Echem odbijają się też wydarzenia takie jak np. zamach w Ammanie (2005 rok): choć Jordania oczywiście nie jest państwem „zachodnim”, to dla Al-Kaidy jest krajem zdradzieckim, konspirującym z „żydami i krzyżowcami”. Często w podobnych sytuacjach pojawia się próba rozgraniczenia ludności islamskiej na dwie grupy – fanatyków oraz zwykłych, praktykujących wiernych. Jak jednak odróżnić te dwie zbiorowości i czy w ogóle jest to możliwe? I jak można spokojnie żyć pośród szerzących się uprzedzeń, w warunkach utrzymującej się groźby zamachów bombowych, o które potencjalnie podejrzany jest automatycznie każdy wyznawca islamu?

Ocenia się, że we współczesnej Europie żyje około 15 milionów muzułmanów (przy czym pewien ich odsetek stanowią wierzący-„niepraktykujący”). Część z nich przebywa na naszym kontynencie czasowo, inni z kolei są pełnoprawnymi obywatelami europejskich państw. Powody, dla których ludność wyznająca islam zaczęła osiedlać się na Starym Kontynencie, są różnej natury – są to przesłanki ekonomiczne, polityczne oraz społeczne. Od początku lat pięćdziesiątych XX wieku rozpoczęła się emigracja zarobkowa – nie można jednak także zapomnieć o ucieczkach przed toczącymi się wojnami oraz prześladowaniami.

Muzułmanie autochtoniczni to przede wszystkim mieszkańcy Bałkanów – ich liczba to około 7,5 miliona: 2,5 miliona w Bośni-Hercegowinie, 500 tysięcy w Kosowie, 500 tysięcy w Macedonii, 900 tysięcy w Bułgarii, 250 tysięcy w północnej Grecji, 50 tysięcy w Rumunii (potomkowie Turków i Tatarów), wreszcie 2 miliony w Albanii. Jeśli dobrze przeanalizować sytuację, okaże się, że pewnie niemal w każdym z krajów Europy jest mniejszość islamska – mniej lub bardziej liczna. Aby jednak poprawnie spojrzeć na tę kwestię, należy zastanowić się nad specyfiką ludności muzułmańskiej w zależności od kraju, jaki zamieszkuje. Poniżej przedstawiam sytuację w kilku wybranych państwach zachodnioeuropejskich:

Belgia – mieszka tu około 400 tysięcy muzułmanów, co stanowi blisko 4 proc. całej populacji państwa. Podobnie jak w innych krajach Starego Kontynentu, są to zazwyczaj ludzie młodzi, tj. poniżej 18 roku życia. Rozmieszczenie przestrzenne ma charakter łańcuchowy, co oznacza w praktyce liczne skupiska ludności muzułmańskiej w określonych regionach kraju, a szczególnie w przemysłowych okręgach francuskojęzycznego południa (na przykład w regionie Cherleroi), w większych miastach Flandrii: Antwerpii i Gandawie, oraz regionie Limburg. Społeczność islamska nie jest jednolita: przykładowo grupa turecka jest społecznością zwartą i podtrzymującą tradycje rodzinne (np. wybór przyszłego męża/żony dla swoich dzieci).
Marokańczycy z kolei wydają się być pod względem ekonomicznym, społecznym, kulturowym i politycznym bardziej zintegrowani z mieszkańcami autochtonicznymi. Wśród ludności islamskiej notuje się większy odsetek bezrobocia niż w innych społecznościach napływowych. Turcy słabiej znają francuski i niderlandzki, co wpływa na słabsze wyniki w nauce ich dzieci.

Hiszpania – kraj zamieszkuje około pół miliona muzułmanów, z czego 35 proc. posiada obywatelstwo hiszpańskie. Jest to pierwsze i drugie pokolenie imigrantów przybyłych tu w ramach procesu łączenia rodzin jeszcze przed kryzysem paliwowym lat 70-tych. Zdecydowanie przeważa ludność marokańska. W Hiszpanii mamy również do czynienia z najwyższym wskaźnikiem konwersji na islam. Szacuje się, że około 6 tysięcy Hiszpanów wypowiedziało świadomie szahadę (muzułmańskie wyznanie wiary). Marokańczycy zamieszkują tu głównie metropolie i większe ośrodki miejskie (Madryt, Barcelona, Walencja) oraz rejony o wysoko rozwiniętym rolnictwie typu szklarniowego i sezonowego. Wielu muzułmanów osiedla się również w mniejszych miastach i miasteczkach, które do niedawna były prawie całkowicie mono-etniczne (dotyczy to niemalże wyłącznie Marokańczyków i Gambijczyków). O tym, że proces migracyjny jest w Hiszpanii nowym zjawiskiem świadczy wyraźny brak równowagi płciowej; np. wśród Marokańczyków tylko 20 proc. stanowią kobiety.

