Krzysztof Chaczko: Polityka mesjanistyczna w Izraelu

• izrael
• _izrael
• _short_analizy_cywilizacje

Dlaczego Mafdal silnie popiera ekspansję Izraela na Zachodnim Brzegu Jordanu, a Agudat Israel ma poważne wątpliwości co do słuszności założeń syjonistycznych? Odpowiedź może tkwić w sposobach interpretacji koncepcji mesjanistycznej przez religijne partie Izraela. Polityka mesjanistyczna, czyli jaka?

Pisząc ,,polityka mesjanistyczna” mam na myśli kierowanie się w polityce wyznacznikami zawartymi w idei mesjanistycznej. Czyli mówiąc innymi słowami, idzie tu o interpretację i wykorzystywanie koncepcji mesjanistycznej w programach, strategiach, zachowaniach czy nawet strukturze organizacyjnej izraelskich partii religijnych. Podkreślam – partii religijnych, gdyż już intuicyjnie wydaje się, iż ugrupowania te, bazując programowo na judaistycznym trzonie, powinny sporo czerpać z koncepcji mesjanistycznej.

Fundament koncepcji mesjanistycznej, ściśle osadzony jest na idei Mesjasza. Wedle Alana Untermana – mówiąc w największym skrócie – koncepcja Mesjasza sprowadza się do wiary w zesłanie przez Boga namaszczonego króla z rodu Dawida, który zapoczątkuje ostateczne odkupienie u kresu dni. Mesjasz Dawidowy ostatecznie unicestwi moce zła i z pomocą proroka Eliasza zwoła Zgromadzenie Wygnańców, czyli ponowne połączenie narodu żydowskiego w Kraju Izraela. To właśnie za panowania Mesjasza, nastąpi zmartwychwstanie, po którym nadejdzie Dzień Sądu dla ludzkości. Ukaże się droga wiodąca do Ogrodu Edenu i zapanuje nowy porządek [1]. Dodajmy do tego, iż w tym czasie, gotowa Świątynia opuści się z niebios na swoje miejsce w Jerozolimie.

Jak się okaże w dalszej części opracowania, stosunkowo pojemna kategoria mesjanizmu, zawierająca w sobie takie pierwiastki jak: Królestwo, Sprawiedliwy, Zgromadzenie Żydów w Kraju Izraela czy Jerozolima, pozwoli na różnorodne odczytywanie wspomnianej idei przez izraelskie partie polityczne, czyli akcentowanie wybranych motywów mesjańskich. Jednakże, aby w pełni pojąć motywy interpretacji mesjanizmu przez izraelskie ugrupowania religijne, należy bez wątpienia uwzględnić genetykę tych partii.

Geneza izraelskich partii religijnych

Prototypy współczesnych, izraelskich partii religijnych, wyłoniły w reakcji na ukonstytuowanie się Światowej Organizacji Syjonistycznej (ŚOS) na przełomie XIX i XX wieku [2]. Dominacja prądów socjalistycznych oraz tendencje modernistyczne w ruchu syjonistycznym, zmobilizowały elity wschodnio-europejskich, religijnych Żydów do budowania własnych form organizacyjnych i działalności na rzecz propagowania – zagrożonej jak się wydawało – tradycji judaistycznej.  Przy czym, reakcyjne formowanie się partii religijnych przybrało dwojaką formę:

(a) jako (pozytywna) odpowiedź na brak komponentów religijnych w syjonizmie (religijny nurt syjonistyczny);

(b) jako negatywna odpowiedź na samą idee syjonizmu (religijny nurt niesyjonistyczny).

