System konstytucyjny Republiki Turcji jest systemem parlamentarno – gabinetowym i nie różni się pod względem przyjętych rozwiązań od innych krajów o tym samym systemie rządów. Turcja jest państwem unitarnym i silnie scentralizowanym (obawa przed separatyzmem kurdyjskim).

Najistotniejszymi aktami prawnymi, które regulują ustrój Turcji, są:

• Konstytucja (weszła w życie 9 listopada 1982 roku)
• ustawa o wyborach parlamentarnych z 13 czerwca 1983 roku,
• regulamin Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Turcji (wszedł w życie 13 kwietnia 1973 roku),
• ustawa o specjalnej administracji prowincjonalnej z 1987 roku.

Geneza i budowa konstytucji Republiki Turcji:

Obecnie obowiązująca konstytucja jest dziełem konstytuanty, składającej się z Rady Bezpieczeństwa Narodowego (jest to specjalny organ czuwający nad republikańskim i świeckim charakterem państwa, w skład którego w okresie po przewrocie wojskowym z 12 września 1980 roku wchodzili tylko reprezentanci władz wojskowych) oraz Zgromadzenia Doradczego, którego członkami było 120 osób wybranych przez wspomnianą wyżej Radę spośród kandydatów zaproponowanych przez prefektów prowincji oraz 40 osób wyznaczonych bezpośrednio przez tą samą Radę. Jest ona wynikiem bardzo charakterystycznego dla współczesnej Turcji zjawiska, jakim jest zamach stanu.

12 września 1980 roku wojskowi po raz kolejny przejęli władzę, tym razem ze względu na niespokojną sytuację polityczną i społeczną, którą dodatkowo komplikowały niektóre przepisy konstytucyjne. Konstytucja z 1961 r. ustanawiała bowiem dwie izby parlamentu, do których to wybory odbywały się w różnym czasie. Wybory do Senatu z 1979 r. przyniosły względną równowagę sił w parlamencie. Doprowadziło to do tego, że parlamentarzyści nie mogli wybrać głowy państwa (w ponad 100 turach!). W tym też czasie rosło niezadowolenie ludności kurdyjskiej w południowo – wschodniej Anatolii (w 1978 roku powstała Partia Pracujących Kurdystanu, uważana za organizację terrorystyczną). Wojskowi uznali za konieczne przejęcie władzy i przekształcenie ustroju Republiki, aby uczynić ją sprawniejszą w obliczu piętrzących się trudności.

Konstytucja została ogłoszona w ”Dzienniku Urzędowym” 18 października 1982 r. Jeszcze w tym samym roku odbyło się referendum (7 listopada; 91,37 proc. obywateli opowiedziało się za projektem) i ustawa zasadnicza weszła w życie (9 listopada). Do tej pory mieliśmy do czynienia z wieloma nowelizacjami, spośród których najistotniejsze miały miejsce w 1987, 1993, 1995, 2001, 2004, 2007 i 2008 roku (pierwsza z tegorocznych poprawek dotyczyła włączenia do konstytucji paragrafu w sprawie prawa do równego traktowania wszystkich przez instytucje państwowe; druga stanowiła, iż nikt nie może być pozbawiony prawa do wyższego wykształcenia).

Konstytucja składa się z preambuły i siedmiu części oraz liczy 177 artykułów. Zalicza się ją do tzw. sztywnych konstytucji, gdyż poszczególne jej przepisy można uznać za bardzo szczegółowo odnoszące się do regulowanej materii.

Jeśli chodzi o nowelizację, to projekt zmiany może zgłosić jedynie 1/3 całkowitej liczby posłów, jej przyjęcie następuje większością 3/5 całkowitej liczby parlamentarzystów. W przypadku poparcia projektu większością 3/5 deputowanych, ale nie przez więcej niż 2/3 parlamentarzystów oraz wobec braku prezydenckiego weta, jest ona publikowana w „Dzienniku Urzędowym” i poddawana pod referendum.

Prezydent może jednakże zgłosić weto, które może być odrzucone przez 2/3 ogólnej liczby deputowanych. Wówczas prezydent może poddać poprawkę pod referendum (więcej niż połowa ważnie oddanych głosów musi popierać zmianę).

Zasady:

Ustrój Republiki opiera się na sześciu zasadach: republikanizmu, nacjonalizmu, laicyzmu, państwa prawa, państwa społecznego i demokracji. Wszystkie te zasady nie mogą być nigdy zmienione (art. 4).

Republikanizm oznacza system państwowy, który uznaje tylko modele legitymizacji oparte na zasadzie suwerenności ludu. Co do nacjonalizmu to podkreśla się, że jest on w wydaniu tureckim połączeniem nacjonalizmu politycznego i etnicznego, choć rozumienie obywatelstwa bliższe jest temu pierwszemu – Turek to każdy obywatel Republiki Tureckiej, niezależnie od pochodzenia etnicznego czy wyznawanej religii (art. 66 ust. 2). Laicyzm z kolei oznacza oddzielenie religii od państwa, jednak można zaobserwować w Turcji tendencje odwrotne, np. poprzez próby sakralizacji narodu (przez rozwinięty kult Ataturka) czy też zmianę zakresu działań Prezydium ds. Religijnych (przejście z pozycji neutralnej do wspierania islamu).

Bardzo ciekawie jest interpretowana kolejna z zasad, zasada państwa prawa – otóż oznacza ona ni mniej ni więcej, że każde działanie państwa jest zgodne z prawem (!), państwo to ma za zadanie ochronę praw obywatelskich i ustanowienie sprawiedliwego porządku prawnego w każdym obszarze oraz kontrolę wszystkich organów władzy przez niezależne sądownictwo.

Odnośnie zasady państwa społecznego wypowiada się artykuł 5 ustawy zasadniczej, wymieniający zadania państwa, wśród których znajdziemy elementy tej zasady. Są to: gwarantowanie dobrobytu obywatelom, zwalczanie społecznych przeszkód dla ochrony praw podstawowych i funkcjonowania państwa prawa. Co do zasady demokracji, to mówi o niej artykuł 6, wskazujący na nieograniczoną i bezwarunkową suwerenność narodu.