Sądownictwo

Kanadyjski system sądownictwa jest złożony. Szczebel federacji obejmuje: Sąd Najwyższy, Federalny Sąd Apelacyjny Kanady, Apelacyjny Sąd Morski oraz Radę Sądownictwa Kanady, zaś poziom prowincji: sądy najwyższe, okręgowe, regionalne i specjalne (np. Sądy ds. Spadkowych Nowej Szkocji i Nowym Brunszwiku). Parlament Kanady może decydować o tworzeniu innych sądów dla lepszego funkcjonowania prawa Kanady.

Artykuł 96 Aktu z 1867 r. stanowi, iż GG mianuje sędziów sądów wyższych, okręgowych i regionalnych w każdej prowincji z wyjątkiem Sądów ds. spadkowych w nowej Szkocji i Nowym Brunszwiku. Sędziowie, którzy są nieusuwalni i niezawiśli, pełnią funkcję do 75 roku życia. Wysokość ich wynagrodzenia określa parlament. Sędziowie mogą zostać odwołani przez GG na podstawie adresu Izby Gmin i Senatu. Sąd Najwyższy jest ostania instancją odwoławczą oraz ocenia zgodność aktów prawnych z Konstytucją.

2) Akt Konstytucyjny z 1982 r.  – Akt Kanady [18]

Akt Kanady z 1982 r., który stanowi obok Aktu z 1867 r. drugą zasadniczą część Konstytucji Kanady, obowiązuje na życzenie Senatu i Izby Gmin Kanady. Żadna ustawa Parlamentu Zjednoczonego Królestwa wydana po wejściu w życie Aktu Konstytucyjnego z 1982 r. nie ma mocy prawnej w Kanadzie. Omawiany dokument składa się z 7 części, które kolejno dotyczą: Kanadyjskiej Karty Praw i Wolności, Praw rdzennej ludności Kanady, Wyrównywania różnic regionalnych, Konferencji Konstytucyjnej, Procedury zmiany konstytucji Kanady, Poprawek do Aktu z 1867 r., i Postanowień ogólnych. Akt zawiera także zaktualizowany Załącznik.

Akt Kanady uzupełnia pewne braki, jakich dopatrzono się w podstawach konstytucyjnych Kanady. Szczególną uwagę przywiązano do uregulowania kwestii praw i wolności obywatelskich. Karta „gwarantuje obywatelom podstawowe wolności (sumienia i religii, myśli, przekonań i wyrażania poglądów, pokojowych zgromadzeń i zrzeszania się), demokratyczne prawa (prawo głosowania, określenie maksymalnej długości kadencji parlamentu i legislatur prowincji, prawo poruszania się) i prawa osobiste ( prawo do życia, wolności i bezpieczeństwa, ochrona przed rewizjami i konfiskatami oraz bezpodstawnym zatrzymaniem lub uwięzieniem, prawo do asysty prawnika podczas przesłuchania). Karta zapewnia równość obywateli wobec prawa, bez względu na rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, kolor skóry, wyznanie, wiek, płeć oraz psychiczne czy fizycznie ułomności. Ustanawia oficjalnymi językami Kanady angielski i francuski, gwarantując ich równy status, równe prawa i przywileje. Zapewnia także prawa edukacyjne mniejszości językowych”. [19]

O wyjątkowości Karty decyduje tzw. klauzula odstępności, która zezwala Parlamentowi Kanady oraz legislaturom prowincji na ustanawianie praw, pozostających w sprzeczności z przepisami Karty. Jest to dopuszczalne po zamieszczeniu w danym akcie legislatywy odpowiedniej klauzuli o tym informującej. Klauzula jest ważna przez okres 5 lat, przy czym może zostać odnowiona.

Prezentując Akt Kanady z 1982 r. warto zwrócić także uwagę na jego krótką Część IV, w której uznaje się i gwarantuje pierwotne i traktowe prawa rdzennej ludności Kanady, a pod pojęciem „rdzennej ludności Kanady” rozumie się ludność indiańską, eskimoską i metyską.

