Ustalenia wstępne: kategoria systemu politycznego

Na temat systemu politycznego napisano już wiele. Jednakże, kategoria ta wciąż wydaje się nie tyle niejasna, co różnorodna i niejednolita, a przez to w pewien sposób i kontrowersyjna.

Model takiego systemu politycznego składa się z trzech warstw (płaszczyzn), których analiza pozwala wyciągnąć interesujące wnioski.
(1) Pierwszą z płaszczyzn stanowią uwarunkowania społeczno-kulturowe. W skład ich wchodzi przede wszystkim charakterystyka danego społeczeństwa (język, narodowość, religia) czy też doniosłe konflikty społeczno-polityczne (podziały socjopolityczne). [3] Analiza poszczególnych elementów pozwala stwierdzić, czy społeczeństwo jest jednolite czy sfragmentaryzowane lub na przykład określić dominujący typ czy sposób rozwiązywania konfliktów społeczno-politycznych.
 
Ryc. 1. Trójwarstwowy model systemu politycznego

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: A. Antoszewski, R. Herbut, Systemy polityczne współczesnego świata, Gdańsk 2001, s. 47-48.a

(2) Drugą płaszczyzną są uwarunkowania instytucjonalne. Obiekty zainteresowań tej warstwy to w szczególności normy organizujące życie polityczne. Mamy tu więc zasady ustrojowe (podział władz), ustawy zasadnicze (konstytucja) oraz system wyborczy. Co ważne, przy analizowaniu tej płaszczyzny nie można pominąć relacji czy stosunków pomiędzy głównymi ośrodkami władzy, gdyż to one często świadczą o istocie uwarunkowań instytucjonalnych.

(3) Ostatnią płaszczyzną powyższego modelu systemu politycznego, jest system rywalizacji politycznej.  Jest to – jak piszą autorzy – istota systemu politycznego (...) przejawiająca się w zachowaniach podejmowanych przez jego uczestników. [4] Dlatego analiza tej warstwy skupia się na systemie partyjnym i jego rywalizacji czy roli jednostek (przywódców politycznych) w kształtowaniu życia politycznego.

Wszystkie trzy powyższe płaszczyzny (czy warstwy) tworzące system polityczny, w szczególny sposób wpływają na siebie. Uwarunkowania społeczno-kulturowe determinują kształt instytucji, a te z kolei wpływają na ostrość konfliktów społecznych. Natomiast na system rywalizacji politycznej oddziaływają obie warstwy (zachowania wynikające z podziałów oraz ramy organizacyjne), wywołując określony styl rywalizacji, który może wpływać na konkretne rozwiązania instytucjonalne.

(1) Izraelskie uwarunkowania społeczno-kulturowe

Izrael należy do społeczeństw sfragmentaryzowanych. Od samego początku powstania tego państwa, wśród ludności istniały zasadnicze podziały, wynikające z różnorodności etnicznej, religijnej, kulturowej czy społecznej jego mieszkańców. Obecnie, z ponad 6 milionów obywateli Izraela, około 80 proc. stanowią Żydzi (ponad połowa urodziła się w tym kraju, reszta pochodzi z innych państw świata), pozostałe 20 proc. to w większości Arabowie (wśród których 75 proc. to muzułmanie, reszta to m.in. chrześcijanie) (por. tabela 1). [5]

Tabela 1. Populacja i wspólnoty religijne w Izraelu

Podział na ludność arabską i żydowską, choć jest bardzo charakterystyczny i wyraźny, to jednak nie stanowi głównej linii dzielącej społeczeństwo izraelskie. Wydaje się, że o wiele donośniejsze i bardziej istotne są podziały przebiegające wewnątrz ludności żydowskiej. Chodzi tu głównie o konflikt kulturowo-etniczny (aszkenazyjczycy vs. sefardyjczycy) oraz religijny (ortodoksi vs. świeccy). Warto także zwrócić uwagę na konflikt – określony przez Arenda Lijphart, Petera J. Bowmana oraz Reuvena Y. Hazana – mianem podziału nacjonalistyczno-terytorialnego (,,gołębie” vs. ,,jastrzębie”), gdyż ma on decydujący wpływ na  system rywalizacji politycznej. [6]

