Obecnie islam rozprzestrzenia się wprawdzie po całym świecie, ale najważniejszym kierunkiem ekspansji jest właśnie Azja Środkowa. Po upadku ZSRR zwiększyła się liczba wyznawców islamu, który trwał na tamtych terenach, a teraz, po okresie komunistycznej ateizacji, odzyskał swoje prawa i środki działania.

Islam znajduje się obecnie w stanie ogromnej ekspansji. Współcześnie religię tę wyznaje około 1,2 miliarda ludzi, ale liczba ta wciąż gwałtownie wzrasta. Islam zaczął rozprzestrzeniać się wraz z początkiem migracji plemion z terytorium Półwyspu Arabskiego. Początkowo zwolennicy Proroka przemieszczali się w kierunku Morza Śródziemnego – aż do Półwyspu Iberyjskiego, lecz ostatecznie dotarli także daleko i w kierunku przeciwnym, w głąb Azji. Obecnie islam rozprzestrzenia się wprawdzie po całym świecie, ale najważniejszym kierunkiem ekspansji jest właśnie Azja Środkowa. Po upadku ZSRR zwiększyła się liczba wyznawców islamu, który trwał na tamtych terenach, a teraz, po okresie komunistycznej ateizacji, odzyskał swoje prawa i środki działania(1). Już w połowie lat 90-tych zanotowano, że dziewiętnaście z dwudziestu ośmiu konfliktów na pograniczach świata islamu rozgrywało się między muzułmanami a chrześcijanami – w tym aż jedenaście dotyczyło wyznawców prawosławia.

Możemy wymienić kilka powodów, które przyczyniły się do zaistnienia antagonizmów pomiędzy Rosją a muzułmańskimi postradzieckimi krajami i narodami Azji Centralnej oraz Kaukazu, Afganistanem, Czeczenią i które doprowadziły do wybuchu ormiańsko-azerskiego konfliktu w Karabachu. Wskutek przyrostu ludności w krajach muzułmańskich pojawiła się wielka rzesza bezrobotnych, która stała się bazą rekrutacyjną dla organizacji islamskich, by później wywierać presję na sąsiednie kraje i migrować na Zachód. Po drugie, podejmowane przez Rosję starania o nadanie swoim wartościom i instytucjom wymiaru uniwersalnego, zachowanie militarnej i ekonomicznej przewagi oraz zaangażowanie w konflikty rozgrywające się w świecie muzułmańskim, wywoływały wśród muzułmanów silny opór.

Imperialne aspiracje carskiej Rosji przejął ZSRR – uzyskał on nawet rangę imperium globalnego motywowanego ideologicznie. Teraz Rosja nie pretenduje do roli imperium pod względem ideologicznym, ale wciąż – ze względu na olbrzymie terytorium i potencjał nuklearny – chce nim być jako państwo narodowe.

Rosja obecnie dąży do utrzymania silnych wpływów w islamskich krajach swojego południowego pogranicza, motywując to względami bezpieczeństwa, co antagonizuje zamieszkujących je muzułmanów. Wzajemne kontakty zaostrzyły również różnice poglądów na temat praw, jakie przysługują ludziom z jednego kręgu kulturowego w kraju zdominowanym przez drugą cywilizację.
 
Afganistan

Źródło konfliktu rosyjsko-afgańskiego sięga jeszcze XIX stulecia, a w czasach najnowszych – roku 1973, kiedy to Daud Chan, lewicujący kuzyn króla Zahera Szaha, obalił monarchię. Dokonał tego przy pomocy maleńkiej partii komunistycznej Afganistanu, liczącej wówczas około pięć tysięcy członków w kraju zamieszkiwanym przez około dwanaście milionów ludzi. Przez pięć lat sprawował później najwyższą władzę w państwie, a w 1978 roku został obalony w wyniku przewrotu wojskowego. Większość członków partii komunistycznej stanowili wówczas wyjątkowo fanatyczni oficerowie armii afgańskiej wyszkoleni w Związku Radzieckim, którzy chcieli pokazać towarzyszom radzieckim jak w ciągu kilku lat w feudalnym społeczeństwie wprowadza się socjalizm. Według danych szacunkowych przez 18 miesięcy swoich rządów komuniści afgańscy zamordowali od kilkunastu do nawet dwustu tysięcy swoich przeciwników politycznych: przede wszystkim przywódców plemiennych, inteligencję, przywódców religijnych, mułłów. Za wszelką cenę próbowano zniszczyć lokalne tradycje i przeprowadzić kolektywizację. Spotkało się to z oporem ludności: wybuchały powstania ludowe we wszystkich prowincjach Afganistanu. Była to autentyczna rewolucja, która obaliłaby reżim komunistyczny, gdyby nie inwazja radziecka w Wigilię Bożego Narodzenia 1979 roku. Atak Rosjan był zarzewiem wybuchu wielkiej wojny narodowo-wyzwoleńczej, w której czynnik religijny odegrał dość istotną rolę. Paradoksalnie, sami Rosjanie próbowali wpływać na komunistów islamskich, aby stonowali swoją anty-religijność. Prezydent Nadżibullah, który zastąpił Karmala, pierwszego władcę narzuconego przez Związek Radziecki, ogłosił nawet swój reżim rządem islamskim. Jednak choć przywrócono dotacje dla meczetów i odowływano się do Boga, to reżim i tak raz na zawsze stracił wiarygodność(2).

Rosjanom nie łatwo było rządzić Afganistanem, krajem, w którym obowiązuje kodeks zemsty rodowej (społeczeństwo afgańskie jest nadal w znacznym stopniu społeczeństwem plemiennym), a przy tym jeden z ludów, Pasztunowie, uważają się za naród afgański predestynowany do sprawowania władzy w państwie. Należy też pamiętać, że sprawowanie władzy nad Kabulem nie oznacza władzy nad całym Afganistanem(3). W Afganistanie istnieją też pewne zwyczaje, np. spotkania wodzów plemiennych, podczas których podejmuje się odpowiednie decyzje. Przed wkroczeniem armii radzieckiej wojny plemienne w Afganistanie toczyły się tak, by nie zabierać czasu potrzebnego na uprawę roli. Po drugie, nie wolno było prowadzić wojen na terenach uprawnych, ani w pobliżu wiosek, zabijać zwierząt, mordować kobiet i dzieci. Rosjanie wchodząc do Afganistanu złamali wszystkie te zasady. A afgański kodeks zemsty rodowej nakłada obowiązek ukarania tego, kto sprawił, że zginał ktoś z rodziny. Jeśli nie uda się to bratu, obowiązek przechodzi na syna i każdego kolejnego potomka w rodzinie(4). Sowietyzacja pociągnęła za sobą śmierć od dwóch do czterech milionów ludzi. Oznacza to, że praktycznie nie było rodziny, na której nie ciążyłby obowiązek zemsty rodowej. Zadawnione przewiny oznaczały dla Rosjan wyrok śmierci.