Belgia jest państwem stosunkowo młodym na tle wielu krajów europejskich – liczy sobie niespełna dwa wieki. Stanowi ona część historycznego obszaru Niderlandów, których południowo-zachodnie terytorium zamieszkiwało niegdyś celtyckie plemię Belgów, zaś na północy i zachodzie – plemiona germańskie.

Art. 100 stanowi, iż ministrowie mają prawo swobodnego wstępu do każdej z izb i prawo zabierania głosu. Izba Reprezentantów zawsze może żądać obecności ministrów, zaś  Senat – w trakcie dyskusji nad projektami niektórych ustaw lub dla realizacji swego prawa przeprowadzania dochodzeń przewidzianego w art. 56. W innych sprawach może on zwracać się o obecność.

Ministrowie ponoszą odpowiedzialność przed Izbą Reprezentantów. Żaden minister nie może być ścigany lub poddawany dochodzeniom z powodu swych opinii wyrażanych w trakcie wykonywania funkcji. Izba Reprezentantów ma prawo stawiania ministrów w stan oskarżenia i pociągania ich do odpowiedzialności przed Sądem Kasacyjnym, któremu przysługuje wyłączna właściwość do ich sądzenia, z wyjątkiem przypadków określonych w ustawie, w związku z przypadkami złożenia powództwa cywilnego przez stronę poszkodowaną i w przypadku przestępstw popełnionych przez ministrów poza wykonywaniem ich funkcji urzędowych.

Sądownictwo

Sprawami cywilnymi i politycznymi dotyczącymi obywateli belgijskich zajmują się tylko i wyłącznie sądy. Konstytucja zabrania powoływania do życia pod jakąkolwiek nazwą sądów nadzwyczajnych czy komisji. Rozprawy sądowe są jawne, chyba że jawność zagraża porządkowi publicznemu lub dobrym obyczajom. W przypadku przestępstw politycznych i prasowych decyzja w sprawie uchylenia jawności rozprawy musi być podjęta jednomyślnie Dla rozpatrywania wszystkich spraw karnych, a także przestępstw politycznych i prasowych powołane są sądy przysięgłych.

W hierarchii władzy sądowniczej najniżej znajdują się sądy pokoju obejmujące rejon, następnie sądy pierwszej instancji – sądy okręgowe i w końcu sądy drugiej instancji, czyli 5 sądów apelacyjnych. Sądy okręgowe, na czele z prezesami, są złożone z: izb cywilnych, karnych i do spraw nieletnich, a w każdej z nich zasiadają: przewodniczący, wiceprzewodniczący i sędziowie. Ponadto w prowincjach oraz w Brukseli znajdują się Sądy Sędziów Przysięgłych (rozpatrują one poważne sprawy karne i przestępstwa natury politycznej i prasowej). Sądem najwyższym jest Sąd Kasacyjny, a do sądów specjalnych zalicza się: wojskowe, handlowe oraz pracy. Sąd Kasacyjny nie rozpatruje spraw pod względem merytorycznym, o ile nie dotyczą ministrów i członków rządów Wspólnot oraz Regionów.

Sędziowie pokoju i sędziowie sądów powszechnych powoływani są bezpośrednio przez Króla. Sędziowie sądów apelacyjnych oraz przewodniczący i wiceprzewodniczący sądów pierwszej instancji powoływani są przez Króla z dwu list podwójnych, z których jedną przedstawiają sądy apelacyjne, a drugą rady prowincji i Rada Regionu Stołecznego Brukseli. Sędziowie Sądu Kasacyjnego mianowani są przez Króla z dwu list podwójnych, z których jedną przedkłada Sąd Kasacyjny, drugą zaś przemiennie Izba Reprezentantów lub Senat. Sędziowie powoływani są dożywotnio. Mogą zostać pozbawieni stanowiska lub zawieszeni w czynnościach, ale tylko na mocy orzeczenia sądu. Sędziowie są niezawiśli i nie mogą przyjąć od rządu żadnych funkcji płatnych, choć mogą je wykonywać bezpłatnie pod warunkiem, że stanowisko to nie jest przewidziane w ustawie jako objęte incompatibilitas [7] ze stanowiskiem sędziego.

Na mocy art. 156 w Belgii działa pięć sądów apelacyjnych w:
1. Brukseli dla Brabancji walońskiej, Brabancji flamandzkiej i dwujęzycznego regionu stołecznego Brukseli
2. Gandawie dla Flandrii zachodniej i Flandrii wschodniej
3. Antwerpii dla Antwerpii i Limburgii
4. Liège dla Liège, Namur i Luksemburga
5. Mons dla Hainaut.

Belgijskie sądy nie są uprawnione do badania zgodności aktów prawnych z konstytucją. Prokuratorzy są uznawani za organy sądowe i działają zatem przy sądach.

