W celu zrozumienia mechanizmów i kierunków działań obecnej prezydencji warto przeanalizować dotychczasową politykę Portugalii w UE, którą najlepiej obrazują osiągnięcia minionych dwóch prezydencji tego kraju – w 1992 i 2000 r.

Jeżeli priorytetem obecnej prezydencji jest efektywne przeprowadzenie negocjacji w czasie Konferencji Międzyrządowej, należy zwrócić uwagę, jak poradziła sobie z tym w roku 2000, kiedy to również głównym przedsięwzięciem były negocjacje w celu przyjęcia nowego traktatu – wówczas Traktatu Nicejskiego. Czy to doświadczenie pomoże obecnie rządzącym w Portugalii politykom w realizacji ambitnych celów, a w szczególności w przyjęciu nowego traktatu na podstawie wypracowanego w dn. 21-23 czerwca br. mandatu?

Poza traktatem ważną kwestię stanowi problematyka optymalnych granic UE – jak daleko będą one sięgać? Może zostały one już osiągnięte? Co dalej z Turcją, Ukrainą czy Chorwacją, której chyba do członkostwa jest najbliżej? Nomen omen z podobnym problemem zmagali się Portugalczycy w czasie drugiej prezydencji – wówczas debata dotyczyła większej grupy, bo aż dwunastu kandydatów, do których zaliczała się Polska.

Czy rzeczywiście Portugalia dysponuje wystarczająco silną pozycją na scenie europejskiej, by zmierzyć się z problemem impasu na linii Bruksela-Moskwa, nowej Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, kwestią dalszego rozszerzenia UE? Jaki był potencjał polityczny tego kraju w czasie pierwszej prezydencji, tuż po wejściu do Unii? Co zdołała osiągnąć w roku 2000? W jakim kierunku ewoluowała polityka europejska tego kraju? Czy w 2011 będziemy sięgać do doświadczeń obecnej prezydencji i dwóch wcześniejszych? Na początku przeanalizujmy oficjalne rezultaty obu portugalskich prezydencji.

1. Prezydencja portugalska 1992

Najważniejszy  wniosek jaki został przedstawiony na podsumowującym prezydencję portugalską szczycie Rady Europejskiej w dniach 26-27 lipca 1992 r., to postęp na drodze ku Unii Europejskiej. Wcześniej ratyfikowano bowiem Traktat o Unii Europejskiej (podpisany 7 lutego 1992 r.) i opracowano kryteria rozszerzenia UE, wychodząc z założenia, że każdy kraj oparty na rządach demokratycznych ma prawo ubiegać się o członkostwo w UE.

Na szczycie w 1992 r. postanowiono, że negocjacje członkowskie z państwami EFTA rozpoczną się zaraz po wejściu w życie Traktatu z Maastricht i po osiągnięciu porozumienia co do Pakietu Delorsa II. Wstępne rozmowy zostały przeprowadzone również z innymi państwami jak: Turcja, Malta, Cypr oraz przedstawicielami Europy Środkowo-Wschodniej. Drogę do rozszerzenia UE otworzyły także reformy instytucjonalne zawarte w Traktacie o UE.

Przeprowadzona została również reforma Wspólnej Polityki Rolnej, polegająca na obniżce cen gwarantowanych oraz różnego rodzaju subwencji. Ponadto jeszcze w 1993 r. zapowiedziano utworzenie przewidzianego przez TUE Funduszu Spójności, który miał wspierać inwestycje w infrastrukturę i ochronę środowiska w najuboższych państwach i regionach. Jak się później okazało wspomógł on grupę czterech państw, na czele właśnie z Portugalią. Dodatkowo zadecydowano o zwiększeniu udziału małych i średnich przedsiębiorstw w programach wspólnotowych oraz przeznaczeniu dodatkowych środków na cele polityki zagranicznej.

Zmiany nastąpiły również w zakresie rynku wewnętrznego: przyjęto nowe regulacje w zakresie wolnego przepływu dóbr, usług i kapitału – przede wszystkim dotyczyło to ubezpieczeń, liberalizacji transportu lotniczego i morskiego, ochrony roślin i zwierząt oraz  leków. Podjęto prace nad wspólną stawką VAT.
Jeśli chodzi o swobodny przepływ osób to zalecono ratyfikację Konwencji Dublińskiej ws. wniosków azylowych oraz  zawarcie kompromisu w sprawie ochrony wspólnotowych granic zewnętrznych. Zalecono utworzenie Europejskiego Systemu Informacji i programu dotyczącego azylu i imigracji.

W ramach strategii wzmacniania dialogu ze społeczeństwem zapowiedziano pogłębienie współpracy parlamentów narodowych z Parlamentem Europejskim. Podkreślono rolę zasady subsydiarności jako nadrzędnej.

Powołano do życia Europejski Komitet ds. Zwalczania Narkotyków (CELAD). Na podstawie raportu grupy TREVI postanowiono opracować dokument, który byłby podstawą dla powstania EUROPOLU, którego zaczątkiem instytucjonalnym stała się Europejska Jednostka ds. Narkotyków (European Drug Unit).

Stosunki zewnętrzne

3-14 czerwca 1992 r. w Rio de Janeiro, odbyła się Konferencja Środowiska i Rozwoju,
w czasie której nastąpiło podpisanie Konwencji Zmian Klimatycznych. Podjęte zostały narodowe plany działania na rzecz zachowania bioróżnorodności, ochrony zasobów leśnych, Deklaracja Rio, Agenda 21, pomoc dla krajów rozwijających. W UE, gdzie świadomość ekologiczna jest silnie rozwinięta, a poziom ochrony środowiska wysoki, powstało wiele inicjatyw wdrażania zrównoważonego rozwoju, ale wówczas nie była jeszcze w pełni funkcjonującą zasadą w  ramach UE. Mimo wszystko unijni przedstawicieli brali udział w pracach nad przyjętymi dokumentami.

Prezydencja portugalska ogłosiła wsparcia dla procesu demokratycznych reform i przemian w Europie Środkowo-Wschodniej. Doprowadziło to do rozwoju stosunków z Polską, Węgrami, Czechami i Słowacją na gruncie stowarzyszeniowych Układów Europejskich. Rozpoczęto również negocjacje nad podobnym statusem z Rumunią i Bułgarią. Rozwijał się handel i współpraca z republikami bałtyckimi i Albanią.