Marika Horoszczak: Grecko-turecki konflikt o Cypr
/konsultacja: Przemysław Mechliński i Paweł Świeżak/

Chciałabym przedstawić pewne fakty z historii Cypru, a przede wszystkim: genezę konfliktu dzielącego dziś wyspę, jego skutki oraz wysiłki podejmowane przez międzynarodową społeczność w celu rozwiązania patowej, jak się wydaje, sytuacji, jaka panuje w tym zakątku świata. Na koniec postaram się podsumować główne aspekty konfliktu grecko-tureckiego i pokazać rolę, jaką odgrywa on w procesie rozszerzania się Unii Europejskiej.  

Wprowadzenie

Cypr wydaje się być wyspą ze snów. Jej mieszkańcy są przeważnie radośni i życzliwie nastawieni do życia i otoczenia. Podczas gdy położony po sąsiedzku Bliski Wschód usiłuje przezwyciężyć poważny problem, jakim jest brak wystarczających zasobów słodkiej wody, na Cyprze powstały trzy duże przedsiębiorstwa uzdatniające słoną wodę morską. Waluta narodowa jest prawie tak silna jak funt brytyjski, a dług narodowy mieści się w granicach przyzwoitości i wynosi 2,8 proc. PKB. Produkt krajowy per capita jest wyższy niż w Grecji, Hiszpanii czy Portugalii. Stopa inflacji ustabilizowała się na poziomie 2 proc., stopa bezrobocia wynosi 3,6 proc. Już z tych kilku przytoczonych powyżej wskaźników ekonomicznych można wywnioskować, że standard życia na Cyprze jest dość wysoki.

1 maja 2004 roku Republika Cypryjska wstąpiła do Unii Europejskiej, jako jedno z dziesięciu nowych państw członkowskich. Tym samym, Cypr potwierdził swoją przynależność do rodziny europejskiej.

Tę idyllę psuje jednak jeden problem, którego Cypr nie może przezwyciężyć od wielu lat: grecko-turecki konflikt podzielił wyspę i jej stolicę, Nikozję, na dwie wrogie sobie części. Ten podział ma nie tylko wymiar symboliczny, odzwierciedlający strukturę etniczną wyspy. Jest świadectwem walk między dwoma narodowościami, zamieszkującymi to samo terytorium od setek lat. Na ten konflikt składają się aspekty polityczne i złożona historia wyspy, a towarzyszą mu ludzkie tragedie.

I. Historyczne uwarunkowania konfliktu

Grecy zamieszkiwali wyspę już w XII wieku p.n.e. W 649 roku po Chrystusie Cypr najechali Arabowie i rządzili nim przez około trzysta lat, do momentu przejęcia władzy przez Bizancjum. W 1191 roku wyspę podbili Krzyżowcy, wyparci właśnie z Palestyny. Przez te lata Cypr był właściwie odcięty od swoich greckich korzeni. W 1570 roku Cypr podbiła Turcja. Tak doszło do powstania grecko-tureckiej struktury społeczności cypryjskiej. Należy jednak powiedzieć, że przez długi czas nie było żadnych większych konfliktów na tle narodowościowym. W 1878 roku Wielka Brytania zwróciła uwagę na geostrategiczne zalety wyspy, dającej możliwość kontroli wschodniego basenu Morza Śródziemnego: w efekcie starań brytyjskiej dyplomacji Kongres Berliński ustanowił administrację wiktoriańskiego imperium na wyspie, a w 1914 roku Anglia oficjalnie zaanektowała wyspę (co potwierdził oficjalnie traktat lozański z 1923 roku).

