 | 19733 | 2721 | 24050 | 1106 | 183564 |
PODSUMOWANIE:
Inwestycje regionalne rządu włoskiego odbywają się na wysoką skalę w stosunku do sytuacji panującej w innych krajach UE. Wydatki rządowe na ten cel systematycznie wzrastają, jednak już od kilku lat nie koncentrują się wyłącznie
w południowej części kraju, ale są proporcjonalne we wszystkich regionach.
Włosi jako jedno z nielicznych państwa członkowskich byli najbardziej zaangażowani w pozyskiwanie środków pieniężnych z Unii Europejskiej na rozwój regionów. Uzyskane fundusze pobudzały włoski potencjał endogeniczny długookresowy. Przez wiele lat były wykorzystywane w celu zmniejszenia występującej polaryzacji między Północą a Południem kraju. Kooperacja Włochów z Unią Europejską w tej dziedzinie przyspieszyła reorientację polityki regionalnej, odchodzącej od modelu państwa opiekuńczego. Optymalne wykorzystanie funduszy strukturalnych wpłynęło na rozwój gospodarczy Mezzogiorno, a tym samym na szybszy wzrost PKB per capita. Efektywne i permanentne wdrażanie norm wspólnotowych i dostosowywanie gospodarki włoskiej do kryteriów Unii umożliwiło zaliczenie Republiki Włoskiej do krajów wysoko rozwiniętych ekonomicznie.
Przypisy:
[1] T.G. Grosse, Polityka regionalna UE i jej wpływ na rozwój gospodarczy. Przykład Grecji, Włoch, Irlandii i wnioski dla Polski., Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2000 r.s.79. Termin Trzecia Italia w literaturze naukowej określa część środkową oraz północno-wshodnią Włoch, dla podkreślenia zachodzących tam procesów gospodarczych odmiennych od reszty kraju.
[2] Termin Mezzogiorno stosowany w niniejszej pracy oznacza grupę regionów z południa Włoch: Abruzzo – Molise, Campania, Puglia, Calabria – Basilicata, Sicilia, Sardegna.
[3] Ibidem, s.80.
[4] A. Maciaszczyk (red.nauk.), Włoskie doświadczenia w integracji europejskiej, Instytut Europejski, Łódź 1998 r., s.57.
[5] T.G. Grosse, op.cit., s.62 .
[6] Więcej na temat samorządowych regionów we Włoszech w książce R. Putman, Making Democracy Work.
[7] red. nauk. P.Guerrieri, Processi e politiche per l’internazionalizzazione del sistema Italia, Instituto Affari Internazionali, Roma, Novembre 2003, s.48.
[8] La Costituzione della Repubblica Italiana, Data a Roma, addi 27 dicembre 1947 r.
[9] R. Speciale, La politica regionale comunitaria. Una grande sfida per la sinistra nel Mezzogiorno, www.neomedia.it/euromed/regione.html.
[10] Ministerstwo Skarbu, Resort Budżetu i Planowania Ekonomicznego, www.cgil.it/mezzogiorno/default.htm.
[11] Ibidem.
[12] red. nauk. P.Guerrieri, op.cit., s. 49.
[13] Ibidem, s.47.
[14] Stanowisko Włoch na temat przystąpienia nowych 10 państw członkowskich do UE w 2004 r. od początku było jasne i niezmienne. Włochy popierały przystąpienie tych państw dostrzegając więcej korzyści niż strat.
[15] T.G.Grosse, op.cit., s.34.
[16] Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
[17] A.Maciaszczyk, op.cit, s.60.
[18] T.G.Grosse, op. cit., s.23.
[19] T.G.Grosse, op. cit., s.32.
Wolność w szwedzkim modelu państwa opiekuńczego
