Skala zniszczenia, jaką niesie nowa fala współczesnego terroryzmu, zdominowana aktywnością islamistów (fanatycznych islamskich ekstremistów), zmusiła poszczególne kraje, jak również reprezentujące je organizacje międzynarodowe, do zreformowania dotychczasowych sposobów postępowania z tym rodzajem przemocy politycznej. Walka z terroryzmem otrzymała nowy wymiar, w którym aktywność wywiadowcza i kontrwywiadowcza poszczególnych państw odgrywa kluczową rolę.

Profesja wywiadowczego pozyskiwania informacji to jeden z najstarszych zawodów świata, stanowi ona istotę przygotowania się do walki z każdym przeciwnikiem. Żyjący w czasach Konfucjusza (VI p. n. e) autor najstarszej i wciąż aktualnej rozprawy o strategii pokonywania wroga, chiński myśliciel Sun Tzu tak podkreślał wagę „wnikliwych informacji”:

Mądrzy władcy i przebiegli dowódcy pokonują przeciwników i dokonują wybitnych czynów, ponieważ z wyprzedzeniem zdobywają wiedzę o wrogu [1].

Globalny świat trzeciego tysiąclecia został doświadczony przez nowy, wymiar modernistycznego terroryzmu [2], który narodził się w II połowie XX na Bliskim Wschodzie z tlącego się konfliktu palestyńsko-izraelskiego, aby następnie ulec dynamicznemu rozwojowi w przeżywającej okres gospodarczego rozkwitu oraz politycznej integracji Europie Zachodniej końca lat 60-tych do początku lat 80-tych. Stary kontynent stał się wówczas główną areną działania dla terrorystów motywowanych przede wszystkim ekstremistycznymi ideologiami o charakterze skrajnie lewicowym oraz narodowo-wyzwoleńczym [3]. Wiek XXI przyniósł gruntowne przewartościowanie podejścia do zjawiska terroryzmu, za sprawą polityczno-społecznych skutków destrukcyjnych zamachów na metropolie-symbole państw kręgu kultury Zachodniej, takie jak Nowy York, Madryt czy Londyn. Skala zniszczenia, jaką niesie nowa postmodernistyczna fala [4] współczesnego terroryzmu, zdominowana aktywnością islamistów (fanatycznych islamskich ekstremistów), zmusiła poszczególne kraje, jak również reprezentujące je organizacje międzynarodowe, do zreformowania dotychczasowych sposobów postępowania z tym rodzajem przemocy politycznej. Walka z terroryzmem [5] otrzymała nowy wymiar, w którym wielopoziomowa, wewnątrzkrajowa oraz międzynarodowa aktywność wywiadowcza i kontrwywiadowcza poszczególnych państw odgrywa kluczową rolę.

Skuteczny system przeciwdziałania terroryzmowi powinien bazować na 4 filarach: rozpoznaniu, zapobieganiu, zwalczaniu oraz likwidacji skutków (zarządzaniu kryzysowym). Pierwszy z nich to domena wszystkich służb specjalnych (wywiadu i kontrwywiadu)  krajów zachodnich, które stanowią dziś swoiste przedmurze antyterroryzmu. Żaden z aktywnych uczestników stosunków międzynarodowych nie wypracował dotychczas takiego systemu antyterrorystycznego, który wykazywałby się absolutną skutecznością, ponieważ terroryści zawsze będą o jeden krok przed aparatem ścigania. Natomiast sam terroryzm należy do zjawisk charakteryzujących się dużym dynamizmem zmian, co z natury czyni go w dużej mierze nieprzewidywalnym. W tym kontekście istotne jest ciągłe udoskonalanie posiadanego sytemu, poprzez reformowanie obowiązującego porządku prawnego oraz właściwą alokację dostępnych sił i środków w ramach wymienionych powyżej filarów.

Zarys kierunków reform służb specjalnych na polu walki z terroryzmem islamistów po 11 września 2001 r.