W 1925 roku Wielka Brytania oficjalnie uznała Cypr za swoją kolonię. Ustanowiono dwie bazy wojskowe na terenie Dhekeli i Akritori, które odtąd miały być suwerennym terytorium brytyjskim. Mniej więcej w tym czasie na wyspie zaczęła zdobywać większą popularność idea enosis (gr. „unia, związek, jeden”), propagująca przyłączenie Cypru do Grecji. Powodowała ona wzrost nacjonalistycznych nastrojów wśród cypryjskich Greków. Pod wpływem brytyjskich obietnic przyłączenia Cypru do Grecji w zamian za przystąpienie do koalicji antyhitlerowskiej, uległy one znacznej eskalacji. Po zakończeniu wojny grecki rząd w Atenach bezskutecznie próbował nakłonić Wielką Brytanię do spełnienia swojej obietnicy. 

W 1950 roku arcybiskupem Cypru został Makarios III. Był on gorącym zwolennikiem enosis, co na nowo rozbudziło nadzieję Greków. Tym razem zdecydowali się oni urzeczywistnić marzenia o niepodległości Cypru siłą. W 1952 roku, pod przywództwem Georgisa Grivasa, rozpoczęto rekrutację do Narodowej Organizacji Greckich Bojowników (EOKA). Wysiłki EOKA (m.in. akcje terrorystyczne i sabotażowe skierowane przeciwko przedstawicielom administracji brytyjskiej na Cyprze oraz mieszkańcom kolaborującym z rządem Wielkiej Brytanii) były mocno wspierane przez rząd grecki w Atenach. We wrześniu 1955 roku Brytyjczycy zostali zmuszenie do rozpoczęcia negocjacji z Grivasem. Nie przyniosły one jednak żadnego skutku, gdyż żądania greckie i tureckie blokowały się wzajemnie. Grecy chcieli niepodległości wyspy, podczas gdy ludność turecka optowała za utrzymaniem status quo, licząc na przyłączenie w niedalekiej przyszłości całości wyspy do Turcji. Anglia postanowiła zaostrzyć politykę wobec Cypru. W 1956 roku Makarios został deportowany na Seszele, a Grivas wraz ze swoimi oddziałami musiał się ukrywać się w górach Trodos.  

Po okresie walk wewnętrznych, w marcu 1957 roku Grivas ogłosił zawieszenie broni. Było ono jednak krótkotrwałe i napięcie znów wzrosło. Rząd turecki, za zgodą Brytyjczyków, utworzył organizację bojową (VOLKAN, pełna nazwa: TMT – Turk Mudafa Teskilat – Organizacja Tureckiego Oporu, na jej czele stanął Rauf Denktasz). Publiczne manifestowanie niezadowolenia z sytuacji przez EOKA prowadziło zazwyczaj do krwawych walk ulicznych i zamachów na życie brytyjskich oficerów. Wielka Brytania po raz kolejny zdecydowała się na rozmowy pokojowe. Od 1957 powstały brytyjskie plany odnośnie przyszłości wyspy – np. Plan Hugo Foota przewidywał nadanie wyspie samodzielności przy pozostawieniu statusu kolonii, z kolei Plan Mcmillana mówił o niepodległości Cypru. Etap ten został zakończony podpisaniem w 1959 roku traktatu pokojowego w Londynie. Na mocy jego postanowień Cypr uzyskał niepodległość, ale Akritori i Dhekelia nadal pozostały brytyjskimi bazami wojskowymi, wyłączonymi spod kontroli cypryjskiej.  

Wyspa przyjęła konstytucję, zgodnie z którą Cypr miał mieć greckiego prezydenta i tureckiego wiceprezydenta. Pierwszego miała wybierać grecka, drugiego – turecka część społeczeństwa. Turkom przyznano również prawo weta wobec decyzji parlamentu lub rządu. Konstytucja ustaliła też parytety Turków i Greków w armii, policji i administracji. W 1959 roku Makarios został wybrany Prezydentem, a Turek Fazil Kuczuk (od 1960 roku Rauf Denktasz) wiceprezydentem. 16 sierpnia 1960 roku Cypr formalnie uzyskał niepodległość. 