(a) Religijny nurt syjonistyczny

Już w 1902 roku – czyli pięć lat po pierwszym Kongresie Syjonistyczny w Bazylei – powstało w Wilnie pierwsze religijne ugrupowanie pod nazwą Merkaz Ruchani (Centrum Duchowe), choć częściej określane skrótem Ha-Mizrachi (Wschodni). Głównym zamierzeniem ugrupowania, było dodanie komponentu religijnego do świeckiego oblicza syjonizmu, a sprowadzającego się do konkluzji, iż państwo żydowskie nie powinno się narodzić bez odwołania do religijnych korzeni żydostwa [3]. Była to więc partia o obliczu prosyjonistycznym, akceptująca założenia programu bazylejskiego i początkowo zainteresowana głównie kwestiami edukacji religijnej na terenach Jiszuw. Siostrzanym ugrupowaniem Ha-Mizrachi, była organizacja Ha-Poel Ha-Mizrachi (Robotnik Centrum Duchowego), uwypuklająca idee robotnicze osadzone na religijno-narodowym fundamencie. Partia ta założona w 1922 roku już na terenach Jerozolimy, mobilizowała i organizowała napływające na te tereny żydowskie masy trzeciej aliji, stanowiące głównie religijną młodzież z Polski i Litwy.

Bliskość genetyczno-programowa oraz doświadczenia kooperacji wyborczej spowodowało, iż w 1956 roku obie partie połączyły się tworząc Narodową Partię Religijną (Mifleget Ha-Datit Leumi) a w skrócie nazywaną Mafdal. Jak sugeruje Asher Arian, już samo przyjęcie w nazwie ugrupowania zwrotu ,,Partia Narodowa” określało główny profil ugrupowania, a mianowicie nastawienie na współpracę z rządzącymi syjonistami przy jednoczesnym promowaniu idei narodowo-religijnych [4].{mospagebreak}    

(b) Religijny nurt niesyjonistyczny

Pierwszym ugrupowaniem religijnym, powstałym w całkowitej opozycji do ruchu syjonistycznego była organizacja Agudat Israel (Związek Izraela), założona w 1912 roku w Katowicach. Od samego początku istnienia, ugrupowanie to przejawiało wrogi stosunek do syjonistycznych koncepcji budowy państwa Izrael, połączony z bojkotowaniem instytucji żydowskich (syjonistycznych) na terenach Jiszuw aż do roku 1947. Podobnie jak w przypadku partii Ha-Mizrachi, również i Agudat Israel posiadało siostrzany odłam robotniczy w postaci organizacji Poalei Agudat Israel (Robotniczy Związek Izraela), powstałej w 1922 roku w Łodzi. Ugrupowanie to próbowało połączyć tradycję judaistyczną z ideami socjalistycznymi i przez to rozpowszechniać, i utrwalać zasady religijne wśród robotników żydowskich.

Powstanie Państwa Izraela w 1948 roku, postawiło przed obiema organizacjami agudystycznymi nie lada dylemat. Mianowicie, jak ustosunkować się do organizmu państwowego i jego świeckich instytucji. Zapewnienia Dawida Ben Guriona o zachowaniu wymagań judaizmu przez organy państwowe spowodowały zmianę strategii tych ultra-ortodoksyjnych organizacji, co zaowocowało wejściem przedstawiciela Agudat Israel do Tymczasowej Rady Państwa, a następnie uczestnictwo partii w wyborach izraelskich.

W latach 80., doszło do istotnych przeobrażeń w ruchu agudystycznymi. Po pierwsze, obserwowana była stopniowa marginalizacja Poalei Agudat Israel. W 1981 roku, ugrupowanie to pierwszy raz nie znalazło się w Knesecie, a w kolejnych elekcjach nie występowało już pod oryginalną nazwą jako samodzielna partia. Po drugie, doszło do pierwszej, poważnej secesji w łonie Agudat Israel. Mianowicie, w 1984 roku od ugrupowania oderwała się sefardyjska frakcja tworząc ultra-ortodoksyjną partie o nazwie Szomrei Tora Sfaradijim (Sefardyjscy Strażnicy Tory) – w skrócie Szas. Była to reakcja na kontrolę sprawowaną przez aszkenazyjczyków nad partiami religijnymi, oraz wzrostu politycznej świadomości religijnej grupy sefardyjskiej [5].

