Ustalenia wstępne: kategoria systemu politycznego

Na temat systemu politycznego napisano już wiele. Jednakże, kategoria ta wciąż wydaje się nie tyle niejasna, co różnorodna i niejednolita, a przez to w pewien sposób i kontrowersyjna.

● Okres 1977-2006: System rywalizacji dwu-blokowej w systemie spolaryzowanym

W 1977 roku, pierwszy raz w historii Izraela, lewicowa partia Partia Pracy, przegrała wybory, zaś do władzy doszła prawicowa partia Likud. W następnych latach, wybory wygrywało na przemian Likud z Partią Pracy. W ten sposób narodził się system rywalizacji dwu-blokowej, którego istota polegała na mechanizmie konfrontacji politycznej pomiędzy blokiem lewicowym – którego trzon stanowi Partia Pracy – a prawicowym, z Likudem na czele. Było to więc de facto, wyborczo-parlamentarne starcie pomiędzy wymienionymi powyżej ugrupowaniami. Rywalizacja – zależnie od zdobytych głosów wyborczych – sprowadzała się do przyciągania przez jeden z dwóch bloków, dopełniających partii (religijnych lub centrowych) których większość skłonna była do współpracy z każdą ze stron. [39]

Dwubiegunowy model rywalizacji politycznej, który w znacznym stopniu konsolidował system partyjny Izraela, wpływał na wzór zachowań koalicyjnych. Tylko Partia Pracy (blok lewicowy) oraz Likud (blok prawicowy) miały zdolność inicjowania gabinetów rządowych. To one ,,zapraszały” inne ugrupowania do negocjacji, decydowały o przetargach oraz podejmowały werdykt o wejściu – lub nie – pozostałych partii do koalicji. Żadne z pozostałych ugrupowań (czy bloków) nie posiadały potencjału formowania rządu, przypisana więc im była rola ugrupowań dopełniających. Jest to o tyle istotne, iż obie, główne partie nie były w stanie zgromadzić takiej ilości głosów wyborczych, która dała by im możliwość utworzenia jednopartyjnego rządu większościowego. Standardem stały się więc koalicje wielopartyjne które cechowały się stosunkowo niskich okresem istnienia (w latach 90. ich średnia trwałość wynosiła 29 miesięcy). W latach 1977-2006 sformowano 13 gabinetów rządowych. Na ich czele zasiadali albo politycy z Likud albo z Partii Pracy:

- Menachem Begin [Likud] (2 gabinety w latach 1977-1983);
- Icchak Shamir [Likud] (1 gabinet w latach 1983-84);
- Szymon Peres [Partia Pracy] (1 gabinet w latach 1984-86);
- Icchak Shamir [Likud] (3 gabinety w latach 1986-92);
- Icchak Rabin [Partia Pracy] (1 gabinet w latach 1992-1995);
- Szymon Peres [Partia Pracy] (1 gabinet w latach 1995-96);
- Benjamin Netaniahu [Likud] (1 gabinet w latach 1996-99);
- Ehud Barak [Partia Pracy] (1 gabinet w latach 1999-20010;
- Ariel Sharon [Likud] (2 gabinety w latach 2001-2006). [40]

● Gabinet Ehuda Olmerta 2006 – (…)
 
System rywalizacji dwu-blokowej, ewoluował w 2006 roku, za sprawą zwycięstwa wyborczego nowej partii – Kadima. To centrowe ugrupowanie, nie wpisuje się ani do bloku prawicowego ani lewicowego, dlatego też trudno przewidzieć, w jaki kierunku podąży system rywalizacji w Izraelu. Może przybrać formę systemu trój-polarnego, gdzie gabinety będą inicjować trzy opcje: lewicowa (Partia Pracy), prawicowa (Likud) oraz centrowa (Kadima). Istnieje także możliwość powrotu do poprzedniej sytuacji czyli dominacji dwóch opcji (lewica vs. prawica).
Obecny gabinet Ehuda Olmerta składa się z 5-partyjnej koalicji, w skład której wchodzą: Kadima (29 mandatów); Partia Pracy (19 mandatów); Shas (12 mandatów); Yisrael Beitenu (11 mandatów) oraz Gil (7 mandatów). [41] Koalicja ta posiada więc 78 mandatów parlamentarnych (na 120), czyli bezpieczną większość.

Podsumowanie: wzajemny wpływ poszczególnych warstw systemu politycznego Izraela

Na wstępie zaznaczałem, iż poszczególne warstwy czy też płaszczyzny systemu politycznego wpływają na siebie. W przypadku Izraela, można dostrzec kilka takich procesów.

