Wprowadzenie

Potencjał ekonomiczny oraz prawne spory odnośnie zwierzchnictwa terytorialnego nad tym obszarem stają się źródłem wzrastających napięć politycznych. Rosja w rozpoczętej rozgrywce arktycznej stoi na uprzywilejowanej pozycji w stosunku do pozostałych państw. Jako pierwsza zgłosiła roszczenia, a jej potencjalne zasoby na terytorialnych wodach arktycznych są największe.

W tym kontekście, celem niniejszego artykułu jest próba odpowiedzi na następujące pytania:

1. Dlaczego Arktyka stanie się, jeśli już nie jest, jednym z najważniejszych miejsc rywalizacji międzynarodowej o dostęp do źródeł energii ?
2. Jak wygląda status prawny Arktyki i jakie są roszczenie Federacji Rosyjskiej względem tego obszaru? Jaka była reakcja społeczności międzynarodowej na działania podjęte przez Moskwę w celu potwierdzenia jej pretensji terytorialnych?
3. Jakie Rosja ma szanse na realizację własnych interesów w Arktyce? Czy jest kompetentna do aktywnego rozwoju Arktyki z jej ostrym klimatem polarnym?

Rys. 1. Niedźwiedzie polarne z zainteresowaniem badają nowy obiekt - wynurzoną amerykańską łódź podwodną USS Honolulu - na kole podbiegunowym północnym.



Konsekwencje globalnego ocieplenia dla Arktyki i jej znaczenie dla społeczności międzynarodowej

Arktyka – legendarny dom niedźwiedzi polarnych, morsów, a także Eskimosów stoi u progu bezprecedensowej ekologicznej zmiany.[A] W wyniku przyśpieszającego globalnego ocieplenia oraz jego skutków dla klimatu w ciągu najbliższych kilku dekad warunki życia w Arktyce ulegną drastycznej zmianie.[1] Konsekwencje tych zmian diametralnie wpłyną nie tylko na arktyczną florę i faunę, ale także dotkną blisko czteromilionową ludność żyjącą na obrzeżach Oceanu Arktycznego.[B] Wraz ze zmianami jakie niesie ze sobą ocieplenie klimatu w Arktyce pojawią się nowe możliwości wykorzystania tego wysuniętego najdalej na północ regionu, słynącego do tej pory z niezwykle surowego i niegościnnego dla człowieka klimatu. Zmiany te bezpośrednio zagrożą bezpieczeństwu zbiorowemu w regionie.[2]

W ciągu sześciu ostatnich lat lód znajdujący się na Oceanie Arktycznym stracił połowę swojej grubości i wszystko wskazuje, że w przyszłości zacznie topić się jeszcze gwałtowniej. Prawdopodobnie już w 2013 roku cała Arktyka zostanie pozbawiona pokrywy lodowej w okresie letnim.[3] Zdaniem niektórych naukowców Ocen Arktyczny będzie całkowicie wolny od lodu w 2050 roku.[4] Według Oceny Zmian Klimatycznych przeprowadzonych w 2004 roku przez Radę Arktyczną, arktyczne temperatury wzrastają w dwukrotnie szybszym tempie niż w pozostałych częściach świata, a prognozy przewidują ich wzrost o kolejne 14 stopni Farenheita w następnym stuleciu. Rezultatem ocieplenia będzie drastyczne topnienie lądolodu w całym regionie. Wielkość pokrywy lodowej w 2007 roku odnotowano jako najmniejszą od kiedy zaczęto ją mierzyć w 1979 roku (zobacz rysunek 1 oraz 2).[5] We wrześniu tego samego roku pokrywa lodowa zajmowała obszar tylko 1,65 mln km², czyli skurczyła się aż o 23 procent w porównaniu do poprzednio zmierzonego rekordu w 2005 roku.[C] Był to także najmniejszy obszar w zaobserwowanym trendzie zmniejszania się czap lodowych średnio o 10 procent każdej dekady od końca lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Dodatkowo, po raz pierwszy w dziejach historii ludzkości Przejście Północno-Zachodnie (Northwest Passage) – szlak morski prowadzący drogami wewnątrz Archipelagu Arktycznego – było wolne od lodu przez cały miesiąc, latem 2007 roku.[6]

Rys. 2 i 3. Zmniejszanie się pokrywy lodowej w Arktyce

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło: National Snow and Ice Data Center; Cartographer Hugo Ahlenius, United Nations Environment Programme/GRID-Arendal. W: Russell Anthony L., Carpe Diem. Seizing Strategy Opportunity in the Arctic, 4th quarter 2008, NDU Press, issue 51.