Interpretacje koncepcji mesjanistycznej w strategiach politycznych izraelskich partii religijnych

(a) Mafdal

Najstarsza izraelska partia religijna, obecnie występująca pod nazwą Mafdal, opowiadając się za koncepcją budowy nowożytnego państwa żydowskiego oraz aktywnie wspierając praktycznie wszystkie kolejne rządy izraelskie, bazowała i wciąż bazuje na mesjanistycznej idei odrodzenia Izraela i skupienia w nim wszystkich Żydów. Ugrupowanie to, wychodząc z założenia, iż koncepcja odbudowy ośródka narodowego Żydów w Palestynie, jest powiązana z boską obietnicą, wyraźnie eksponuje takie elementy jak: Ziemia Izraela, Zgromadzenie Wygnańców czy Jerozolima.

Co niezwykle istotne, w przypadku partii Mafdal mamy do czynienia z wyraźnym aktywizmem mesjanistycznym, oznaczającym zgodę na wspieranie realizacji boskiego planu. Jak powiadał Rabi Jehuda Kook (1891 – 1981), jeden z mentorów partii Mafdal:


W myśl aktywistycznej interpretacji mesjanizmu, reprezentowanej przez partię Mafdal, państwo Izrael postrzegane jest jako swoisty ,,ślad Mesjasza”, czyli początek procesu, którego zwieńczeniem będzie odkupienie. W przypadku tej partii, możemy mównic o programowym połączeniu dwóch pierwiastków mesjanistycznych: Syjonu czy też instytucji państwa jako aspektu fizycznego oraz Jerozolimy, jako aspektu duchowego judaizmu. Oba elementy były zawsze obecne w narodzie żydowskim, przy czym w diasporze dominował aspekt duchowy, zaś w syjonizmie dominował fizyczny. Jednakże, ścisłe połączenie tych dwóch aspektów istoty Żydów, gwarantuje ożywienie narodu i jest niezbędne w procesie mesjańskim.

Szczególny wzrost znaczenia aktywizmu mesjańskiego w strategiach politycznych partii Mafdal, widoczny jest od czasu wojny sześciodniowej (1967), kiedy to wojska Izraela zajęły tereny biblijne: Judeę, Samarię a przede wszystkim całą Jerozolimę. W ten oto sposób, narodziła się okazja do swoistego przyspieszenia przyjścia Mesjasza, poprzez zachowanie miejsc powiązanych z ideą mesjańską. Zatem, obowiązkiem religijnym stało się zatrzymanie Ziem Obiecanych, gdyż przyłączenie tych terenów do Izraela wynikało z planu boskiego, którego nie da się już odwrócić. Powyższe podejście znalazło wyraz w strategii partii Mafdal sprowadzającej się do promowania religijnych osadników żydowskich, zamieszkujących terytoria zajęte w wojnie sześciodniowej (głównie Zachodni Brzeg Jordanu). Bliskie powiązanie z ruchem osadniczym Gusz Emunim (Blok Wierzących) oraz artykulacja i reprezentacja interesów tej grupy na forum publicznym, sprawiły, iż partia ta stała się wręcz rzecznikiem żydowskich (religijnych) osadników na terenach zajętych.

Radykalna forma aktywistycznej formy interpretacji mesjanizmu, obecna także na obrzeżach partii Mafdal, sprowadza się do następującego scenariusza procesu mesjańskiego:
(a) Powołanie państwa Izrael oraz zwycięska walka z wrogimi narodami;
(b) Zebranie wygnanych Żydów w Ziemi Izraela;
(c) Odzyskanie Jerozolimy jako duchowego aspektu judaizmu;
(d) Wybudowanie Trzeciej Świątyni w Jerozolimie;
(e) Przyjście Mesjasza [7].