(a) Konflikt Arabowie – Żydzi

Obecnie w Izraelu żyje ponad milion osób pochodzenia arabskiego. Jest to ludność nie żydowska, określana czasami mianem ,,izraelskich Arabów” albo ,,palestyńskich Izraelczyków”. Ich sytuacja, od chwili powstania państwa, była bardzo trudna. Liczne wojny arabsko – izraelskie, [7] napięta sytuacja polityczna czy późniejsze palestyńskie zamachy terrorystyczne, spowodowały bardzo silną nieufność a czasami nawet nienawiść i wrogość ze strony większości żydowskiej. Pomimo, iż Arabowie uzyskali izraelskie obywatelstwo, państwo przez większość czasu koncentrowało się na zagadnieniach stwarzanych przez imigrantów żydowskich, a regiony zamieszkiwane przez Arabów pozostały na marginesie zainteresowań władz. Do tego, dochodziły mało popularne w społeczeństwie żydowskim poglądy izraelskich Arabów, wyrażające się w poparciu arabskiego nacjonalizmu, którego sztandarową postacią był Gamal Naser. Identyfikacja z tą ideologią stanowiła główny impuls pierwszych politycznych wystąpień Arabów w Izraelu. W wyniku kolejnych wojen, które kończyły się upokorzeniem krajów arabskich i klęskami ich armii, jeszcze bardziej zdewaluowano wizerunek Araba w oczach Izraelczyków. [8] Z drugiej strony, żywiołowa radość Żydów z odniesionych zwycięstw stawała się zwykle początkiem nowych napięć pomiędzy obiema społecznościami.

Inną niezwykle ważką przeszkodą w integracji ludności żydowskiej z arabską są istotne różnice w tradycji, religii, kulturze czy pozycji społecznej obu nacji. Arabowie – w zdecydowanej większości wyznawcy islamu, wychowani w swojej cywilizacji, której daleko do wartości ,,zachodu” – średnio odnajdują się w demokratycznym Izraelu, wyrosłym głównie pod wpływem tradycji europejskich. Poza tym, arabscy obywatele Izraela, to głównie klasa pracująca w społeczeństwie zdominowanym przez klasę średnią, politycznie marginalna grupa w silnie zcentralizowanym państwie i arabskojęzyczna mniejszość wśród hebrajskojęzycznej większości. [9] Izolację Arabów pogłębiał dodatkowo fakt, stworzenia przez państwo faktycznie dwóch systemów społeczno-politycznych. Obok żydowskich szkół, powstały uczelnie z językiem arabskim, kładące nacisk na narodowe tradycje i kulturę. Społeczność ta ma także własne programy telewizyjne i radiowe, przestrzega własnych świąt i zasad religijnych oraz podlega niezależnemu, islamskiemu sądowi.

Nierówne traktowanie, głęboka nieufność czy wręcz dyskryminacja Arabów przez Żydów, i z drugiej strony arabski nacjonalizm i często sprzeciwianie się statusowi Izraela jako państwa żydowskiego i jego prawa do istnienia, spowodowały zasadnicze różnice i podziały w obrębie tych społeczności. Odbicie tych antagonizmów, odnajdujemy także na poziomie rywalizacji politycznej. Częste bojkotowanie wyborów przez ludność arabską, powodowało, iż przeciętnie w Knesecie zasiada kilku posłów reprezentujących tych obywateli, początkowo wybieranych z list sprzymierzonych z izraelską lewicą, a następnie z własnych, arabskich partii, z reguły skrajnie lewicowych. Ten względny radykalizm arabskich wyborców wynika z upośledzonej pozycji społecznej oraz wrogiej wobec nich postawy ugrupowań prawicowych. Przeciętny Arab, jeśli nie chce współpracować z żydowską lewicą, może jedynie wybrać arabski nacjonalizm, kwestionujący istnienie państwa izraelskiego. [10]

(b) Konflikt aszkenazyjczycy – sefardyjczycy

Wewnątrz żydowski konflikt kulturowo-etniczny, dzieli tę społeczność na aszkenazyjską i sefardyjską. I choć jest to obraz nieścisły i mocno uproszczony, to zupełnie wystarczający na potrzeby niniejszego opracowania. [11]

W tym znaczeniu, przez aszkenazyjczyków należy rozumieć Żydów, których korzenie tkwią w Europie Środkowej i Wschodniej (głównie Niemcy i Polska; od hebr. Ashkenaz – Niemcy). Wśród tej grupy, znajdują się także potomkowie aszkenazyjczyków, którzy na przestrzeni lat wyemigrowali do Ameryki Północnej i Południowej, Afryki Południowej (RPA) i Australii. Niektórzy członkowie tej społeczności nadal posługują się tradycyjnym językiem aszkenazyjczyków, czyli jidysz, mieszaniną słów hebrajskich, słowiańskich i średniowiecznego dialektu niemieckiego, ale zapisywanego alfabetem hebrajskim. Do czasu II wojny światowej, aszkenazyjczycy stanowili 90% (ok. 15 milionów) wszystkich Żydów.