Migracja, czyli przemieszczanie się ludności w celu zmiany miejsca pobytu, jest zjawiskiem całkowicie naturalnym i występuje na świecie niemalże od zawsze. Państwem, w którym zarówno emigracja, jak i imigracja znajdują się na wyjątkowo wysokim poziomie jest Islamska Republika Iranu. Może wydawać się dziwnym fakt, że na terenie ortodoksyjnego państwa wyznaniowego, w którym dyskryminacja i prześladowania są na porządku dziennym,  osiedliło się około 4 milionów imigrantów. A jednak. 

Czynniki historyczne

Ruchy migracyjne są nieodłączną częścią perskiej/irańskiej historii. Zapoczątkowali je Parsowie (zwani również Zaratusztrianami)[1], którzy po zdobyciu przez Arabów Persji w roku 936 p.n.e. wyemigrowali do zachodnich Indii. Imigracja, zwłaszcza ludności z Afganistanu, sięga natomiast końca wieku XIX. Powstanie szyickich Pasztunów (główna grupa etniczna Afganistanu) spowodowało exodus do Iranu wielu Hazarów, etnicznej i religijnej mniejszości afgańskiej. Afgańczycy, którzy osiedlili się w Iranie w wieku XIX i na początku wieku XX, poprzez naturalizację otrzymali irańskie obywatelstwo i stworzyli grupę etniczną znaną pod nazwą Khavari lub Barbari.

Emigrację, jaka miała miejsce w Iranie począwszy od lat 50-tych XX wieku, można podzielić na trzy fazy. Różnią się one przyczynami, na podstawie których decydowano o opuszczeniu ojczyzny (np. emigracja pod przymusem czy emigracja z własnego wyboru) oraz skutkami, jakie owa emigracja wywołała w kraju.

1.                    Fala pierwsza

Pierwsza fala emigracji rozpoczęła się w roku 1950 i trwała aż do rewolucji islamskiej roku 1979. Jej przyczyny leżały głównie w nieudolnych próbach naprawy gospodarki oraz we wznowieniu wydobycia ropy naftowej. Ogromny dochód płynący z eksportu płynnego złota, doprowadził do wzrostu PKB na mieszkańca oraz do poprawy sytuacji materialnej Irańczyków. Przedstawiciele klasy średniej oraz wyższej zaczęli wysyłać swoje dzieci na studia za granicę. W roku akademickim 1977-1978, około 100 tys. młodych Irańczyków studiowało poza ojczyzną, z czego 36,220 z nich w USA, a reszta głównie w Wielkiej Brytanii, RFN, Francji, Austrii i Włoszech. W roku akademickim 1978-1979, liczba irańskich studentów studiujących w USA zwiększyła się do 45,340, żeby w roku kolejnym wzrosnąć do 51,310. Po rewolucji, wielu studentów zdecydowało się pozostać na Zachodzie, co więcej, często dołączała do nich cała rodzina. Rewolucja zmusiła do emigracji także rodzinę obalonego szaha Mohammada Rezy Pahlawiego oraz osób blisko z nim związanych (członkowie rządu, personel militarny itp.).
 

W czasie pierwszej fali emigracji, z Iranu wyjechało także wielu członków mniejszości religijnych takich jak np. Bahaici oraz grup etniczno-religijnych jak Żydzi, Ormianie czy Asyryjczycy. Powodem ich emigracji były przede wszystkim prześladowania na tle religijnym.

2.                   Fala druga

Początek drugiej fali emigracji datuje się na rok 1979 (koniec rewolucji). Pierwszymi emigrantami byli młodzi mężczyźni, którzy uciekli z wojska w trakcie wojny iracko-irańskiej. Z IRI wyjechały wówczas także młode kobiety wraz z rodzinami, starając się uciec w ten sposób przed dyskryminacją i restrykcjami nowych władz (nakaz noszenia hijabu, posłuszeństwa wobec mężczyzn itp.). Z kraju wyemigrowało wielu intelektualistów, przedsiębiorców i wykładowców akademickich, co pociągnęło za sobą zwiększenie drenażu mózgów, tj. emigracji ludzi dobrze wykształconych do krajów wysoko rozwiniętych oferujących im lepsze warunki materialne i zawodowe.

W wyniku rewolucji zamknięto uniwersytety. Według danych Ministerstwa Kultury i Edukacji Wyższej Iranu, na uczelniach wyższych, w okresie poprzedzającym rewolucję, wykładało 16,222 profesorów. Natomiast po otwarciu uniwersytetów w roku 1982, ich liczba zmniejszyła się do 9,042.

Cechą charakterystyczną pierwszej i drugiej fali emigracji był fakt, że osoby wyjeżdżające z Iranu planowały doń wrócić gdy tylko nowy, rewolucyjny rząd zostanie obalony.