Zatem, aktywistyczny mesjanizm narodowo-terytorialny obecny w partii Mafdal, uwypukla przede wszystkim wątki narodowe połączone z motywem restauratywnego odtworzenia Izraela, lecz nie za pomocą kosmicznych znaków, ale poprzez sukces historyczny, który uwierzytelni Mesjasza. Według tego ujęcia, czasy mesjańskie rozumiane jako stan ziemski, są interpretowane jako kolejny stopień czy proces, płynący całkowicie wedle naturalnych praw. Jak podaje Menachem Kellner, w tym znaczeniu, czasy mesjańskie będą przypominały raczej swoisty Złoty Wiek, niż całkowicie nowe rozdanie [8].

Mówiąc jeszcze inaczej, aktywistyczna forma mesjanizmu charakteryzuje się wiarą w boski plan, przy jednoczesnym wykorzystywaniu przez ludzi okazji, czy też wydarzeń, które wynikają z naturalnego biegu rzeczy. Idzie tu określone dzieje, jak np. powstanie Izraela czy zjednoczenie Jerozolimy, które w myśl powyższej formy mesjanizmu, wynikają z działań Wszechmogącego i zwierają w sobie konkretny cel, zatem, nie można się im przeciwstawiać – wręcz przeciwne, należy je wspierać, utrzymywać i wzmacniać. Można więc zaryzykować stwierdzenie, iż powyższa interpretacja myśli mesjańskiej, sprowadza się do swoistego połączenia wizji odkupienia z formą pragmatyzmu ludzkiego, oznaczającą użyteczność określonych wydarzeń, będących zapowiedzią przyjścia Mesjasza. {mospagebreak}

(b) Agudat Israel

Z kolei ugrupowanie Agudat Israel, opowiadając się zdecydowanie przeciwko koncepcji odrodzenia Izraela, także bazowała na elementach idei mesjańskiej, przy czym, w tym przypadku, interpretacja koncepcji mesjanistycznej przybrała formę anty-aktywistyczną. Jest to główna różnica pomiędzy mafdalowskim a agudowskim sposobem odczytywania idei mesjańskiej. Mówiąc innymi słowy, postawa Agudat Israel w kwestii syjonistycznej koncepcji powołania Izraela, wynikała z przekonania, iż czasy mesjańskie nie są przyczynowo powiązane z formą aktywności ludzkiej, z wyłączeniem modlitw czy żali. Stąd pierwotnie zupełny sprzeciw partii wobec koncepcji odrodzenia Izraela rękami nie-Mesjasza.

W zupełnie automatyczny sposób, wspomniana nie-aktywistyczna forma mesjanizmu u Agudat Israel, implikuje wstrzemięźliwe czy też niejasne stanowisko w kwestiach związanych z polityką zagraniczną i aspektami bezpieczeństwa Izraela. Wynika to z faktu, iż partia ta nie przywiązują eschatologicznego znaczenia do państwa Izrael, zaś religijność przypisuje raczej społeczeństwu żydowskiemu niż organizmowi państwowemu. Wciąż więc obserwujemy elementy mesjańskie w strategiach politycznych tej partii, choćby w postaci anty-systemowości ugrupowania. W latach 1952-1977 Agudat Israel zajęła pozycje, którą Natan Yanai określa mianem postawy ,,antykoalicyjnej” [9]. Partia ta w poważnym stopniu negowała demokratyczne (pół-świeckie) zasady izraelskiego reżimu a ponadto była izolowana przez pozostałe podmioty systemu partyjnego. Zresztą, do dziś to ugrupowanie niechętnie uczestniczy w przetargach koalicyjnych, a w związku z tym, niezmiernie rzadko partycypuje w gabinetach rządowych. W przypadku Agudat Israel mamy do czynienia z pozycją ultra-ortodoksyjną, połączona z teokratyczno-mesjańską wizją przyszłego Królestwa Izraela. W tym znaczeniu, instytucje demokratyczne nie odpowiadają jej wizji mesjańskiej i zostaną zastąpione teokracją mesjańską, zapoczątkowaną przez przyjście Mesjasza.

