Geopolityka to nauka badająca oddziaływania czynników geograficznych na procesy polityczne i społeczne. Ukształtowała się ona na podstawie teorii dwóch myślicieli przełomu XIX i XX wieku Friedricha Ratzela i Rudolfa Kjelléna. Ważną postacią w rozwoju szkoły niemieckiej był również generał Karl Haushofer, który bazował na teoriach poprzedników.

Geopolityka jest warunkowana przez różne czynniki, przede wszystkim historiograficzne i geograficzne. [1] Uogólnienia związane z teorią powstania i rozwoju państwa formułowane przez teoretyków geopolityki pozwalają na wykorzystywanie przez polityków i przywódców założeń owych teorii. Geopolityka niemiecka wywarła olbrzymi wpływ na politykę Cesarstwa Niemieckiego w dobie imperializmu oraz III Rzeszy, której ekspansywna retoryka czerpała szereg uzasadnień właśnie z teorii Ratzela.

Główne założenia teorii geopolityki Friedricha Ratzela

Friedrich Ratzel był niemieckim biologiem, geografem i chemikiem. Sformułował on pogląd, na którym opierała się cała strategia późniejszej geopolityki. Według niego zjawiska społeczne, w tym polityczne, są uwarunkowane geograficznie. Ratzel, opierając się na teorii darwinizmu oraz poglądach społecznych Herberta Spencera uznał, że państwo jest żywym organizmem, który stale dąży do rozwoju ekonomicznego, demograficznego i przede wszystkim terytorialnego. Wzrost terytorialny jest naturalnym skutkiem postępu w innych dziedzinach życia. Wielkie i szybko rozwijające się państwa, aby zaspokoić swoje naturalne potrzeby, muszą wchłaniać jednostki mniejsze i słabsze pod względem cywilizacyjnym. Ruchliwość narodów, czyli ich wzrost demograficzny i terytorialny jest, według niego, symptomem moralnego zdrowia i wielkości historycznej, nieuchronnie prowadzącym do wojny.

Ratzel wyodrębnił w swojej teorii pojęcia położenia (Lage) i obszaru (Raum). [2] Położenie oznaczało, że każdy członek danego narodu (niemieckie pojęcie narodu jako wspólnoty krwi) jest zawsze nieodłączną częścią tego narodu, zaś obszar oznaczał, że państwo należy rozważać względnie, pod kątem jego sąsiadów. W 1897 roku sformułował on pojęcie „przestrzeni życiowej” (Lebensraum), którą określił jako obszar niezbędny do wyżywienia danej społeczności (narodu), zapewnienia jej bezpieczeństwa oraz dalszego rozwoju. [3] Ważnym elementem jego teorii było także siedem praw ekspansji państw, które usprawiedliwiały prowadzenie wybitnie ekspansywnej polityki. [4] Swoje teorie rozwoju państwa i poczucia przestrzeni (Raumsinn) Ratzel opierał na sytuacji własnego narodu. Według badacza Niemcy, w związku z intensywnym rozwojem, potrzebowały nowych obszarów, zarówno posiadłości kolonialnych, jak i zdobytych w wyniku podbojów w Europie. Ratzel opowiadał się za rywalizacją na tych płaszczyznach z Wielką Brytanią i Rosją oraz za koncepcją niemieckiego panowania nad światem z zachowaniem własnych, czystych właściwości narodowych (rasowych).

Teoria „przestrzeni życiowej”, jak również teoria płynności granic znalazły swoje odzwierciedlenie zarówno w polityce imperializmu drugiej połowy XIX wieku, kiedy to Niemcy włączyły się do ogólnoświatowej rywalizacji kolonialnej, jak i w czasie I i II wojny światowej, które były w dużej mierze skutkiem niemieckich ambicji poszerzenia swojego terytorium, głównie w kierunku wschodnim. Przede wszystkim w okresie rządów Adolfa Hitlera i jego doktryny narodowego socjalizmu teorie Ratzela o poszerzeniu „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) dla rasy niemieckiej znalazły odzwierciedlenie w bezpośrednich działaniach dyplomatycznych i wojennych (rozbiór Czechosłowacji, Fall Weiss, plan Barbarossa).