Ostatnia fala emigracji rozpoczęła się w 1995 roku i trwa do dzisiaj. W tym okresie, z Iranu wyemigrowały głównie jednostki o wysokich kwalifikacjach (absolwenci uniwersytetów, naukowcy - kontynuacja poprzedniego trendu) oraz osoby z wykształceniem niższym ale z bardziej unikalnymi zdolnościami. W samym 2000 roku, 34,343 Irańczyków starało się o azyl. Jest to najwyższy odsetek od roku 1986. Głównymi przyczynami trzeciej fali emigracji był kryzys gospodarczy, nieprzestrzeganie praw człowieka oraz  napięcia między obozem reformistów i obozem konserwatystów.

Sposobów na opuszczenie Iranu było wiele. Niektórzy wyjeżdżali korzystając z nielegalnego przemytu przez granicę turecką, inni przechodzili na chrześcijaństwo i ubiegali się o azyl tłumacząc, że apostazja jest w IRI surowo karana.

Według danych Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do Spraw Uchodźców (UNHCR), na początku 2005 roku było 111,684 irańskich uchodźców, Irańczyków ubiegających się o azyl oraz tych przesiedlanych w ramach kraju (IDPs). Najwięcej uchodźców znajdowało się natomiast w Niemczech (39,904), USA (20,541), Iraku (9,500), Wielkiej Brytanii (8,044), Niderlandach (6,597) oraz Kanadzie (6,508).

Tabela 2: Aplikacje o azyl składane przez Irańczyków w latach 1995-2004
	1995	1996	1997	1998	1999	2000	2001	2002	2003	2004	Ogółem
Niemcy	4,314	5,264	4,490	2,955	3,407	4,878	3,455	2,642	2,049	1,374	34,828
Turcja	936	1,454	1,654	1,979	3,843	3,860	3,385	2,505	3,092	-	22,708
UK	520	615	585	745	1,320	5,610	3,415	2,630	2,874	3,976	22,290
Niderlandy	6,075	2,698	1,521	1,679	1,527	2,543	1,519	663	555	450	19,230
Austria	485	656	502	950	3,343	2,559	734	760	979	347	11,315
Kanada	1,901	1,728	1,210	880	794	767	768	381	329	342	9,100
USA	498	468	811	746	778	870	944	880	503	421	6,919
Źródła: Governments, UNHCR.

Trzecia fala emigracyjna charakteryzuje się również znacznym wzrostem liczby składanych w Europie aplikacji o azyl. 55 proc. irańskich aplikacji w roku 2000 zostało złożonych w krajach Europy Zachodniej (Wielka Brytania, Niemcy, Belgia, Austria oraz Niderlandy). W samym roku 2001, zanotowano ich 300 procentowy wzrost w Wielkiej Brytanii. Co więcej, w roku 2004, to obywatele IRI stanowili największy procent wśród narodowości ubiegających się o azyl w Zjednoczonym Królestwie (10 proc. wszystkich aplikacji). Przyznanie azylu w Europie jest skomplikowaną procedurą, w związku z czym wielu Irańczykom nie udawało się go uzyskać. Udawali się wówczas do innego kraju lub pozostawali w kraju pierwszego wyboru nielegalnie a po jakimś czasie wracali do ojczyzny.

Irańska diaspora charakteryzuje się wyjątkowo dużą niejednorodnością jeżeli chodzi o etniczność, religię, status socjalny, język, płeć, poglądy polityczne czy przyczyny, z jakich Irańczycy zdecydowali się na wyjazd z kraju (od politycznych po kulturalne i ekonomiczne). Nie da się dokładnie określić jej rzeczywistej wielkości, jednakże można oszacować, że wynosi ona od dwóch do czterech milionów ludzi. Większość jej członków jest z pochodzenia Persami, występują jednak także takie grupy etniczne jak Azerowie, Kurdowie, Asyryjczycy, Turkmeni i Ormianie. Różnorodność pod względem etnicznym pociąga za sobą różnorodność językową (duża populacja tureckojęzycznych Irańczyków). Niejednorodność religijna występuje przede wszystkim wśród mniejszości religijnych, takich jak Bahaici, Żydzi, Chrześcijanie, Zoroastrianie czy sunniccy Kurdowie.

Najwięcej Irańczyków przebywa obecnie w USA, Kanadzie, Niemczech, Szwecji i Izraelu (Tabela 3). Zdaniem członków irańskiej diaspory, Irańczyków mieszkających poza granicami kraju jest znacznie więcej niż pokazują oficjalne dane.

Tabela 3: 10 państw o największej irańskiej populacji
USA	291,040
Kanada	75,111
Niemcy	65,750
Szwecja	53,982
Izrael	51,300
Wielka Brytania	42,494
Niderlandy	21,469
Australia	18,789
Francja	18,376
Armenia	15,999
Źródła: University of Sussex, 2000 Global Migrant Origin Database

Najwięcej Irańczyków mieszka w USA. Skupiają się głównie w Kalifornii, a zwłaszcza w okolicy Los Angeles zwanej Tehrangeles. W samym Mieście Aniołów w języku perskim nadaje 20 stacji telewizyjnych i 5 radiowych. Irańczycy należą do najbardziej wykształconych ludzi w USA, zarabiają średnio o 50 proc. więcej niż Amerykanie. W podobnej sytuacji znajdują się irańscy emigranci w Kanadzie. W Szwecji natomiast, należą do bezrobotnych przedstawicieli wykształconej klasy średniej. Jedna z największych diaspor Iranu znajduje się w Izraelu. 41 proc. Irańczyków przybyło tu jeszcze przed powstaniem Państwa Izrael w roku 1948, a tylko 15 proc. w latach 1975-1991, w większości na skutek prześladowań na tle religijnym.