Po pierwsze, konflikt pomiędzy osobami religijnymi a świeckimi i próba zapewnienia konsensusu pomiędzy tymi tendencjami w społeczeństwie izraelskim, spowodowała faktyczne uznanie przez państwo dominacji judaizmu w stosunku do pozostałych religii, co wyraża się choćby w tym, iż wszystkie święta judaizmu są świętami państwowymi, istnieją sądy religijne czy przestrzeganie koszerności (rabinackich zachowań rytualnych i ludzkich) w instytucjach państwowych. Brak spisanej, jednolitej konstytucji, to również pokłosie powyższego podziału. Jednak nie tylko podział religijny wpływa na płaszczyznę instytucjonalną. Konflikt Arabowie – Żydzi, odbija się w państwie m.in. pod postacią dwóch systemów społeczno-edukacyjnych. Obok żydowskich szkół i instytucji, powstały uczelnie arabskie, które integrują i rozwijają arabską kulturę oraz język. Wewnątrz żydowski, kulturowo-etniczny podział na aszkenazyjczyków i sefardyjczyków, który swoje apogeum osiągnął w latach 60. i 70., nie dominuje obecnie w społeczeństwie izraelskim, jednakże jego wpływ na instytucje przejawił się choćby w funkcjonowaniu dwóch Naczelnych Rabinów Izraela – Aszkenazyjskiego oraz Sefardyjskiego.

Po drugie, ilość i różnorodność partii politycznych obecnych w systemie partyjnym Izraela to m.in. wynik oddziaływań uwarunkowań społecznych. Obecność w społeczeństwie izraelskim różnych grup społecznych (arabskich, ortodoksyjnych, świeckich, aszkenazyjskich czy sefardyjskich) doprowadziła do wykształcenia się stosunkowo stabilnych układów polaryzacji, co z kolei zaowocowało pojawieniem się w ramach systemu partyjnego, organizacji partyjnych jako swoistych narzędzi realizacji interesów tych grup na poziomie wyborczo-parlamentarnym. W wyniku tego procesu, partie polityczne stały się reprezentantami określonych opcji społecznych, których siła polityczna wynika zazwyczaj z liczebności danej grupy społecznej czy ostrości konfliktów społecznych. W ten oto sposób społeczny konflikt pomiędzy Arabami a Żydami przeniósł się w sferę polityczną, objawiając w postaci  partii arabskich (Hadash czy Ra`am), próbujących realizować kierunek polityki zgodny z interesami arabskiej mniejszości narodowej. W sposób analogiczny, konflikt kulturowo-etniczny wygenerował partię sefardyjską (Shas) a religijny ugrupowania ortodoksyjne (Mafdal, Agudat Yisrael).

Po trzecie, bardzo doniosły konflikt pomiędzy prawicą a lewicą, spełnia także w systemie partyjnym Izraela ,,dodatkową” funkcję, a mianowicie kształtuje model rywalizacji politycznej. Jak sugerowałem wyżej, pod koniec lat 70., system partyjny Izraela wkroczył w fazę systemu dwu-blokowej rywalizacji. Z jednej strony mamy więc opcje prawicową z Likudem na czele (,,jastrzębie”), a z drugiej lewicową z trzonem w postaci Partii Pracy (,,gołębie”). Oba bieguny rywalizacji politycznej – prawicowy oraz lewicowy – generują się ze społecznego podziału pomiędzy zwolennikami nieprzejednanej, represyjnej polityki względem Palestyńczyków, a stronnikami ugodowego i konsensualnego podejścia do wspomnianej kwestii. Przy czym, obie grupy są stosunkowo mało stabilne a granica między nimi jest płynna, czego dowodzą wyniki wyborów dla partii reprezentujących oba bloki polityczne. Tak więc dwu-blokowy model rywalizacji politycznej, który w znacznym stopniu konsoliduje system partyjny Izraela, jest wynikiem określonych podziałów społeczno-politycznych, których – co należy podkreślić – doniosłość i ostrość jest tak silna, że była w stanie wykształcić wspomnianą, biegunową rywalizację.