Wielka Brytania – zamieszkuje ją około półtora miliona muzułmanów; zgodnie z danymi przeprowadzonego spisu powszechnego, niespełna 3 proc. ogółu ludności brytyjskiej nazywa siebie muzułmanami – z czego ponad połowa urodziła się już na Wyspach. Islam w Wielkiej Brytanii cechuje się zdecydowanym rysem południowo-azjatyckim (około trzy czwarte ludności islamskiej pochodzi z Azji Południowej – największą grupę stanowi ludność pakistańska: 658 tysięcy oraz bengalska: 260 tysięcy). Muzułmanie żyją przede wszystkim w większych skupiskach w wybranych regionach i miastach. Ich populacja jest bardzo młoda: około 33,8 proc. to ludność poniżej 16 roku życia, 18,2 proc. jest w wieku 15-24 lata (nietrudno więc znaleźć w niektórych regionach kraju szkoły, w których 90 proc. uczniów jest pochodzenia południowo-azjatyckiego). W wyniku trudnej koniunktury ekonomicznej, w Wielkiej Brytanii wskaźnik bezrobocia wzrasta zdecydowanie szybciej wśród mniejszości niż autochtonicznej ludności. Według Labour Force Survey (LBF 2000), prawdopodobieństwo pozostawania bez pracy wśród Bengalczyków i Pakistańczyków jest ponad dwa razy większe niż wśród innych mieszkańców kraju. W porównaniu z resztą społeczeństwa, trzy razy częściej wykonują oni prace nisko płatne. Znamienne, że znaczną część (prawie 10 proc.) społeczności więziennej stanowią muzułmanie. Konsekwencją powyżej opisanych zjawisk jest to, że procentowo bardzo niewielu muzułmanów jest pracownikami policji, sądownictwa, administracji państwowej oraz mass mediów.

Niemcy – mieszka tu od 2,8 do 3,2 miliona muzułmanów, co stanowi około 3,4-3,9 proc. całkowitej populacji (z czego według danych REMID zaledwie 310 tysięcy osób posiada obywatelstwo niemieckie,). Większe skupiska imigrantów występują w dużych miastach, szczególnie na zachodzie kraju (Kolonia, Duisburg, Monachium, Hamburg). W Berlinie żyje obecnie ponad 180 tysięcy Turków; to miasto jest też domem dla najliczniejszej społeczności tureckiej na obczyźnie. W RFN występuje szeroko rozpowszechniona akceptacja społeczna dla faktu, że warunki życia i pracy imigrantów znacznie odbiegają od średniej krajowej. Tym samym bezrobocie jest jednym z najpoważniejszych wyzwań, jakie stoi przed muzułmanami (szczególnie młodego pokolenia). Powodem jest nierzadko słabe wykształcenie i brak kwalifikacji, dodatkowo relatywnie słaba znajomość języka niemieckiego (co jest częstym powodem wysyłania dzieci imigrantów do szkół specjalnych). Społeczne wykluczenie imigrantów nie oznacza tylko i wyłącznie politycznej marginalizacji i upośledzenia materialnego, ale wiąże się też z procesem izolacji kulturowej.
Wróćmy jednak do głównej osi problemu poruszanego w tym tekście. W rzeczywistości nie można zaprzeczyć, że już w okresie średniowiecza cywilizacja islamska wywierała na Zachód ogromny wpływ. Międzykulturowa wymiana myśli trwała nieprzerwanie, czego przykładem mogą być tłumaczenia z języka arabskiego szerokiego wachlarza „zapomnianych” dzieł wielkich antycznych myślicieli greckich, jak również filozofów i uczonych muzułmańskich. Faktem jest, iż na rozwój nauki w Europie wpływ miało wiele tekstów arabskich – niektóre z nich studiowano aż po czasy nowożytne. Europejczycy o wielu kwestiach z dziedziny medycyny, astronomii, algebry, trygonometrii, czy fizyki dowiedzieli się właśnie z dzieł arabskich tłumaczonych na łacinę. Jeszcze w XIII wieku Hiszpania była centrum tłumaczeń tekstów arabskich oraz promowania arabsko-muzułmańskiego dorobku naukowego i kulturalnego. W dobie tworzenia własnych uniwersytetów Europa zaczerpnęła z bogatej cywilizacji muzułmańskiej tyle, ile potrzebowała do urozmaicenia własnej.
Wracając do czasów współczesnych, należy rozważyć kwestię, w jakim stopniu ruchy religijne ostatnich dwustu lat oraz związane z nimi zmiany religijne miały wpływ na procesy sekularyzacji: zaawansowanej w świecie chrześcijańskim, a słabo zaznaczonej w islamie. Czy można postawić tezę, że działania reformatorów islamu, kładących nacisk na osobistą odpowiedzialność wiernych za tworzenie społeczeństwa muzułmańskiego, stanowią formę muzułmańskiej etyki protestanckiej? Na Zachodzie modernizm, poprzez poparcie świeckiej tożsamości narodowej, miał wpływ na „prywatyzację religii”. Wiara stała się w Europie sferą czysto osobistą. Wydaje się naturalne, że świat muzułmańskiego fundamentalizmu zmierza w przeciwnym kierunku. Jednakże sztuczne i odgórnie narzucone połączenie sfery politycznej z religijną może doprowadzić paradoksalnie do jeszcze głębszego „sprywatyzowania” religii w społecznościach muzułmańskich w opozycji do „oficjalnej” polityki państw.