Zamachy z 11 września 2001 r. na Nowy York ostatecznie zakończyły post-zimnowojenny  okres „tymczasowego odprężenia” w pracy zachodnich służb specjalnych. Nastąpił czas gruntownego przeorientowania priorytetów działania w sferze bezpieczeństwa w ujęciu wewnątrzpaństwowym i globalnym. Odkładane od lat plany wnikliwej strukturalnej reformy służb specjalnych zostały zapoczątkowane w krajach anglosaskich, w których niebezpieczeństwo związane z atakami terrorystycznymi radykalnych fanatyków islamskich stało się permanentnym elementem codzienności. Impuls zmian dotarł następnie do państw o relatywnie niższym poziomie zagrożenia. Kraje te by uczestniczyć w bezprecedensowej partnerskiej współpracy wywiadów (aktywnych i pasywnych) na polu walki z terroryzmem, musiały dostosować się do nowych standardów działania. Kierunki wewnętrznych zmian[6] w poszczególnych wypadkach posiadają swoją regionalną i historyczną specyfikę, ale w dużej mierze koncentrowały się na udoskonaleniu poszczególnych płaszczyzn cyklu wywiadowczego [7] oraz międzyinstytucjonalnej kooperacji w wymiarze krajowym i międzynarodowym. Płaszczyzny reform są następujące:

- poprawa metod zdobywania informacji: usprawnienie i powiększenie agentury [8] wywiadowczej (gł. HUMINT – wywiad ze źródeł osobowych), udoskonalenie techniki operacyjnej [9] (m. in. systemów komunikacji, monitoringu łączności elektronicznej, rejestracji  akustycznej – tzw. ACINT);

- zapewnienie odpowiedniego poziomu sił i środków do przetworzenia (gromadzenia, oceny, analizy) i właściwej selekcji posiadanej wiedzy (z tzw. informacyjnego szumu): np. zwiększenie stanu bazowego kierunkowych tłumaczy (szczególnie tych ze znajomością istotnych dialektów języka arabskiego, języka urdu, pasztu), wzmocnienie pionów analityczno-informacyjnych (np. wzrost potencjału osobowego oraz upowszechnienie komputerowych technik analizy sytuacyjnej, udoskonalenie i unifikacja posiadanych elektronicznych baz danych, skoncentrowanie potencjału na projektach prognoz krótkoterminowych, wprowadzenie systemów zarządzania i przekazywania informacji oraz technologii analizowania zawartości zapisów komunikacji);

- wprowadzenie wysokiego poziomu koordynacji i wymiany danych pomiędzy poszczególnymi jednostkami administracji państwowej biorącymi udział w fazie rozpoznania walki z terroryzmem, celem przygotowania wysoce wiarygodnych raportów finalnych (np. poprzez powołanie lub udoskonalanie już istniejących wyspecjalizowanych centrów koordynacji informacji dot. zagrożeń terrorystycznych [10], czy międzyresortowych gremiów ds. antyterrorystycznej współpracy [11]):

- kontynuowanie i zacieśnianie form międzynarodowej wymiany danych dot. terrorystycznych zagrożeń pomiędzy państwami zachodnimi (kraje członkowskie UE, USA, Australia, Kanada, Nowa Zelandia, Szwajcaria, Norwegia [12]), celem rozbicia efektu synergii globalnej sieci islamistów:

Podjęta po 11 września 2001 r., a zdynamizowana w następstwie destrukcyjnych zamachów na madrycki system komunikacji podmiejskiej z 11 marca 2004 r., reforma pierwszego filaru walki z terroryzmem w krajach zacgodnich, przynosi dziś niewątpliwie pierwsze efekty.  Najbardziej istotnym z nich jest wzrost skuteczności w rozpracowaniu spisków terrorystycznych, jaki nastąpił w ciągu ostatnich lat, pomimo eskalacji samego zagrożenia. Tylko w ciągu pierwszego roku od ataku na Madryt, dzięki zakrojonej na szeroką skalę współpracy wywiadów i służb mundurowych krajów zachodnich, udaremniono blisko dziesięć kolejnych zamachów w europejskich metropoliach [13].

Kluczem do pełnego sukcesu antyterrorystycznej aktywności aparatu bezpieczeństwa danego państwa, jest pozyskiwanie niezwykle cennych i wyprzedzających informacji, zdobywanych przez posiadaną agenturę wywiadowczą w strukturach radykalnych organizacji ekstremistycznych oraz uzyskanych na bazie międzynarodowej współpracy partnerskich służb. Żmudna i wymagająca czasu infiltracja środowiskowa pozwala zgromadzić wiedzę o planach danego ugrupowania, zidentyfikować jego skład osobowy lub możliwości wykonawcze. Natomiast długofalowa międzypaństwowa wymiana informacji niejawnych (zdobytych gł. w pracy operacyjnej) wydatnie pomaga w rozpracowywaniu sieci zależności i powiązań między poszczególnymi ogniwami terrorystycznej sieci.