Zatem, anty-aktywistyczny mesjanizm królewski Agudat Israel, akcentuje motyw powołania królestwa dawidowego, ale ręką Mesjasza. Ujęcie to implikuje więc dynastyczną formę przyszłego państwa dawidowego. Jak sugerowano, wspomniana forma mesjanizmu, wyklucza ludzką (aktywną) działalność, przyśpieszającą moment nadejścia Mesjasza. Stąd mesjanizm ten został określony jako nie-aktywistyczny, lub używając nomenklatury M. Kellnera – super-naturalistyczny mesjanizm katastroficzny [10]. W tym znaczeniu, czasy mesjańskie nie są determinowane formą aktywności ludzkiej, i można je powiązać z czterema zaklęciami, które Gershom Scholem podaje za ,,Pieśnią nad Pieśniami”:
Po pierwsze, aby dzieci Izraela nie buntowały się przeciwko świeckim królestwom;
Po drugie, aby nie dążyły przemocą ku końcowi;
Po trzecie, aby nie odsłaniały swej tajemnicy przed ludami świata;
Po czwarte, aby nie wracały z wygnania w wielkich masach [11].

Mamy tu także motyw wyraźnego rozgraniczeniem pomiędzy obecnym światem a przyszłymi czasami mesjańskimi. Nadejście Mesjasza, rozumie się nie jako Złoty Wiek, ale jako całkiem nowe rozdanie, interpretowane ponadto w skali świata. Najbardziej ekstremalny przykład nie-aktywistycznej formy interpretacji mesjanizmu, reprezentował Rabin Joel Teitelbaum (Rabi Samar), twierdząc, iż Holocaust oznaczał karę za grzechy syjonizmu, zaś samo istnienie państwa Izrael, może powstrzymywać nadejście Mesjasza [12].

(c) Szas

Szas pod względem wykorzystywania koncepcji mesjanistycznych, przyjmuje najbardziej enigmatyczną postać. Jako, że korzeniami ugrupowanie to tkwi w strukturach Agudat Israel, to wydawać by się mogło, iż partia ta powinna niechętnie spoglądać na fakt zaistnienia Izraela, powołanego rękoma ludzkimi. Jednakże, w tym przypadku stosunek do państwa Izrael przyjmuje postać już o wiele pozytywniejszą, niż w przypadku Agudat. Szczególny wyraz w strategii partyjnej Szas, przyjmuje mesjański pierwiastek jerozolimski, oznaczający ogromne przywiązanie do tego świętego miejsca i brak zgody na jakikolwiek podział stolicy Izraela.

Ponadto, Szas stosuje unikalną strategię braku licznego członkowstwa. Bazę członkowska partii stanowi 141 osób, ściśle podporządkowanych założycielowi i mentorowi partii – sefardyjskiemu rabinowi Owadi Josefowi [13]. Jednakże, w przeciwieństwie do aszkenazyjskiej partii Agudat Israel, Szas swój apel wyborczy kieruje do sefardyjskiej, często ekonomicznie ,,upośledzonej”, części społeczeństwa. Treść tego apelu zawiera wyraźne pierwiastki etniczne, co powoduje, iż  ugrupowanie to zaliczyć należy do etniczno-religijnej partii ortodoksyjnej. Poszerzając więc swój apel wyborczy – w porównaniu do swojego macierzystego ugrupowania – i bazując na sentymentach ,,dumy etnicznej” i tradycji religijnej, Szas określa się nie jako partia polityczna sensu stricte, lecz jako swoisty ,,ruch religijny” z mandatem do społecznego i duchowego odnowienia [14].

