Wstęp

Kiedy po upadku komunizmu wieszczono koniec wojen w Europie, na terenie ówczesnej Jugosławii rozpoczął się krwawy konflikt pomiędzy narodami ją tworzącymi. Jego ostatnią fazą jest krwawy spór o Kosowo. Od tego, jak Europa z pomocą Stanów Zjednoczonych poradzi sobie z rozwiązaniem „problemu kosowskiego”, zależy przyszła stabilność Bałkanów, a jak historia nieraz pokazała – również całego kontynentu europejskiego.

W celu zachowania równowagi między punktem widzenia dwóch wojujących stron, niniejsze opracowanie oparte jest na publikacjach polskich badaczy Bałkanów oraz na książce Serba Milosa Lukovica, który pod koniec lat 80–tych XX w. był lektorem języka serbsko-chorwackiego na Uniwersytecie Jagiellońskim, a obecnie pracuje w Instytucie Bałkanologii Serbskiej Akademii Nauk i Sztuk w Belgradzie. Jego opis konfliktu znacznie odbiega od tego przedstawianego przez media pod koniec lat 90–tych XX w.

W pracy ujednolicono pisownie nazw miejscowości oraz nazwisk, ponieważ w literaturze można spotkać różne formy ich zapisu. Ludność albańska zamieszkująca Kosowo określana jest w pracy jako Kosowarzy.

Położenie oraz warunki naturalne Kosowa

Położenie geograficzne

Kosowo znajduje się w południowo-zachodniej części Republiki Serbii. W przeszłości kraina ta była nazywana również Kosowo i Metohija lub w skrócie Kosmet. Kosowo zajmuje powierzchnię 10 887 km kw., co stanowi 12,2% terytorium Republiki Serbii (88 361 km kw.). Dla porównania powierzchnia Czarnogóry to 13 812 km kw. Drogą powietrzną średnica terytorium Kosowa nigdzie nie przekracza 120km. [1]

Kosowo obejmuje dwie wielkie, żyzne kotliny – Kosowo Pole i Metohiję. Ze wszystkich stron otoczone jest górami, których grzbietami biegną granice z:
- Albanią (Pasztrik, Juniczka Planina),
- Macedonią (Vraca Planina, Szar Planina, Crna Gora),
- Czarnogórą (Mokra Planina)
- oraz Serbią (Mokra Gora, Rogoznak, Kopaonik, Goljak, Crna Gora). [2]

Bogactwa naturalne

Region ten uważany jest za biedny – co jest tylko półprawdą. Bogactwa naturalne są tutaj znaczne. Obszary rolnicze zajmują 54%, lasy 39% powierzchni. Łańcuchy górskie w Kosowie – bogate w wodę, w odróżnieniu od innych górskich systemów na Bałkanach – stwarzają doskonałe warunki do hodowli bydła i uprawy zdrowej żywności. [3]

We wschodniej części Kosowa występują bogate złoża surowców naturalnych, w tym węgiel brunatny i rudy polimetaliczne. Znajdują się tu największe w Jugosławii złoża węgla kamiennego oraz największa w Europie kopalnia ołowiu i cynku w Trepczy. [4]

Pomimo tych bogactw Kosowo było i jest najsłabiej rozwiniętym regionem Jugosławii, nie tylko pod względem gospodarczym, ale także kulturowym. W byłej Jugosławii przodowało m.in. pod względem analfabetów: 31,5% ludności, w tym Albańczycy 36,3%, Turcy 24,8%, Serbowie 18,2%, Czarnogórcy 13,5%, Macedończycy 4%. Dla porównania w Słowenii analfabeci stanowili 1,1% ludności Republiki. [5]

Znaczenie strategiczne

Geofizyczna charakterystyka Kosowa czyni zeń niby naturalną „makrotwierdzę”, której wały obronne to wieńce gór, wnętrze stanowią kotliny, podczas gdy wąwozy i przesmyki między górami spełniają rolę wrót otwartych we wszystkich kierunkach.