W dobie obecnego postępu technologicznego stymulującego wzrost ilości pozyskiwanych przez służby specjalne danych to człowiek stanowi ich najcenniejsze źródło wiedzy. Z tego względu podstawową i najbardziej cenną formą pozyskiwana wiedzy o terrorystycznym zagrożeniu pozostaje wciąż agentura. Dzięki niej aparat ścigania państwa otrzymuje możliwości monitorowania bieżącej działalność podatnych na radykalnie ekstremistyczne idee środowisk, aby w porę zapobiegać planowanym zamachom. Najskuteczniejszym i najmniej kosztownym sposobem ochrony obywateli przed skutkami zamachów terrorystycznych jest zapobieganie ich urzeczywistnieniu. Do tej roli przygotowano właśnie służby specjalne.

Mnogość i skala działania współczesnych wewnątrzkrajowych oraz międzynarodowych podmiotów antyterrorystycznej współpracy wymaga od państw wprowadzenia wysokiego poziomu koordynacji wymiany zebranych danych pomiędzy poszczególnymi elementami filaru rozpoznania walki z terroryzmem. Efektem powyższych kroków jest przygotowanie wiarygodnych analitycznych raportów finalnych oraz inicjowanie i dynamizowanie międzyinstytucjonalnych  działań operacyjno-rozpoznawczych.

Mając na uwadze analizy i wnioski kierunkowych służb specjalnych krajów zachodnich sporządzone w jawnych raportach z zakresu zagrożeń terrorystycznych, jest mało prawdopodobne, aby udało się szybko wyeliminować zjawisko terroryzmu ze współczesnej rzeczywistości. W ciągu najbliższych lat największym realnym, terrorystycznym zagrożeniem pozostanie działalność radykalnych islamskich ekstremistów. Terroryści nie złożą broni i nie odstąpią od planowania kolejnych akcji. Rozbicie infrastruktury ugrupowań stanowiących aktualne zagrożenie, nie oznacza likwidacji samego zjawiska. Nie istnieje bowiem panaceum na terroryzm, żaden kraj na świecie nie posiada wystarczających możliwości (zasobów), aby skutecznie się przed nim zabezpieczyć. Służby specjalne mogą bardzo poważnie ograniczyć lub zneutralizować skutki zamachów terrorystycznych, zmniejszając tym samym ryzyko terrorystycznego zagrożenia do minimum.

Najważniejszym partnerem służb specjalnych w ich antyterrorystycznej aktywności jest społeczeństwo. Bardzo często jedyną szansą wykrycia spisku terrorystycznego są spostrzeżenia ludzi postronnych, których zaniepokoiło dziwne zachowanie innych osób. Przykładowo wiedza polskich obywateli na temat sfer działania narodowych służb specjalnych jest nikła, pokutuje brak świadomości pozytywnych dokonań tych instytucji na polu walki z terroryzmem (np. aktywność prewencyjna skupiona na przeciwdziałania przejawom terroryzmu w Internecie, zatrzymania osób ze środowisk logistycznego wsparcia siatek islamistów [14]). Informacje te, pomimo niejawnego charakteru pracy organów ścigania (pozbawione treści operacyjnych) udostępniane są okresowo na potrzeby mediów [15], niestety rzadko stają się głównym tematem wydarzeń (paradoksalnie sytuacja ta ulega diametralnej zmianie gdy służby zawiodą – w myśl zasady: zła wiadomość to dobra wiadomość). Taki stan rzeczy nie sprzyja nawiązaniu nici antyterrorystycznej współpracy pomiędzy obywatelem a instytucjami odpowiedzialnymi za jego bezpieczeństwo. Sojuszu ten jest korzystny dla obu stron.

Zasadność walki z terroryzmem jest niepodważalna. Idea ta łączy całe społeczeństwa. Jedność ta winna więc również przedkładać się na powszechną wolę wzmocnienia profesjonalizmu, w tym sił i środków antyterrorystycznych komórek służb specjalnych, aby sprostały one wyzwaniom bezpieczeństwa państwa w XXI wieku.

Przypisy

[1]  Tzu S., Pin S., Sztuka wojny, Helion, Gliwice 2005 r., s. 134.

