Talibowie, czyli Ci, Którzy Poszukują Prawdy, w ciągu ostatniego dziesięciolecia stali się dla świata niemalże synonimem Afganistanu. To z ich powodu światowe media przypomniały sobie o kraju, w którym po wycofaniu się radzieckiej armii miał wreszcie zapanować spokój i porządek.

Drugim krajem wspierającym talibów była Arabia Saudyjska. Jej pomoc wynikała przede wszystkim ze zmiany sytuacji po wojnie w Zatoce Perskiej w 1991 roku, kiedy to wcześniej popierani afgańscy mudżahedini (m.in. Hekmatiar) opowiedzieli się po stronie Saddama Husajna. Saudyjscy książęta postanowili wówczas wesprzeć nową siłę w Afganistanie. Po części liczyli na zaangażowanie swoich firm w budowę rurociągów z Azji Środkowej do Pakistanu. Jednak główną przesłanką była religijna zbieżność talibów z Saudyjczykami. Zasady ruchu deobandii były dość bliskie panującemu w Arabii Saudyjskiej wahhabizmowi, a państwo talibów mogłoby być doskonałym pomostem do Azji Środkowej, pomocnym w szerzeniu saudyjskiej wersji islamu.

Odwrócenie się Arabii Saudyjskiej od talibów spowodowały dwa czynniki. Po pierwsze było ono związane z osobą Osamy bin Ladena, który korzystał z gościny w Afganistanie. W czasie swej działalności stał się on zaciekłym wrogiem Stanów Zjednoczonych, które były przecież sojusznikiem saudyjskich książąt. Wystąpił on również przeciwko samej Arabii Saudyjskiej, gdyż dopuszczała ona profanowanie świętej ziemi poprzez stacjonowanie na niej „niewiernych” wojsk. Drugą przyczyną była międzynarodowa krytyka talibów związana z traktowaniem kobiet i rygorystycznym przestrzeganiem zasad szariatu. Saudyjczycy obawiali się, że nagłośnienie tego tematu zwróci uwagę świata na ich kraj, w którym sytuacja nie odbiegała tak bardzo od afgańskich realiów. [26] Wobec odwrócenia się dwóch największych sojuszników oraz izolacji przez społeczność międzynarodową, jedynym wsparciem państwa talibów był Osama bin Laden i związana z nim siatka Al-Kaidy.

Afganistan a Al-Kaida – droga do upadku

Osama bin Laden to jeden z wielu synów jemeńskiego przedsiębiorcy budowlanego, który wykonując zlecenia dla saudyjskiej rodziny panującej dorobił się jej zaufania oraz bajecznego majątku. Przedstawiciel pokolenia synów arabskich bogaczy, którzy w krótkim czasie zbili fortuny na petrodolarach. Zagubieni, rozdarci między atrakcyjnym Zachodem, który nęcił i jednocześnie był godny pogardy a tradycyjnym wychowaniem, które wymagało posłuszeństwa wobec rodziców i zgody na wybraną przez nich ścieżkę życia. Wysyłani do najlepszych szkół na świecie młodzi Arabowie zasmakowali wolności Zachodu, jego nowoczesności, a także relatywizmu. Chcieli się upodobnić do zachodnich elit, jednak byli pogardzani i postrzegani jedynie poprzez stan ich konta. Znając wartości Zachodu, pogardzali porządkami panującymi w ich domach, sprzeciwiali się panującemu konserwatyzmowi, a zarazem dostrzegali hipokryzję naftowych szejków. Opanowani nowymi ideami i chęcią zmian, chcieli się zbuntować wobec swoich ojców, jednak to pozbawiłoby ich bogactwa. Byli zagubieni w świecie sprzeczności, z którego nie było wyjścia. W właśnie takiej sytuacji pojawiła się szansa, która pozwoliła ukierunkować ich energię. W 1979 roku Związek Radziecki najechał na Afganistan. Młody bin Laden, podobnie jak wielu mu podobnych, pojechał na wojnę, by odnaleźć swój cel w życiu. Wielu z nich wróciło wierząc, iż jest nim święta wojna, walka z niewiernymi, którzy chcą zhańbić, upokorzyć i zniszczyć islam. Wpierw był to Związek Radziecki, niedługo potem jego rolę przejęły Stany Zjednoczone.
Istnieją sprzeczne relacje dotyczące skuteczności młodego Osamy w bezpośrednich walkach z wojskami radzieckimi, jednak z pewnością okazał się on doskonałym organizatorem i pośrednikiem. Korzystając ze swego olbrzymiego bogactwa zajmował się przyciąganiem, kwaterunkiem i szkoleniem arabskich ochotników chcących wziąć udział w dżihadzie. Na pakistańsko-afgańskim pograniczu tworzył „hotele”, obozy szkoleniowe dla bojowników, dbając jednocześnie o nich oraz ich rodziny. Zbierał również datki wśród możnych Saudyjczyków, którzy popierali ruch licząc, że utrzymają w ten sposób radykalnych rewolucjonistów z dala od ich domów. Około 1988 roku bin Laden rozpoczął tworzenie bazy danych, swoistą kartotekę bojowników z całego świata, którzy przewinęli się przez jego obozy i gotowi byli walczyć w świętej wojnie, gdziekolwiek by się ona pojawiła. W ten sposób, jak głosi jedna z teorii, powstała słynna Al-Kaida – „podstawa”, „baza”.