Kosowo znajduje się w środku „islamskiej” magistrali Bałkanów, tzn. szlaku: Istambuł – Tracja, południowo-zachodnia Bułgaria – Skopje – Prisztina – Nowy Pazar – Gorażdże – Sarajewo – Bihać – Wielka Kladusza, gdzie mieszka sporo ludności islamskiej. [6]

Stratedzy wojskowi podkreślają jakie znaczenie dla prowadzenia operacji wojennych na całym jugosłowiańskim obszarze ma położenie geograficzne Kosowa. Ewentualna strata terytorium Kosowa oznaczałaby duże problemy strategiczne dla Serbii, która byłaby zagrożona w części centralnej, wschodniej i zachodniej, co dla Serbów oznaczałoby zagrożenie terytorialnej integralności i bezpieczeństwa swojego państwa. [7]

Ludność

Na terytorium Kosowa przed rozpoczęciem exodusu w 1999 roku zamieszkiwało 1 954 tys. osób według spisu z 1991 roku. Średnia gęstość zaludnienia wynosiła 179 os./km². Największą grupą byli Albańczycy, którzy według różnych źródeł stanowili od 77,4% do 90% całej populacji. Ponadto mieszkali tam Serbowie – od 9% do 13,2%, a także inne mniejszości, w tym Muzułmanie około 3,7%, Czarnogórcy 1,7% oraz Romowie 0,8%. [8]

Obecnie według danych Departamentu Stanu USA z lipca 2009 roku Kosowo zamieszkuje około 1,8 mln osób. 88% ludności stanowią Albańczycy, a 7% mieszkańców, tj. około 126 tysięcy osób jest Serbami. Pozostałą ludność stanowią Bośniacy, Czarnogórcy, Romowie, Egipcjanie i Turcy. [9]

Historyczne uwarunkowania konfliktu

Obie strony konfliktu – Serbowie i Albańczycy wskazują na związki historyczne z tym obszarem. Serbowie odwołują się do czasów średniowiecza, kiedy to Kosowo było świadkiem narodzenia serbskiej państwowości oraz jej upadku pod nawałą turecką.

W odróżnieniu od serbskiej, albańska pamięć historyczna bardziej zakodowana jest w dziejach rodów i rodzin. Krzywdy wyrządzone Kosowarom przez Serbów pamięta się jako wyrządzone raczej konkretnym rodzinom, niż narodowi. [10]

Tereny Kosowa do XIX wieku

Kosowo zostało zasiedlone przez Serbów w VII wieku n.e. W XII w. znalazło się w obrębie księstwa Raszki, stanowiącego rdzeń późniejszego królestwa Serbii. Największy serbski władca, król Stefan Duszan w połowie XIV w. tutaj właśnie ulokował siedzibę niezależnej serbskiej organizacji kościelnej – prawosławnego patriarchatu w Peciu. Tutaj też powstały najliczniejsze prawosławne monastery, które z czasem odegrały olbrzymią rolę w procesie podtrzymywania serbskiej tożsamości narodowej w stuleciach niewoli. [11] Jednakże w 1389 roku na Kosowskim Polu Serbowie ponieśli klęskę w bitwie z Turkami. Zginął wówczas sułtan Murad I, ale poległ też książę serbski Łazarz. Bitwa ta stałą się początkiem końca Serbii, która w połowie XV w. dostała się pod panowanie tureckie. [12]

W celu lepszej kontroli swych zdobyczy Turcy prowadzili politykę przesiedlania ludów. Część Serbów z Kosowa została w XVI w. zmuszona do migracji na północ, natomiast na ich miejsce Turcy sprowadzili muzułmańskich Albańczyków. W ten sposób ok. 1600 roku znaczna część ludności Kosowa była albańska. Po zwycięstwie Jana III Sobieskiego pod Wiedniem na Bałkanach wybuchł wielki bunt ludności chrześcijańskiej. Wzięli w nim udział także Serbowie. Po upadku powstania w 1689 roku Turcy rozpoczęli eksterminację Serbów z Kosowa. Nastąpił wtedy exodus ludności serbskiej, a na jej miejsce dalej przybywali sprzymierzeni z Turkami Albańczycy. [13] Ostatecznie podczas panowania tureckiego Albańczycy stali się dominującą narodowością w Kosowie.