Omawiając belgijskie sądownictwo, należy wspomnieć o Sądzie Arbitrażowym, który powoływany jest dla całej Belgii. Orzeka on poprzez swoje wyroki w kwestii:
• Zapobiegania konfliktom między ustawą, dekretem i normami przewidzianymi w art. 134, a także między dekretami i normami przewidzianymi w art. 134.
• Naruszenia niektórych spośród swobód obywatelskich przyznanych Belgom (swoboda nauczania, równość wobec prawa, prawa i wolności mniejszości ideologicznych i filozoficznych itp.) przez ustawę, dekret lub normę przewidzianą w art. 134
• Naruszenia przez ustawę, dekret lub normę przewidzianą w art. 134 artykułów konstytucji określonych ustawą.
 
Sprawę do Sądu Arbitrażowego może wnieść każda władza, którą ustawa upoważnia, każda osoba posiadająca uzasadniony interes prawny, a także w charakterze prejudycjalnym – każdy sąd.

Wspólnoty i Regiony

Belgijski federalizm, choć stanowi bardzo złożony kilkupoziomowy konstrukt, to od lat sprawnie funkcjonuje. Oficjalnie państwo składa się z 3 Wspólnot: flamandzkiej, francuskiej i niemieckojęzycznej oraz z tyluż Regionów: flamandzkiego, walońskiego i Brukseli. [8] W rzeczywistości ostatnia z wymienionych Wspólnot oraz Region Brukseli odgrywają rolę marginalną.

Każda ze Wspólnot i każdy z Regionów mają własne organy, przy czym te flamandzkie są wspólne. Organem przedstawicielskim są Rady, których kadencja trwa 5 lat. Stanowią one jednoizbowe parlamenty, a ich uprawienia są zbliżone do kompetencji Izby Reprezentantów. Mogą wydawać dekrety. Ich organem wykonawczym są rządy, wyłaniane przez członków Rad. W skład rządu regionalnego mogą wchodzić sekretarze stanu. Rząd ma prawo wystosować wniosek o wotum zaufania do Rady, ta zaś może uchwalić wotum nieufności wobec rządu lub jego członków.

Rada Flamandzka liczy obecnie 124 członków (6 z nich pochodzi z grupy niderlandzkojęzycznej Rady Stołecznej Brukseli ), Rada Regionu Walońskiego – 75, a Rada Wspólnoty Francuskiej – 94 (członkowie Rady Regionu Walońskiego wraz z 19 osobami z francuskojęzycznej grupy Rady Stołecznej Brukseli). Liczba członków Rządu flamandzkiego nie może przekraczać 11 ministrów, rządu Wspólnoty Francuskiej – 4 i Regionu Walońskiego – 7.

Rady omawianych dwóch Wspólnot mają prawo regulowania w drodze dekretów:
• spraw z zakresu kultury
• spraw oświaty (z wyłączeniem: określania początku i końca okresu obowiązku szkolnego, ustalania minimalnych warunków wydawania dyplomów i świadectw, systemu emerytalnego)
• spraw dotyczących osób (ochrona zdrowia, oświata zdrowotna, prewencja sanitarna, pomoc socjalna)
• kwestii używania języka w sprawach administracyjnych, nauczaniu w zakładach utworzonych, subwencjonowanych lub uznawanych przez władze publiczne, w relacjach socjalnych między pracodawcą i jego personelem, w aktach i dokumentach przedsiębiorstw nakazanych przez ustawy i rozporządzenia.
• kwestii współpracy między Wspólnotami, współpracy międzynarodowej, zawierania umów dotyczących kultury i oświaty.

Dekrety Wspólnot w powyższych kwestiach mają moc ustawy dla obszaru językowego niderlandzkiego i francuskiego oraz dla instytucji w Brukseli, które można przyporządkować do jednej z dwóch Wspólnot. Nie dotyczy to jednak gmin z ułatwieniami językowymi, w których ustawa dopuszcza używanie innego języka niż ten obowiązujący na danym obszarze. Ustawa ta może zostać zmodyfikowana tylko na drodze ustawy nadzwyczajnej.

Natomiast Wspólnota Niemieckojęzyczna obejmuje 9 gmin w Regionie Walonii. Jej organy to także Rada (wybierana na 5 lat, złożona z 25 osób) oraz trzyosobowy rząd. Zakres kompetencji Wspólnoty jest analogiczny do zakresu dla Wspólnoty flamandzkiej i francuskiej. Zasadnicza różnica dotyczy jednak spraw kulturalnych, osobistych oraz kwestii współpracy z innymi Wspólnotami i międzynarodowej, które to reguluje ustawa zwykła w miejsce przepisów konstytucji. Wspólnota Niemieckojęzyczna nie zajmuje się sprawami językowymi, ale na niemieckim obszarze językowym może całkowicie lub częściowo wykonywać uprawnienia Regionu Walońskiego (np. sprawy parków narodowych).

Uprawnienia Regionów flamandzkiego i walońskiego obejmują: [9]
• Gospodarkę terenową
• Środowisko naturalne
• Ustrój  rolny i ochronę przyrody
• Budownictwo mieszkaniowe
• Gospodarkę wodną
• Energetykę
• Roboty publiczne i transport
• Zatrudnienie
• Zastosowanie badań naukowych.