[2] Na potrzebę niniejszego opracowania autor przyjął następującą definicję Terroryzmu - forma politycznej przemocy, polegająca na bezprawnym użyciu dowolnych metod zastraszających (również groźba jej zastosowania) przez podmioty niepaństwowe (sub-transnarodowe) przeciwko osobom i rzeczom, w celu zastraszenia „docelowej widowni”, która może obejmować jednostkę, grupę, cały kraj, rząd lub partię polityczną, czy też opinię publiczną, czego efektem ma być wymuszenie pożądanych ustępstw politycznych oraz nagłośnienie własnych politycznych przekonań lub sprowokowanie działania odwetowego. Więcej na temat problemów z definiowaniem zjawiska terroryzmu autor zawarł w: Szlachter D., Walka z terroryzmem w Unii Europejskiej – nowy impuls, Adam Marszałek, Toruń 2006 r., s. 15-24.

[3]  Autor postanowił pominąć tu terroryzm skrajnie prawicowy, gdyż w przedstawionym okresie nie stanowił on istotnego zagrożenia dla bezpieczeństwa państw współtworzących Wspólnoty Europejskie, z wyjątkiem specyficznej sytuacji ówczesnych Włoch.

[4]  Charakterystyczne dla działalności terrorystycznej są czasowe fazy nasilenia i ograniczenia aktów. Wielu znawców tematu nazywa okres końca lat sześćdziesiątych do połowy lat osiemdziesiątych „trzecią falą” w dotychczasowej historii terroryzmu. Na terenie Europy przejawiała się ona w postaci klasycznej działalności głównie „tradycyjnych grupach terrorystycznych”. Z kolei lata dziewięćdziesiąte stały się dla tego regionu pokłosiem „partyzantki miejskiej trzeciej fali”. Wydarzenia z 11 września 2001 r., 11 marca 2004 r. oraz 7 lipca 2005 r., dobitnie pokazały państwom Zachodnim, jak ważnym zagrożeniem dla wewnętrznego bezpieczeństwa krajów tego regionu w XXI wieku, będzie kolejna fala przemocy politycznej, nazywana coraz częściej terroryzmem „ponowoczesnym” – (postmodern). Została ona wywołana i zdominowana przez fanatyków religijnych. Więcej na temat terroryzmu postmodernistycznego zob. w: R. Borkowski, Terroryzm ponowoczesny, Adam Marszałek, Toruń 2006 r.

[5]  W rozumienia autora Walka z terroryzmem jest szerokim zbiorem działań opartych na rozpoznaniu, zwalczaniu i zapobieganiu, mających na celu wyeliminowanie metod terrorystycznych w perspektywie krótkoterminowej oraz likwidację organizacji terrorystycznych i ukaranie winnych na dalszym etapie działań

[6]  Traktując na temat zarysu kierunku reform służb specjalnych po 11 września 2001 r. autor pominą zagadnienia dot. nowych ustawowych uprawnień organów ścigania krajów zachodnich oraz likwidacji administracyjnych barier blokujących tempo działania instytucji wywiadowczych i kontrwywiadowczych na polu walki z terroryzmem. Temat ten z względu na swoją wielopłaszczyznowość wymaga wnikliwego, osobnego przedstawienia.

[7] Cykl wywiadowczy – zespół czynności, zwany też „cyklem pracy wywiadowczej” mający na celu zgromadzenie informacji oraz ich przetworzenie w informacje wywiadu użyteczne dla odbiorcy. Za: Larecki J., Wielki leksykon służb specjalnych świata, Książka i Wiedza, Warszawa 2007 r., s. 132.

[8] Agentura – zwana też „zapleczem operacyjnym” ogół posiadanych osobowych źródeł informacji, czyli wszystkich niejawnych współpracowników wykorzystywanych w działaniach służb wyspecjalizowanych w pracy operacyjnej. Za: Jak wyżej, s. 32.   

[9]  Technika operacyjna – wszelkie urządzenia, aparatura, sprzęt, narzędzia i preparaty służące do realizacji różnego rodzaju zadań operacyjnych i tajnych operacji (...) Zastosowanie większości z ww. środków w tajnych działaniach służb wymaga w wielu krajach zgody lub akceptacji właściwych czynników oficjalnych (sąd, prokurator). Za: Jak wyżej, s. 669-671.  