 

W międzyczasie zaobserwowano zjawisko rozgrzewające się szybciej niż Arktyka. Jest nim międzynarodowa rywalizacja państw otaczających Arktykę. Globalny magazyn polityczno-ekonomiczny Foreign Policy ogłosił Arktykę najcenniejszym obszarem, wobec którego wysuwane są roszczenia terytorialne.[7] W szczególności perspektywa nowych szlaków handlowych oraz możliwość wydobycia złóż surowców mineralnych (zwłaszcza ropy naftowej i gazu ziemnego, ale także rudy metali i diamentów) sprawiła, że państwa graniczące z Arktyką zaczęły rywalizować o prawo do jak największej części terytorium jednego z największych rezerwuarów surowcowych świata.[8] Walka toczy się o więcej niż 90% nieprzydzielonych dotąd obszarów ziemskiego dna morskiego, zawierającego ogromne bogactwa naturalne.[9] Zasoby gazu i ropy leżące pod wodą szacowane są na około 1/4 nieodkrytych i nieeksploatowanych zapasów surowców energetycznych na ziemi.[D]

 

Federację Rosyjską można określić potęgą surowcową, a jak wiadomo surowce energetyczne odgrywają we współczesnym świecie niezwykle ważną rolę. Posiadane przez Rosję zasoby naturalne, spełniają funkcję stabilizującą na rynku gazu ziemnego i ropy naftowej.[E] Kreml świadom ich znaczenia stara się je wykorzystać w polityce zagranicznej. Dlatego negocjacje dotyczące surowców energetycznych, ich cen, możliwości zagospodarowania nowych źródeł oraz szlaków transportu zdominowały relacje państw z Moskwą.[10] Tymczasem rynki energetyczne są w stanie ciągłych zmian. Wysokie ceny ropy i gazu, niestabilność w regionach zasobnych w te surowce, gwałtownie wzrastające zapotrzebowanie w regionie Azji i Pacyfiku i uszczuplanie rezerw w strefie OECD (Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju) sprawiły, że kraje zarówno produkujące jak i konsumujące surowce energetyczne stały się bardzo wyczulone i wrażliwe wobec wszelkich wyzwań mogących zmienić ich sytuację oraz pozycję na globalnej scenie energetycznej. Dlatego też, zmniejszające się rezerwy lądowe zmuszają dotąd bogate w surowce kraje do rozbudowy i wydobycia podwodnych zasobów węglowodorów. Zgodnie z niektórymi prognozami mniej więcej 40 procent globalnej produkcji gazu i ropy będzie wytwarzane z morskich zasobów przybrzeżnych już w 2015 roku. Dynamika globalnego przemysłu energetycznego wyjaśnia dlaczego rosyjska ekspedycja polarna, podczas której to zamontowano flagę na dnie Bieguna Północnego, była odnotowana na pierwszych stronach światowych gazet.[11]

 

Spekulacje nad ilością złóż gazowych i naftowych w Arktyce miały miejsce już w latach 60., ale dopiero w minionej dekadzie możliwość ich wydobycia zaczęła wydawać się korzystna ekonomicznie.[12] Federacja Rosyjska jako drugi największy eksporter ropy naftowej rozpoczęła rywalizację ze Stanami Zjednoczonymi, Kanadą, Danią i Norwegią o kontrolę nad nowymi złożami ropy, gazu oraz cennych metali spoczywającymi na dnie Arktyki.[13] Wielkość rosyjskiego szelfu kontynentalnego wynosi 6,2 miliona km2. Podmorskie węglowodorowe bogactwa naturalne Federacji Rosyjskiej szacowane są na około 100 miliardów ton, z których aż 80 procent znajduje się na podmorskim obszarze Arktyki. Jednakże główny problem w dokładnym oszacowaniu prawdziwego potencjału rosyjskich morskich zasobów surowców energetycznych stanowi fakt, że geologiczne dane w większości wypadków dotyczą zaledwie 9-12 procent terytorium. Jedynie dobrze zbadanym podmorskim regionem jest Arktyka Zachodnia, która stanowi 75 procent wszystkich rosyjskich złóż węglowodoru. Jeśli rosyjskie roszczenia wobec nowych terytoriów arktycznych zakończą się sukcesem, jej węglowodorowy udział może wzrosnąć o co najmniej 10 miliardów ton  (73.3 miliardy baryłek), czyli mniej więcej 2/3 globalnego rocznego zużycia energii. Niektórzy rosyjscy eksperci są przekonani, że przyszła eksploracja Arktyki może zaowocować odkryciem dalszych rezerw węglowodorów. Bez względu na to jaki okaże się prawdziwy potencjał Arktyki przedsiębiorstwa takie jak Statoil, Wood Mackenzie i Fugro Robertson zgadzają się, że Rosja zdominuje produkcję arktycznych węglowodorów, ponieważ w przybliżeniu 69 procent arktycznych rezerw należy do niej.[14]