Po wycofaniu się wojsk radzieckich bin Laden wrócił do Arabii Saudyjskiej. Kiedy niedługo później Saddam Husajn zaatakował Kuwejt, zwrócił się do króla Fahda oferując mu pomoc swoich wojowników dżihadu. Ten jednak doceniając wagę zagrożenia i nie chcąc wzrostu siły fundamentalistów wybrał pomoc Stanów Zjednoczonych. Tym samym Osama bin Laden dołączył do grona przeciwników króla, wyjechał z ojczyzny i udał się na emigrację do Sudanu. W ten sposób rozpoczęła się jego wielka kariera przywódcy islamskich fundamentalistów, zawodowych bojowników dżihadu, którzy często wyklęci w swoich krajach, gotowi byli pod jego przywództwem walczyć z niewiernymi. Jego głównym celem było wyparcie amerykańskich wojsk, które stacjonowały w Arabii Saudyjskiej po wojnie z Irakiem, bezczeszcząc tym samym „ziemię dwóch Miejsc Świętych”. Jednocześnie wzywał wszystkich muzułmanów do porzucenia sporów, zjednoczenia się i obalenia Saudów, koalicjantów „przymierza syjonistyczno-krzyżowego”. [27] Wobec coraz liczniejszych aktów terrorystycznych skierowanych przeciwko Amerykanom i ich muzułmańskim sojusznikom, o które zaczął być podejrzewany bin Laden, został on zmuszony do opuszczenia Sudanu i latem 1996 roku powrócił do Afganistanu.

Talibowie znajdywali się wówczas w kluczowym momencie wojny, pragnąc zadać ostateczny cios mudżahedinom i zdobyć stolicę kraju. Osama bin Laden z grupą swoich doskonale wyćwiczonych, gotowych na wszystko wojowników był dla nich wielką pomocą. Zgodnie z zasadami kodeksu Pasztunwali przyjęli oni szukającego schronienia, a ten w zamian odwdzięczył się na wiele sposobów. Po pierwsze, korzystając ze swego olbrzymiego bogactwa, w istotnym stopniu wsparł talibów finansowo, zarówno w czasie toczącej się wojny, jak i później, w okresie budowy nowego państwa. Po drugie, ze swoich towarzyszy - doświadczonych wojowników z okresu walk z wojskami radzieckimi oraz nowych ochotników stworzył wojsko mające wspomóc talibów w walkach z mudżahedinami. [28] Po trzecie, zapowiadał wsparcie Afganistanu w powojennej odbudowie, inwestując w drogi, budynki użyteczności publicznej, obiecując budowę nowej stolicy oraz największego meczetu świata. [29]