Kosowo w okresie od 1878 roku do końca II wojny światowej

Serbia odzyskała niepodległość w 1878 roku, ale Kosowo pozostawało ciągle poza jej granicami. W wyniku I wojny bałkańskiej w 1912 roku Kosowo ponownie zostało przyłączone do Serbii po wcześniejszej wspólnej z Czarnogórą i Grecją okupacji Albanii. W 1923 roku wybuchły w Kosowie i Metohiji walki narodowo – wyzwoleńcze, wywołane brutalną serbizacją ludności nieserbskiej (ok. 60% ludności było Albańczykami) i zmuszeniem jej do opuszczenia tych ziem. [14] W późniejszym okresie międzywojennym Albańscy mieszkańcy Kosowa, głównie ubodzy i niepiśmienni chłopi, nie sprawiali problemów władzom Jugosławii. W czasie II wojny światowej Albańczycy na szeroką skalę kolaborowali z okopującymi Kosowo Włochami, a następnie Niemcami i dopuścili się licznych rzezi ludności serbskiej. Gdy w 1944 i 1945 roku oddziały Tity odbiły Kosowo, wzięły na albańskiej ludności okrutny rewanż za kolaborację z Włochami i Niemcami. Albańczycy stawiali zbrojny opór wojskom Tity do końca 1946 roku. [15] Partyzantka Kosowarów jeszcze przez kilka lat stawiała w górach opór jugosłowiańskim komunistom. Z kolei w latach 50–tych władze przeprowadziły w Kosowie akcję rozbrajania ludności. Akcja rozbrajania była w praktyce szeroko zakrojoną akcją etnicznej eksterminacji. [16]

Sytuacja w Kosowie po II wojnie światowej

Tuż po zakończeniu II wojny światowej wydawało się, że możliwa jest pokojowa koegzystencja wszystkich narodów zamieszkujących Kosowo, bowiem gdy 10 lipca 1945 roku przeprowadzone zostało referendum, większość ludności Kosowa opowiedziała się za autonomią w ramach Serbii i Jugosławii. Już 3 września 1945 roku Kosowo i Metohija otrzymały status obwodu autonomicznego, co potwierdziły zapisy z Konstytucji Jugosławii z 1946 i 1963 roku. [17] W 1968 doszło do pierwszych wystąpień Albańczyków, domagających się przyznania Kosowu statusu siódmej republiki federacyjnej. Częściowo z tego powodu, a częściowo, aby osłabić Serbię, w ramach reorganizacji kraju w 1974 roku Tito nadał prowincji autonomię, pozostawiając ją jednak w ramach Serbii. [18] W myśl zmian konstytucyjnych z 1974 roku Kosowo i Metohia miały prawo ogłaszać swoje konstytucje i ustawy oraz bezpośrednio brać udział (w określonym stopniu) w funkcjonowaniu organów federacji. W ten sposób zyskały elementy państwowości. Co więcej parlamenty Krain miały prawo wyrażać zgodę na zmiany Konstytucji Serbii, podczas gdy parlament Serbii nie miał takich praw względem nich. [19] Jednakże władze jugosłowiańskie zaniedbywały Kosowo, przez co pozostało ono najbiedniejszą prowincją kraju. W 1981 roku bezrobocie sięgało tu 30%, a przeciętny mieszkaniec miał dochody dwa razy niższe od średniej krajowej. W związku z brakiem perspektyw lepiej wykształceni Serbowie z Kosowa wyjeżdżali do Serbii, Bośni lub Czarnogóry. [20]

W międzyczasie nadal następował wzrost odsetka ludności albańskiej w prowincji. W 1953 roku Albańczycy stanowili 65% ludności Kosowa, w 1981 roku już 77,5%. Jednocześnie jednak większość wyższych stanowisk i najlepsze miejsca pracy przypadały Serbom, utrudniano także nauczanie albańskiego i publikowanie w tym języku. [21] W marcu 1981 roku doszło w stolicy Kosowa Pristinie do demonstracji albańskich studentów i robotników. Protesty o charakterze socjalnym przerodziły się w polityczne. Demonstranci ponownie żądali przekształcenia Kosowa w siódmą republikę federacyjną, nawet przyłączenia do Albanii. Od tego czasu demonstracje antyrządowe mnożyły się, konflikt stawał się wyraźnie narodowy i religijny. [22]