Unia Europejska w zasadzie od powołania na mocy Traktatu z Maastricht pretenduje do roli aktora w stosunkach międzynarodowych czyniąc to w mniej lub bardziej skuteczny sposób zarówno na polu międzynarodowej polityki jak i na płaszczyźnie globalizującej się gospodarki.

Natomiast problemem misji pokojowych organizowanych przez UE jak i inne organizacje międzynarodowe czy poszczególne państwa są przede wszystkim ograniczenia, które niesie z sobą prawo międzynarodowe. Chodzi zwłaszcza o wymóg uzyskania zgody stron konfliktu czy też pogrążonego w kryzysie kraju na rozlokowanie oddziałów stabilizacyjnych w zapalnym regionie. Inne ograniczenia wynikają z zasad zapisanych w Karcie Narodów Zjednoczonych (m.in. zasada nieingerencji w wewnętrzne sprawy państw oraz zakaz użycia siły).

Niniejsze opracowanie skupia się na wymiarze współczesnym unijnego zaangażowania w Europie. Stąd niektóre misje opisane zostały na tyle, na ile pozwalała literatura przedmiotu, czy strony internetowe instytucji UE traktujące o tej właśnie kwestii. Dlatego też opracowanie niniejsze jest w pełni tego słowa znaczeniu zarysem problemu zaangażowania UE w utrzymanie pokoju na Starym Kontynencie.

1) Podstawy instytucjonalne

W zakresie zwiększania unijnej zdolności prowadzenia misji pokojowych – wojskowych czy też cywilnych niezmiernie ważną rolę odgrywają dwa dokumenty: Deklaracja Petersberska (1992 r.) i Traktat Amsterdamski (1997 r.). Deklaracja Petersberska stworzyła i zdefiniowała katalog misji, które zresztą początkowo leżały tylko i wyłącznie w gestii Unii Zachodnioeuropejskiej (UZE). Wyróżniono wówczas następujące rodzaje misji: akcje humanitarne, akcje ratownicze, operacje utrzymania pokoju, misje zarządzania/reagowania kryzysowego – crisis management oraz operacje przywracania pokoju.
Jednak dopiero w Traktacie Amsterdamskim umieszczono zapis na mocy, którego Unia Europejska uzyskała zdolność prowadzenia misji petersberskich na równi z UZE. Tym samym misje petersberskie uzyskały podstawę traktatową.

Po wejściu w życie Traktatu Nicejskiego (2003) Unia Europejska uzyskała wyłączne prawo prowadzenia misji petersburskich podczas gdy rola UZE została ograniczona do wspólnej obrony (art. 5 Zmodyfikowanego Traktatu Brukselskiego) oraz do kontroli zbrojeń (art. 9 Zmodyfikowanego Traktatu Brukselskiego). O podjęciu misji petersberskich decyduje Rada Unii Europejskiej w drodze jednomyślności. Kontrolę polityczną i kierownictwo strategiczne nad militarnymi działaniami Unii sprawuje ustanowiony na mocy Traktatu Nicejskiego. Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa. Ponadto Traktat Nicejski stworzył podstawy traktatowe dla Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony (ESDP). Za decyzje polityczne w ramach WPZiB i ESDP oraz za wykorzystywanie zasobów UZE odpowiedzialny jest unijny Wysoki Przedstawiciel do spraw WPZiB.