Sudan - etniczna i kulturowa mozaika

Sudan to największe państwo w Afryce, położone w północno-wschodniej części tego kontynentu, nad Morzem Czerwonym, w tzw. Rogu Afryki. Wyróżniającą cechą tego obszaru jest jego zróżnicowanie etniczne wynikłe z nakładających się od wieków fal migracyjnych ludności o odmiennych cechach fizycznych, językach i kulturach - pochodzącej zarówno z głębi kontynentu afrykańskiego jak i Azji.

Większość mieszkańców dzisiejszego Sudanu stanowi ludność uważająca się za Arabów. Arabowie (około 49 proc. ogółu ludności w 1983 roku) zamieszkują głównie centralne rejony kraju, ale mniejsze ich grupy można spotkać w całym państwie. Zasadniczo dzielą się ze względu na pochodzenie na dwie grupy zwane Dżaalin-Danagala i Dżuhajna-Fezara. Do pierwszej grupy należy zarabizowana autochtoniczna ludność sudańska, a do drugiej potomkowie koczowniczych pasterskich plemion arabskich. Obie te grupy dzielą się na dziesiątki plemion i zespołów rodowych, które łączą się z reguły w większe konfederacje zwane naziratami.

Zachodni Sudan, a przede wszystkim wyżynę Darfuru zamieszkuje niearabska grupa etniczna Fur, od której pochodzi nazwa tego regionu. Ponadto można tam spotkać kilka pomniejszych niearabskich plemion, jak Dadżo, Masalit, Zagawa i Berti.

Wśród różnorodnych niezarabizowanych ludów południa najbardziej znaczącą grupę etniczną stanowią Dinka (11,5 proc. ludności w 1983 roku), w większości wyznawcy chrześcijaństwa i podpora opozycji. Drugim co do wielkości plemieniem na tych terenach są Neurzy (4,9 proc.), zajmujący terytorium nad Górskim Nilem i rzeką Sobat, zarówno w Sudanie jak i Etiopii.

Na zróżnicowanie etniczne i kulturowe nakładają się podziały religijne, a w szczególności konfrontacja dwu wielkich systemów wierzeń, chrześcijaństwa i islamu. Islamizacja Sudanu przebiegała w sposób złożony i długotrwały, a proces przejmowania nowej religii rozpoczęty w VII wieku trwa praktycznie do dziś. Spowodowane to było m.in. istnieniem na tych terenach chrześcijańskiego królestwa Nubia, które w 652 roku zawarło traktat pokojowy z muzułmańskim kalifatem, zachowując niezależność przy jednoczesnym zagwarantowaniu swobód religijnych dla muzułmanów. Dopiero po upadku Nubii na początku XIV wieku infiltracja myśli islamistycznej stała się bardziej intensywna. Rozprzestrzenienie się nowego systemu wierzeń, a co za tym idzie nowych praktyk i obyczajów społecznych stało się możliwe dzięki silnym ruchom migracyjnym i masowym napływom ludności arabskiej. Przyczyniło się to do rozbicia tradycyjnych struktur plemiennych oraz przejmowania przez ludność autochtoniczną arabskiej kultury i języka. Chociaż arabizacja i islamizacja Sudanu uległa pogłębieniu i wzmocnieniu w okresie powstania mahdystów, rewolucji kulturowej jak i narodowej, to nie objęła ona ludności całego obszaru Sudanu. Dojście do władzy islamskich fundamentalistów spowodowało, iż w konflikcie na południu ujawniły się wpływy czynnika religijnego na stosunki polityczne. Różnice religijne stały się głównym czynnikiem mobilizującym społeczności, prowadząc do starć i konfrontacji. Obecnie około 70 proc. mieszkańców Sudanu wyznaje islam, 16 proc. chrześcijaństwo, a 14 proc. tradycyjne religie lokalne, w kulturze europejskiej nazywane animistycznymi. W dużym uproszczeniu granica religijna oddziela islamską, arabską północ od chrześcijańskiego, afrykańskiego południa.