Przypisy:
[1] Zob. więcej A. Antoszewski: System polityczny, [w:] Leksykon politologii, A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Wrocław 2002, s. 439-440. Por. też A. Antoszewski, System polityczny jako kategoria analizy politologicznej, [w:] Studia z teorii polityki, tom I, A. W. Jabłoński, L. Sobkowiak (red.), Wrocław 1998.
[2] A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne współczesnego świata, Gdańsk 2001, s. 46-47.
[3] Na temat kategorii podziałów socjopolitycznych zob. R. Herbut, Podziały socjopolityczne, [w:] Studia z teorii polityki, tom I, A. W. Jabłoński, L. Sobkowiak (red.), Wrocław 1998, s. 105-115. Por. też R. Markowski, Rozłamy socjopolityczne: O zamyśle klasyków, o tym, jak ich rozumiano, poprawiano i testowano,  ,,Studia Polityczne” 2000, nr 10, s. 7-40.
[4] A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne.., op. cit., s. 47.
[5] R. Ben-Haim (red.), Fact about Israel, Jerusalem 2003, s. 109.
[6] Autorzy, konflikt ten nazywają także kwestiami ,,polityki zagranicznej” (foreign policy). A. Lijphart, P. J. Bowman, R. Y. Hazan, Party System and Issue Dimension: Israel and Thirty-Five Other Old and New Democracies Compared, [w:] Parties, Elections and Cleavages: Israel in Comparative and Theoretical Perspective, R. Y. Hazan, M. Maor (red.), London-Portland 2000, s. 34-44.
[7] Zob. na ten temat np. D. Cohn-Sherbok, D. El-Alami, Konflikt palestyńsko-izraelski, Warszawa 2002.
[8] Por. D. Bensimon, E. Errera, Żydzi i Arabowie. Historia współczesnego Izraela, Warszawa 2000, s. 158-190.
[9] R. Ben-Haim (red.), op. cit., s. 121.
[10] A. Chojnowski, J. Tomaszewski, Izrael, Warszawa 2001, s. 151.
[11] Dokładniejszą analizę etniczności w Izraelu, przedstawia: W. Rotschild, Nowe sposoby podejmowania różnorodności żydowskiej, ,,Midrasz” 1999, nr 5(25), s. 35-37. Por. też D. Horowitz, M. Lissak, Trouble in Utopia: The Overburdened  Polity of Israel, Albany 1989, s. 64 i nast.
[12] A. Chojnowski, J. Tomaszewski, op. cit., s. 141.
[13] Tamże, s. 147.
[14] Więcej zob. S. Smooha, Jewish Ethnicity In Israel, [w:] Whither Israel? The Domestic Challenges, K. Kyle, J. Peters (red.), London 1993, s. 161-176.
[15] N. Solomon, Judaizm, Warszawa 1997, s. 122.
[16] Zob. S. S. Levy, H. Levinson, E. Katz, Beliefs, Observations and Social Interaction Among Israeli Jews, Jerusalem1993.
[17] Wywiad z Urii Huppertem, ,,Midrasz” 2002, nr 12(68), s. 34. Więcej na temat wpływu religii na państwo Izrael, zob. B. Neuberger, Religion and State in Europe and Israel, [w:] Parties, Elections and Cleavages: Israel in Comparative and Theoretical Perspective, R. Y. Hazan, M. Maor (red.), London-Portland 2000, s. 77-82.
[18] A. Klugman, Łatwowierni i niedowiarki, ,,Midrasz” 2003, nr 1(69), s. 29.
[19] Na temat izraelskich kategorii prawicy i lewicy zob. M. Shamir, A. Arian, Collective Identity and Electoral Competition in Israel, ,,American Political Science Review” 1999, vol. 93, no. 2, s. 265-276 czy też G. Doron, Right as Opposed to Wrong as Opposed to Left: The Spatial Location ,,Right Parties” on the Israeli Political Map, ,,Israel Studies” 2005, vol. 10, no. 3, s. 29 i nast. Na temat najbardziej doniosłych konfliktów społeczno-politycznych w Izraelu – ujętych w ramy podziałów socjopolitycznych – zob. K. Chaczko, Podziały socjopolityczne w Izraelu: Próba systematyzacji, ,,Athenaeum. Political Science” 2006, vol. 16, s. 151-167.
[20] Zob. na ten temat: G. S. Mahler, Politics and Government In Israel. The Maturation of a Modern State, Lanham-Oxford 2004, s. 118-12.
[21] Pierwotnie, Ustawa Zasadnicza o Rządzie uchwalona została w roku 1968 i obowiązywała do roku 1992, kiedy to została zastąpiona nową Ustawą Zasadniczą o Rządzie, która wprowadzała unikatowy system wyłaniania premiera w powszechnych wyborach. Jednak, i ta Ustawa została zniesiona w roku 2001, przywracając procedurę wyłaniania premiera z roku 1968. Zob. Konstytucja Izraela, (tłumaczenie i wstęp) K. Wojtyczek, Warszawa 2001, s. 43-109. Tytuł powyższego opracowania jest nieco mylący, gdyż jak sugerowałem wyżej, Izrael nie posiada jednolitego aktu konstytucyjnego o szczególnej mocy prawnej.