Ponadto powyższe dwa Regiony sprawują nadzór administracyjny nad prowincjami, gminami, aglomeracjami i federacjami gmin. Spod ich kompetencji wyłączono jednak gminy z ułatwieniami językowymi oraz niemiecki obszar językowy, który kontrolują władze federalne. Wspólnoty mają nadzór nad Publicznymi Ośrodkami Spraw Socjalnych.

W szczególnym położeniu znajduje się Region Stołeczny Brukseli, którego organami są: Rada Stołeczna Brukseli i Rząd Stołeczny Brukseli. Rada liczy sobie 75 członków (11 niderlandzko- i 64 francuskojęzycznych) wybieranych co 5 lat. Z uchwałami Rady wiąże się tzw. procedura alarmowa, która służy zapobieganiu konfliktom między Wspólnotami. W Radzie istnieją grupy językowe – francuska i niderlandzka oraz kolegia do spraw wspólnotowych. Połączone kolegia pełnią funkcję organu uzgodnień i koordynacji między dwiema Wspólnotami. Rada wydaje także ordynacje, będące odpowiednikiem dekretów i ustaw. Ordynacje te podlegają kontroli sądowej w zakresie ich zgodności z konstytucją i ustawą nadzwyczajną z 1989 r. o instytucjach Brukseli. Stwierdzenie ich sprzeczności z tymi dokumentami anuluje ich moc prawną. Natomiast Rząd Stołeczny składa się z 5 ministrów wskazanych przez Radę. Premier rządu pochodzi z grupy francuskojęzycznej, zaś ministrowie – po 2 z grupy językowej – francuskiej i niderlandzkiej.

Wnioski

Konstytucja belgijska z 1831 r. niczym konstytucja V Republiki Francuskiej z 1958 r. cechuje się ogólnikowością swych przepisów, szczególnie tych z zakresu ustroju politycznego. Tym samym to wieloletnia praktyka polityczna zadecydowała o kształcie monarchii, pozwalając na liczne modyfikacje i uzupełnienia systemu bez potrzeby ingerencji w tekst konstytucji. Przykładem jest tu przejście od państwa unitarnego do federacji poprzez stopniowe powoływanie instytucji federalnych na bazie regulacji dotyczących struktur państwa unitarnego.

Dewiza Królestwa głosi, iż W jedności siła, co ma podkreślać możliwość skutecznego i sprawnego funkcjonowania państwa o silnym zróżnicowaniu etnicznym i kulturowym. Wydawałby się, że istnienie Belgii od 1830 roku potwierdza ten stan rzeczy. Niestety w ostatnich latach coraz częściej mówi się o narastającym kryzysie między Flamandami a Walonami. Szczególnie ludność niderlandzkojęzyczna dopomina się samodzielności, a jako jeden z kluczowych argumentów wysuwa niewielkie znaczenie ekonomiczne Walonii dla gospodarki belgijskiej przy jednocześnie niewspółmiernie większym wkładzie w tę sferę życia państwa – Flandrii. Niebawem zapewne okaże się, czy w jedności tkwi siła.

Bibliografia:
• Głowacki A., System konstytucyjny Belgii, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997.
• Hilgemann W., Kinder H., Atlas historii świata. Tom I. Od czasów najdawniejszych do rewolucji francuskiej, Prószyński i Spółka, Warszawa 1999.
• Hilgemann W., Kinder H., Atlas historii świata. Tom II. Od rewolucji francuskiej do czasów współczesnych, Prószyński i Spółka, Warszawa 2000.
• Tekst konstytucji z 1831 r., wersja znowelizowana z 14 lutego 1994 r.

Zasoby sieciowe:
• http://konstytucja.e-studio.biz.pl/konstytucja8.html/.
• http://www.belgium.be/eportal/index.jsp/.
• http://www.diplomatie.be/fr/belgium/belgiumdetail.asp?TEXTID=1569/.
• http://www.eurobru.com/poli10.htm/.
• http://www.monarchie.be/fr/index.php/.
• http://www.politique.com/dossiers/international/articles/systeme-politique-belge-2005.htm/.
• http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,1357/.
• http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/belgiqueetat.htm/.

Przypisy:
[1] A. Głowacki, System konstytucyjny Belgii, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1997, s. 9.
[2] Ibidem, s. 12.
[3] Ibidem, s. 16.
[4] Publikowane akty jakiegokolwiek wyznania podlegają przepisom dotyczącym odpowiedzialności za prasę i publikacje.
[5] A. Głowacki, op.cit, s. 17.
[6] A. Głowacki, op.cit, s. 31-32.
[7] Zasada niepołączalności ściśle określonych funkcji. Podobna regulacja jest obecna we francuskiej Konstytucji V Republiki z 1958 r.
[8] Nie należy uważać Regionu Brukseli za odpowiednik Wspólnoty niemieckojęzycznej, mimo iż Wspólnoty flamandzka i francuska są powiązane odpowiednio z Regionem Flamandzkim i Walońskim.
[9] Podaję za: A. Głowacki, op.cit., s. 43.