[10] Przykłady takich inicjatyw odnajdujemy w takich krajach jak Wielka Brytania - Joint Terrorism Analysis Centre, USA - National Counterterrorism Center (NCTC), Australia - National Threat Assessment Centre (NTAC), Kanada - The Integrated Threat Assessment Centre (ITAC), Nowa Zelandia - The Combined Threat Assessment Group (CTAG), Hiszpania - Centro Nacional de Coordinacion Antiterrorista, Holandia – The Counter-Terrorism Information Centre, Dania – Centre for Terror Analyse, Francja - the Antiterrorist Struggle Coordination Unit (UCLAT).

[11] Do powyższych inicjatyw możemy zaliczyć aktywność polskiego Międzyresortowego Zespółu do Spraw Zagrożeń Terrorystycznych, hiszpańskiej Rządowej Komisji ds. Wywiadowczych (Comision Delegata del Gabierno para Asuntos de Inteligencia), francuskiego Międzyresortowego Komitetu do Spraw Zwalczania Terroryzmu (CILAT),  holenderskiego Biura Narodowego Koordynatora do spraw Walki z Terroryzmem (NCTb) oraz litewskiej Międzyresortowej Komisji Koordynacji do Spraw Zwalczania Terroryzmu. Więcej na ten temat zob. w: Analiza Koordynacji Zwalczania Terroryzmu na przykładach wybranych państw w Europie, Departament Bezpieczeństwa Wewnętrznego BBN, Warszawa 2007 r.

[12] Służby specjalne wybranych państw zachodnich, postanowiły połączyć część zasobów do osiągnięcia wspólnych celów, podejmując współpracę na polu walki z terroryzmem (pomimo takich barier jak: inna kultura pracy oraz różne modele przeciwdziałania zagrożeniom) m. in. w ramach następujących gremiów:

Klub Berneński - istniejący od 1971 r., skupia przedstawicieli policji państw członkowskich UE oraz Szwajcarii służący do współpracy z Izraelem i USA w zwalczaniu terroryzmu arabskiego. Za: A. Gruszczak, Unia Europejska wobec przestępczości, Kraków 2002 r., s. 158;

SitCen – Europejskie Połączone Centrum Sytuacyjne - to gremium powołane 1 stycznia 2005 r., w celu wykonywanie strategicznych analiz m.in. dot. zagrożeń terrorystycznych na bazie wkładu od służb specjalnych państw członkowskich UE oraz z  informacji przekazanych przez Europol;

MEC (Middle European Conference) – ustanowione w 1994 r., nieformalne forum regionalnej współpracy skupiające szefów służb specjalnych, w celu promowania wymiany informacji oraz opinii w priorytetowych dla bezpieczeństwa państw kwestiach;

Klub Quantico -  utworzony w 1979 r. z inicjatywy Federalnego Biura Śledczego USA. Gromadził funkcjonariuszy służb upoważnionych do zwalczania terroryzmu z RFN, Francji, Wielkiej Brytanii, USA, Australii, Kanady. Celem priorytetowym była wymiana baz danych

Wspólnota UKUSA – współpraca wywiadowcza takich państw jak Wielka Brytania, USA, Kanada, Nowa Zelandia, Australia; Por. Żebrowski A., Ewolucja polskich służb specjalnych, Abrys, Kraków 2005 r., s. 242-243.

INTDIV (Oddział Wywiadowczy Sztabu Wojskowego UE) – służy do wymiany analizy wojskowych danych wywiadowczych wykorzystywanych do prowadzenia unijnej polityki bezpieczeństwa i obrony (tzw. ESPD) w ramach II filaru Wspólnoty. Za: Międzynarodowy Przegląd Polityczny nr 4 (16),Warszawa 2006 r., s. 40.  

[13] Za: C. Moniquet, The radicalisation of Muslim youth in Europe, Hearing of the Committee on International Relations Subcommittee on Europe and Emerging threats, United States House of Representatives, April 27, 2005, s. 6-7.

[14] Więcej na ten temat zob. w: Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego styczeń – czerwiec 2007, w: http://www.abw.gov.pl/Raporty/raport_05.htm, 10.09.2007 r

[15] Zob. przykładowo w: Rybarczyk M., Pierwszy ślad Al-Kaidy w Polsce, „Przekrój” 2004 r., zob. w: http://www.terroryzm.com/article/219/Pierwszy-slad-Al-kaidy-w-Polsce.html, 20.09.2007 r.; Wójcik J.W.,  Przeciwdziałanie finansowaniu terroryzmu, Oficyna Wolters Kluwer, Warszawa 2007 r., s. 62-68.