[22] P. Jendroszczyk, W cieniu Gwiazdy Dawida, Warszawa 1990, s. 25.
[23] Temat instytucji głowy państwa, podejmował m.in. piąty Prezydent Izraela, zob. Y. Navon, Presidency in Israel: Formal Authority and Personal Experience, ,,Israel Affairs” 2005, vol. 11, no. 2, s. 359-375.
[24] Reformę wyborczą w Izraelu, analizowali czołowi izraelscy politolodzy. Zob. np. H. i A. Diskin, The Politics of Electoral Reform in Israel, ,,International Political Science Review” 1995, vol. 16, no. 1, s. 31-45; R. Y. Hazan, Presidential Parliamentarism: Direct Popular Election of Prime Minister. Israel’s New Electoral and Political System, ,,Electoral Studies” 1996, vol. 15, no. 1, s. 21-37; G. Rahat, The Politics of Electoral Reform Abolition: The Informed Process of Israel’s Return to Its Previous Electoral System, ,,Political Studies” 2006, vol. 54, s. 43-64.
[25] S. Gebethner, Parlamentarne i prezydenckie systemy rządów (Porównawcza analiza politologiczna), ,,Państwo i Prawo” 1994, nr 7-8, s. 29. Autor powyższe cechy wymienia w kontekście prezydentury, jednakże wydaje się, iż równie trafnie może to się odnosić w stosunku do premiera, a szczególnie w Izraelu.
[26] M. Bankowicz: Izraela system polityczny, [w:] Słownik polityki, M. Bankowicz (red.), Warszawa 1996, s. 99. Instytucję izraelskiego parlamentu omawia m.in. art. N. Chazan, The Knesset, ,,Israel Affairs” 2005, vol. 11, no. 2, s. 392-416.
[27] A. Klugman, Izrael ziemia świecka, Warszawa 2001, s. 81-82.
[28] Ustawa Zasadnicza o Knesecie, [w:] Konstytucja Izraela, (tłumaczenie i wstęp) K. Wojtyczek, Warszawa 2001, s. 43.
[29] Zob. A. Antoszewski: Lista partyjna, [w:] Encyklopedia politologii, tom III – Partie i systemy partyjne, A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Zakamycze 1999, s. 100.
[30] Opis izraelskiej formuły wyborczej zawiera m.in. G. S. Mahler, op.cit., s. 194-202. Por. też R. Y. Hazan, G. Rahat, Israel: The Politics of an Extremely Proportional Electoral System, [w:] The Politics of Electoral Systems, M. Gallagher, P. Mitchell (red.), Oxford 2005, s. 333-351.
[31] Por. M. Latner, A. McGann, Geographical Representation Under Proportional Representation: The Cases of Israel and the Netherlands, ,,Electoral Studies” 2005, vol. 24, no. 4, s. 709-734.
[32] A. Arian, The Second Republic: Politics in Israel, Chatham 1998, s. 167 (tab. 6.1).
[33] Wszystkie kolejne wyniki wyborcze podaję za internetową stroną Knesetu: http://www.knesset.gov.il
[34] Zob. na ten temat: O. Kamil, Rabbi Ovadia Yosef and his ,,culture war” in Israel, ,,Middle East Review of International Affairs” 2000, vol. 4, no. 4, s. 22-27.
[35] Partia Shinui, która współtworzyła Meretz w 1992 roku, przed wyborami parlamentarnymi w 1999 roku, wystawiła własną listę partyjną i zajęła pozycję centrową. Obecnie zniknęła z areny parlamentarnej.
[36] Informacje na temat partii izraelskich, zostały zaczerpnięte z następujących pozycji: G. S. Schiff, Tradition and Politics: The Religious Parties of Israel, Detroit 1977; N. Yanai, Israel, [w:] The Greenwood Historical Encyclopedia of the World’s Political Parties. Political Parties of the Middle East and North Africa, F. Tachau (red.), Westport 1994, s. 198-255; A. Arian, The Second Republic: Politics in Israel, Chatham 1998, s. 103-140; A. Diskin, The Last Days in Israel: Understanding the New Israeli Democracy, London 2003, s. 55-78; S. Hattis Rolef: Political Life and Parties, [w:] Encyclopedia Judaica, F. Skolnik (red.), vol. 10 (second edition), Detroit 2006, s. 423-464.
[37] R. Y. Hazan, Party System Change in Israel, 1948-98: A Conceptual and Typological Borderstretching of Europe? [w:] Comparing Party System Change, J-E. Lane, P. Pennings (red.), London 1998, s. 151-166.
[38] G. S. Mahler, op.cit., s. 160.
[39] Zob. na ten temat: A. Arian, M. Shamir, Candidates, Parties and Blocs: Israel in the 1990s, ,,Party Politics” 2001, vol. 7, no. 6, s. 689-710.
[40] G. S. Mahler, op.cit., s. 160.
[41] Zob. skład 31-go gabinetu: http://www.knesset.gov.il/govt/eng/GovtByNumber_eng.asp