Osama bin Laden wywarł szczególnie wielki wpływ na osobę mułły Omara. Roztoczył przed nim wizję Afganistanu, jako pierwszego kraju, w którym muzułmanie będą mogli żyć naprawdę zgodnie z zasadami Koranu. To on również, wbrew radom niektórych talibów, namówił Omara do przywdziania płaszcza Proroka i ogłoszenia się kalifem wszystkich muzułmanów. Zawładnął umysłem Omara przedstawiając go jako przywódcę światowej rewolucji prowadzącej do triumfu islamu. Zbudował mu wspaniały pałac, otoczył pochlebcami, w coraz większym stopniu uzależniając od siebie. W zamian Omar udzielił schronienia bin Ladenowi w swoim kraju, pomógł ukryć się przed tymi, którzy chcieliby śmierci Osamy. Pozwolił mu stworzyć obozy szkolące ochotników chcących wziąć udział w dżihadzie, pozostawiając wolną rękę w rozbudowie infrastruktury treningowej oraz przepływie bojowników. Stworzył mu idealne warunki do rozwoju Al-Kaidy, siatki międzynarodowych powiązań między lokalnymi organizacjami fundamentalistów i gotowymi na wszystko wojownikami dżihadu oraz planowania kolejnych zamachów, które co jakiś czas wstrząsały światową opinią publiczną i zwracały uwagę rządom na wagę problemu.

Wobec ataków terrorystów powiązanych z Osamą bin Ladenem na amerykańskie ambasady w Kenii i Tanzanii, Stany Zjednoczone wzmogły presję na państwo talibów. Arabia Saudyjska zwróciła się do Kabulu o wydanie bin Ladena. Talibowie nie mieli zamiaru wydawać swego darczyńcy, jednak licząc się jeszcze z międzynarodową opinią, afgański Sąd Najwyższy rozpoczął na początku listopada 1998 roku przesłuchania związane z zarzutami działalności terrorystycznej Saudyjczyka. Wobec nie przedstawiania dowodów przez stronę amerykańską, bin Laden został uniewinniony, a tym samym żądanie Arabii Saudyjskiej oddalone. [30] Odmowa spowodowała nałożenie sankcji ekonomicznych przez Stany Zjednoczone, a następnie przez Radę Bezpieczeństwa ONZ (listopad 1999 roku). Rozszerzał się również front państw zainteresowanych upadkiem talibów. Dołączyły do niego Rosja, Chiny i Indie zaniepokojone wspieraniem działalności fundamentalistów islamskich w swoich krajach. Popierała go również Unia Europejska, zainteresowana ograniczeniem przemytu narkotyków trafiających na jej terytorium.

W tym czasie Osama bin Laden, ze względu na intensywne działania rządu Stanów Zjednoczonych oraz światowych mediów awansował do roli wroga publicznego numer jeden, który był obarczany odpowiedzialnością za wszelkie zło związane z islamskim fundamentalizmem. Jednocześnie talibowie, jako ci, którzy udzielają mu schronienia, stali się współodpowiedzialni za akty terroru. W oczach międzynarodowej opinii publicznej bin Laden, Al-Kaida oraz talibowie stopili się w jeden organizm, który należało potępiać i zwalczać. Z większą siłą wybuchły protesty przeciwko reżimowi talibów, a zwłaszcza sposobowi traktowania kobiet. Kształtowana przez media wizja Afganistanu sprowadzała się do obrazu wielkiego obozu szkoleniowego szkolącego terrorystów, w którym łamane są prawa człowieka. Wobec tego, międzynarodowe sankcje spotkały się z aprobatą, a coraz liczniejsze głosy domagały się podjęcia działań.