W końcu szczególnie ważna jest treść art. 52, która stanowi, iż
(1) Konstytucja Kanady jest najwyższym prawem Kanady i każde prawo, które jest niezgodne z jej postanowieniami, w zakresie tej niezgodności nie obowiązuje i nie ma zastosowania.
(2) Konstytucja Kanady obejmuje:
(a) Akt Kanady z 1982 r. włączając w to niniejszy Akt,
(b) ustawy i zarządzenia wspomniane w Załączniku aktualizacji Konstytucji,
(c) każdą poprawkę do ustawy lub zarządzenia, o których mowa w ustępie (a) lub (b).

Bibliografia:
• Complak K., Parlament Kanady, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1999.
• Grabowski J., Historia Kanady, Prószyński i Spółka, Warszawa 2001.
• Grzybowski M., Parlament Kanady, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1994.
• Hilgemann W., Kinder H., Atlas historii świata. Tom I. Od czasów najdawniejszych do rewolucji francuskiej, Prószyński i Spółka, Warszawa 1999.
• Hilgemann W., Kinder H., Atlas historii świata. Tom II. Od rewolucji francuskiej do czasów współczesnych, Prószyński i Spółka, Warszawa 2000.
• Osiński J., Zawiślińska K., Konstytucja Kanady, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998.
• Tekst Aktu Konstytucyjnego z 1867 r. (znowelizowany)
• Tekst Aktu Konstytucyjnego z 1982 r. (znowelizowany)
• Zins H., Historia Kanady, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1975.

Zasoby sieciowe:
• Ambasada Kanady w Warszawie: http://geo.international.gc.ca/canada-europa/poland/menu-pl.asp/.
• Assemblée nationale du Quebek: http://www.assnat.qc/ca/.
• Canadian-based Information Systems: http://www.cs.cmu.edu
• Constitutions Acts 1867-1982: http://laws.justice.gc.ca/en/c onst/index.html/.   
• Instytut Amerykanistyki i Studiów Polonijnych: http://www.iaisp.uj.edu.pl/
• Governement of Canada: http://www.gc.ca/.
• Ministere des Relations internationals: http://www.mri.gouv.qc.ca/.  
• Statistics Canada: http://www.statcan.ca/.
• Strona CIA: The World Factbook: https://www.cia.gov/cia/publications/factbook/.

Inne:
• Multimedialna Złota encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.
• Pachocka M.,  Kontrowersje wokół niepodległości Quebeku, dn. 05.06.2007 r., (http://www.psz.pl/content/view/4768/).
• Prezentacja multimedialna: Gabryś M., System polityczny Kanady, 2005 (http://www3.uj.edu.pl/ISR/kanada/zaklad/syspolkan_pliki/frame.htm/).

Przypisy:
[1] Statistics Canada: http://www.statcan.ca/, dn. 12.07.2007 r.
[2] Zawarto przymierze z Huronami i Algonkinami skierowane przeciwko Irokezom i ich Lidze Pięciu Narodów, która była wyrazem bliskiej współpracy między indiańskimi plemionami: Seneka, Kajuga, Ondonaga, Oneida i Mohawk.
[3] M. Pachocka, Kontrowersje wokół niepodległości Quebeku, http://www.psz.pl/content/view/4768/, dn. 12.07.2007 r.
[4] J. Osiński, K. Zawiślińska, Konstytucja Kanady, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1998, s. 7.
[5] Cytuję za: Ibidem, s. 8.
[6] Ibidem, s. 11.
[7] Ibidem, s. 13.
[8] Cyt. za: Ibidem, s. 16.
[9] W niniejszym rozdziale kursywą odznaczono fragmenty tekstu zaczerpnięte z Aktu Konstytucyjnego z 1867 r.
[10] GG – Gubernator Generalny
[11] J. Osiński, K. Zawiślińska, op.cit., s. 28.
[12] Ibidem, s. 38.
[13] Ibidem, s. 29.
[14] Ibidem, s. 30-31.
[15] Ibidem, s. 32.
[16] Ibidem, s. 37.
[17] Ibidem, s. 34.
[18] W niniejszym rozdziale kursywą odznaczono fragmenty tekstu zaczerpnięte z Aktu Konstytucyjnego z 1982 r.
[19] J. Osiński, K. Zawiślańska, op.cit., s. 25.