Wydawałoby się, że kiedy spełniło się marzenie Makariosa o niepodległości Cypru, nie ma już podstaw do dalszych konfliktów. Jednakże w bardzo krótkim czasie narastająca wrogość pomiędzy Grekami i Turkami coraz bardziej zagrażała kruchemu pokojowi na wyspie. Ani EOKA ani VOLKAN nie zostały rozbrojone po zawarciu traktatu pokojowego. Wykorzystały to rządy Turcji i Grecji. Grecy zwiększyli liczebność swojej armii, co zaniepokoiło Ankarę. Makarios podjął wysiłki, mające na celu zmianę konstytucji i pozbawienie Turków ich prawa weta. Spowodowało to wrogą reakcję Turków. EOKA wznowiła działania zbrojne (1963 rok) i krwawe starcia rozpoczęły się na nowo.

Sytuacja uspokoiła się trochę po ustanowieniu w Nikozji tzw. zielonej linii (także w 1963 roku), która podzieliła wyspę na dwie części. Brytyjscy żołnierze (zgodnie z konstytucją Wielka Brytania nadal miała prawo do interwencji, gdyby zagrożony został pokój na wyspie) wymusili zawieszenie broni. Również ONZ zaangażowała się w proces pokojowy. W 1963 roku Rada Bezpieczeństwa zadecydowała o wysłaniu specjalnych sił pokojowych UNFICYP, której celem było wspieranie budowania i utrzymywania pokoju. Siły te stacjonują na wyspie do dzisiaj. 

Sytuacja pogorszyła się w 1967 roku. Władzę w Grecji przejęła junta wojskowa („czarni pułkownicy”). Stosunki Makariosa z wojskowymi z Aten nie układały się dobrze. Przywódca Cypru podejrzewał, że junta dogadywała się z Ankarą ponad głową Nikozji, oferując Turcji – w zamian za zgodę na przyłączenie Cypru do Grecji – kontrolę nad północną częścią wyspy. Makarios nie dążył do ograniczenia udziału Turków w administracji i armii. Grecki rząd w Atenach prowadził konspiracyjne rozmowy z EOKA-B, odłamem bojowników EOKA rekrutujących się z cypryjskiej Gwardii Narodowej, szkolenych w Grecji i popierających juntę. Negocjacje te miały doprowadzić do odsunięcia Makariosa od władzy. 2 lipca 1974 roku kiedy Makarios rozkazał oficerom Gwardii Narodowej opuścić wyspę, dokonali oni zamachu stanu i przejęli kontrolę nad państwem. Makarios zdołał uciec. Nikos Sampson, były członek EOKA został wybrany na nowego prezydenta. 

Turcja zdecydowała się wykorzystać ten fakt jako pretekst do aneksji i 20 lipca 1974 roku nastąpiła inwazja na Cypr. Tureckie siły wylądowały w północnej części wyspy, w regionie Kyrenii. Do dzisiaj rząd turecki w oficjalnych oświadczeniach stwierdza, że była to operacja pokojowa, której celem było przywrócenie porządku konstytucyjnego. Grecki rząd w Atenach nie mógł pomóc buntownikom. Amerykanie ostrzegli bowiem, że każda akcja przeciwko Turkom będzie powodować amerykańską reakcję zbrojną (powodem tego było członkostwo Turcji w NATO – choć Grecja też była członkiem NATO, USA bardziej obawiały się osłabienia flanki NATO w Azji Mniejszej, poza tym posiadały instalacje wywiadowcze w północnej części Cypru). 22 lipca obie strony, zmęczone walkami, zgodziły się na zawieszenie broni. Pełniący obowiązki prezydenta Sampson zrezygnował z urzędu, a tymczasową głową państwa został mianowany Glakos Klerides. 12 sierpnia Turcja zażądała podziału Cypru (tzw. idea taksim, konkurencyjna wobec greckiego enosis).