Odzyskanie niepodległości w 1956 r. było momentem przełomowym w historii Sudanu i punktem wyjścia dla prób zyskania szerokiego poparcia społecznego w odniesieniu do głównych założeń ustrojowych oraz kierunków rozwoju państwa. W kraju obejmującym ludność o różnym pochodzeniu etnicznym i różnych wyznań szansę na stabilizację i wewnętrzny ład stanowił nacjonalizm bazujący na orientacji panafrykańskiej, nie ograniczający się do nurtów arabskich o silnym zabarwieniu religijnym. Jednakże, gdy po roku 1956, sojusz zróżnicowanych ugrupowań politycznych walczących o niepodległość stracił sens swojego istnienia, do głosu doszły partykularne interesy poszczególnych grup etnicznych i społecznych. Dojście do władzy partii religijnych pogłębiło tylko nieporozumienia między północą a południem, którego mieszkańcy z niechęcią i wrogością odnosili się do ideologii i działań opartych na islamie. Konsekwencją tego rozdźwięku było mocniejsze podkreślanie swojej odrębności kulturowej i religijnej, a w końcu rewolta przeciwko władzy centralnej. Z drugiej strony powstanie na południu kraju przyczyniło się do silniejszego niż kiedykolwiek akcentowania arabskiej tożsamości na północy.

Tak głęboka polaryzacja kraju wywarła negatywny wpływ na sudańską scenę polityczną, a nierozwiązany kryzys i wybuch wojny domowej doprowadził do wielokrotnych przewrotów, zamachów stanu, rządów dyktatury wojskowej i upadku instytucji demokratycznych. Konsolidacja ludności zamieszkującej rozległy obszar Sudanu okazała się największym fiaskiem niepodległego państwa. W listopadzie 1958 roku doszło do wojskowego zamachu stanu i obalenia rządów parlamentarnych. Generał Ibrahim Abbuda, który objął władzę podjął brutalną akcję arabizacji i islamizacji południowych regionów kraju. Misje chrześcijańskie nie mogły budować nowych szkół, a w lutym 1962 roku wydalano z Sudanu wszystkich zagranicznych misjonarzy. Odpowiedzią mieszkańców południa na te działania było zorganizowanie ruchu oporu. W 1965 roku zamieszki i sporadyczne starcia w południowych rejonach Sudanu przekształciły się w otwartą wojnę.

Konflikt północ-południe toczył się ze zmiennym natężeniem blisko 50 lat, lecz jego najdramatyczniejszy etap rozpoczął się w 1983 roku, gdy fundamentalistyczna junta wojskowa rozciągnęła na Południe islamskie prawo szariatu i rozpoczęła przymusową islamizację kraju. Gdy w odpowiedzi miejscowa ludność wznieciła rebelię, rząd w Chartumie rozpoczął pacyfikację Południa, dokonywaną w sposób zakrawający o ludobójstwo (stosowano m. in. broń chemiczną). W ciągu trwającego 21 lat konfliktu ok. 1.5 mln. ludzi zginęło, a 4 mln. innych uciekło do sąsiednich państw by wegetować w obozach dla uchodźców. Wojnę napędzał fakt, że stawką w niej były nie tylko kwestie religijne ale również znajdujące się na Południu bogate złoża ropy naftowej.

Dopiero w styczniu 2005 r. udało się zawrzeć porozumienie pokojowe między rządem w Chartumie a główną organizacją opozycyjną, Ludowy Ruch Wyzwolenia Sudanu (SPLM), dowodzoną przez byłego pułkownika armii sudańskiej, Johna Garanga. Porozumienia to przewiduje wycofanie wojsk rządowych na pozycje sprzed ofensywy podjętej na początku 2004 roku i rozbrojenie plemiennych milicji. SPLM zobowiązał się do zaprzestania ataków na siły porządkowe i operacji mających na celu zniszczenie infrastruktury wojskowej. Układ zawarty w Nairobi określił również statut południowych prowincji Sudanu. Zakłada on, że w ciągu sześcioletniego okresu przejściowego południowa część kraju zostanie objęta daleko idącą autonomią, a dochody z eksploatacji znajdujących się tam złóż ropy będą dzielone po połowie między Chartumem a władze autonomii. Następnie na południu ma zostać przeprowadzone referendum niepodległościowe.

Zawarte w styczniu porozumienie nie rozwiązuje jednak jednego z najpoważniejszych kryzysów humanitarnych na świecie. Etniczne i religijne podziały Sudanu, jak i wojna północ-południe miały niezwykle istotny wpływ na wybuch i przebieg konfliktu w Darfurze.