Od talibów stopniowo odsunęły się wspomagające ich państwa – Arabia Saudyjska i Pakistan. Całkowicie izolowani, zostali tym samym wtrąceni w jeszcze większe uzależnienie od Osamy bin Ladena, jego pieniędzy i broni. Mułła Omar, ogarnięty wizją światowej rewolucji islamskiej, stał się niejako zakładnikiem bin Ladena. Gospodarka Afganistanu znajdowała się w kryzysie, dodatkowo pogłębionym przez międzynarodowe sankcje, a talibowie potrzebowali środków, by kontynuować walkę z Sojuszem Północnym i utrzymać swój reżim. Saudyjczyk był jedynym, który mógł ich dostarczyć. Jednocześnie międzynarodowe żądania przestały ograniczać się jedynie do wydania bin Ladena, ale dotyczyły również zmian w Afganistanie. Przyparty do muru, mułła Omar wolał postępować zgodnie z zasadami Pasztunwali i nie wydawać swego gościa wrogom. Ta strategia nie zmieniła się również po atakach z 11 września. Kiedy 20 września prezydent Bush wygłosił ultimatum wobec Afganistanu, talibowie odrzucili je, lecz jednocześnie ogłosili, iż wezwali bin Ladena do opuszczenia ich terytorium. Wahali się pomiędzy wiernością rewolucji islamskiej, a chęcią ratowania skóry, jednak w tym momencie nie mieli już żadnego wpływu na sytuację i samego bin Ladena. W efekcie, atak koalicjantów 7 października 2001 roku przyniósł upadek ich reżimu.

Podsumowanie

Oceniając pięć lat rządów talibów, należy wziąć pod uwagę zarówno cele, jakie przyświecały ich działalności, jak i rezultaty, które przyniosła ona dla Afganistanu. Ich podstawowym zadaniem było przejęcie władzy nad krajem i wprowadzenie porządku wzorowanego na słowach Koranu interpretowanych w dosłowny i nieprzystający do współczesności sposób. Został on osiągnięty po dwuletniej kampanii zbrojnej, gdy panowanie talibów zostało ugruntowane poprzez zdobycie stolicy i rozciągnęło się na znaczną część Afganistanu. Ich niezaprzeczalnym sukcesem było zaprowadzenie porządku i zapewnienie pewnego rodzaju stabilizacji w kraju, który od momentu wejścia wojsk radzieckich targany był ciągłymi konfliktami. Niewątpliwie udało im się powstrzymać samowolę rozlicznych watażków czy zwykłych przestępców, którzy korzystali z lat chaosu i słabej władzy. Zwłaszcza dla pasztuńskiego południa rządy talibów mogły przynieść poprawę sytuacji, co powodowało, że tam cieszyli się oni największym poparciem.

Analizując wszakże rezultaty działalności Poszukujących Prawdy, negatywne strony zdecydowanie przeważają nad korzyściami płynącymi ze względnej stabilizacji. W ich mniemaniu szlachetne i szczytne zamiary wprowadzenia państwa bożego na ziemi spowodowały narzucenie radykalnych wymogów, obowiązków i wzorców zachowania, które nie były akceptowane przez dużą część ludności, a ich przestrzeganie wymuszano, stosując bezwzględne kary. Nowe porządki szczególnie dotkliwie uderzały w kobiety, dążąc do usunięcia ich z życia politycznego, społecznego i gospodarczego. Pomimo zapewnienia względnego spokoju, nie zdołano poprawić tragicznego stanu afgańskiej gospodarki. Zamiast tego, znacznie zwiększono jej uzależnienie od produkcji oraz handlu opium i heroiny. Fanatyzm religijny talibów oraz powiązanie się z Osamą bin Ladenem doprowadziły do izolacji międzynarodowej państwa, a ostatecznie zakończyły się atakiem sił międzynarodowych, które do dziś stacjonują na afgańskich ziemiach. Spoglądając z obecnej perspektywy, można powiedzieć, że okres rządów talibów był źródłem problemów, które do dziś pozostają nierozwiązane, będąc istotnymi przeszkodami w rozwoju Afganistanu. Eskalacja działalności bojowników dżihadu, rozwój szlaków handlowych broni i narkotyków, zwiększenie areału upraw maku czy marihuany to tylko niektóre z czynników destabilizujących sytuację i napędzających rozwijającą się ofensywę powracających talibów. I pomimo szumnych zapowiedzi przedstawicieli sił NATO, można przypuszczać, że nie powiedzieli oni jeszcze ostatniego słowa.