Drenaż mózgów

27 lat po islamskiej rewolucji, emigracja wysoko wykwalifikowanych osób uległa ponownej intensyfikacji. Według danych Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW), największy drenaż mózgów w roku 2006 - w krajach rozwiniętych i rozwijających się – miał miejsce właśnie w Iranie. Corocznie emigruje z Iranu od 150,000 do 180,000 wykształconych osób.

System edukacji wyższej w sposób znaczny przyczynia się do wysokiego poziomu drenażu mózgów. Każdego roku organizowany jest egzamin państwowy, którego zdanie stanowi przepustkę na studia wyższe. Z około 1,5 miliona podchodzących do egzaminu, zalicza jedynie 11 proc. Wysoki poziom współzawodnictwa tworzy napiętą atmosferę wśród kandydatów oraz studentów. Wielu z nich wybiera studia w Europie i USA, nie tylko ze względu na rangę tamtejszych uniwersytetów oraz trudności z dostaniem się na studia w kraju. Problemem jest także niemożność znalezienia – po zdobyciu dyplomu - pracy w ojczyźnie. Z 270,000 absolwentów każdego roku, zatrudnienie znajduje tylko 75,000.

Drenaż mózgów wywiera katastrofalne skutki na irańską gospodarkę i kulturę. Najbardziej utalentowani młodzi ludzi i specjaliści wyjeżdżają za granicę przyczyniając się tym samym do rozwoju Europy czy USA, a nie Iranu. W ostatnich latach powzięto kroki w celu pomniejszenia brain-drain. Zaczęto udostępnić młodym i wykwalifikowanym studentom miejsca pracy oraz dawać możliwości prowadzenia badań naukowych. W styczniu 2003 roku, powstała Państwową Akademię Nauk Islamskiej Republiki Iranu. Jej celem jest promowanie nauki i technologii oraz otoczenie opieką naukowców.

Uciekinierzy z Afganistanu i Iraku

Od czasu islamskie rewolucji, Iran jest jednym z głównych państw, na terenie którego osiedlają się uchodźcy z zagranicy. Według danych UNHCR, od 2005 roku, na terenie IRI osiedliła się trzecia pod względem wielkości liczba uchodźców na świecie (716 tys.). W roku 1991 ich ilość sięgnęła 4 milionów (w tym 3 miliony Afgańczyków oraz 1,2 miliona Irakijczyków). Populacja imigrantów jest jednak bardzo zróżnicowana, tworzą ją bowiem zarówno uchodźcy znajdujący się pod egidą Konwencji Genewskiej z 1951 roku[1], jak i osoby ubiegające się o azyl czy też poszukujące lepszych warunków życia.

Migracja wewnętrzna

Iran jest państwem kontrastów. Między kobietami a mężczyznami, muzułmanami a wyznawcami innych religii, zieloną północą i pustynnym południem. Ogromny kontrast widoczny jest także w stopniu rozwoju obszarów wiejskich i miejskich. Większość inwestycji państwowych kierowana jest do miast, co skutkuje stale rosnąca migracja ludzi z wsi na tereny miejskie. W 2005 roku, 67 proc. Irańczyków mieszkało w miastach (w roku 1950 tylko 27 proc.), z czego ponad ¼ w Teheranie. ONZ ostrzega, że w roku 2030, liczba ludzi mieszkających w miastach zwiększy się do 80 proc. Nie będą one wówczas w stanie sprostać potrzebom ogromnej populacji (przeludnienie), wzrośnie i tak już wysoki wskaźnik bezrobocia, obszary wiejskie zaczną pustoszeć.

Kilka słów podsumowania

Dla Iranu migracja jest problemem. Z kraju wyjeżdżają specjaliści, wykładowcy uniwersyteccy oraz studenci. Diaspora rośnie w szybkim tempie, a władze nie potrafią poradzić sobie z wysokim poziomem bezrobocia oraz inflacji. Koło się zamyka. Jedynym sposobem jego przerwania jest sprowadzenie ekspertów z powrotem do kraju. Czy Teheran zdoła do tego doprowadzić? Czas pokaże.

 

* * *
W niniejszym opracowaniu wykorzystano przede wszystkim tekst Shiriny Hakimzadeh „Iran: A Vast Diaspora Abroad and Millions of Refugees at Home” (Migration Information Source, 2006) oraz tekst Shahli Kazemipour and Mohammada Mirzaie “Uneven growth of urbanization in Iran” (Department of Demography, Faculty of Social Science, Tehran University, 2005).