Zatem, w tym przypadku, elementy koncepcji mesjanistycznej, odnajdujemy głównie religijnej funkcji Jerozolimy oraz w organizacji partyjnej, która nosi silne znamiona partii ,,przywództwa”, założonej i kierowanej przez charyzmatycznego lidera. Ten typ mesjanizmu skupia się więc na osobie – swoistym wybrańcu bożym. Związki dynastyczne z rodem dawidowym zostają odsunięte na dalszy plan, zaś na pierwszy wysuwa się quasi-prorok, przywódca wybrany przez Boga. Wyraz tej koncepcji, stanowią słowa A. Untermana brzmiące ,,iż w każdym wieku żyje jeden cadyk, w którego wcieliła się dusza Mesjasza, i jeśli pokolenie okaże się tego warte, zaprowadzi on erę mesjańską” [15].

Konkluzje – znaczenie polityki mesjanistycznej w Izraelu

Reasumując analizę interpretacji koncepcji mesjanistycznej wśród izraelskich partii religijnych, można pokusić się o kilka wniosków.

Po pierwsze, okazuje się, iż określone formy mesjanizmu, stanowią istotny wyznacznik postrzegania przez partie religijne w Izraelu zjawisk politycznych. Szczególne widoczne jest to w przypadku partyjnego podejścia do syjonizmu, organizmu państwowego czy polityki izraelskiej. Śmiało więc można mówić o polityce mesjanistycznej w Izraelu. Mało tego, w przypadku partii Mafdal jak i Agudat Israel, wydaje się, iż elementy mesjanistyczne stanowią główny wyznacznik zachowania politycznego tych ugrupowań i stanowią centralne miejsce w percepcji wydarzeń politycznych.

Po drugie, pomiędzy ugrupowaniami Mafdal oraz Agudat Israel, istnieje główna i niezwykle istota różnica, która wydaje się zaważyła od samego początku na postrzeganiu przez siebie tych partii. Mam tu na myśli odmienną interpretację aktywizmu mesjańskiego. W przypadku Mafdal, mamy do czynienia z podejściem pragmatycznym, oznaczającym zgodę na obecność ludzkich działań w procesie mesjańskim, rozumianym jako sankcjonowanie z woli boskiej określonych wydarzeń politycznych. W opozycji do tego stanowiska stoi Agudat Israel, widząc w działaniach ludzkich próbujących przyspieszać wizję mesjańską, rzecz niedopuszczalną.

Po trzecie, polityka mesjanistyczna w Izraelu w zależności od podejść konkretnych partii religijnych, przyjmuje różne formy. Od interpretacji aktywistyczno-narodowo-terytorialnej (Mafdal) poprzez mesjanizm kapłański (Szas) aż do formę anty-aktywistyczno–królewską (Agudat Israel).

I po czwarte, patrząc na tendencje wzrostu segmentu religijnego w Izraelu oraz związanego z tym progresu poparcia dla partii religijnych, można zaryzykować wniosek, iż polityka mesjanistyczna nie tylko będzie wciąż obecna w izraelskiej przestrzeni politycznej, ale powinna nabierać coraz większego znaczenia.

Przypisy:

[1] A. Unterman, Encyklopedia tradycji i legend żydowskich, Warszawa 1994, s. 177.
[2] G.S. Schiff, Tradition and Politics: The Religious Parties of Israel, Detroit 1977, s. 208. Zob. także J. Zineman, Historia Syjonizmu, Kopenhaga 1979/80, s. 125 i nast.
[3] R. Balke, Izrael, Warszawa 2005, s. 113.
[4] A. Arian, The Second Republic: Politics in Israel, Chatham 1998, s. 127-128.
[5] Zob. więcej K. Chaczko, Podziały socjopolityczne w Izraelu: Próba systematyzacji, ,,Athenaeum. Political Science”, vol. 16 (2000), s. 158-162.
[6] Strona internetowa Centrum im. Mojżesza Schorra: http://www.schorr.edu.pl
[7] D. Zeidan, Jerusalem in Jewish fundamentalism, ,,Evangelical Quarterly” 2006, vol. 78, no. 3, s. 236.
[8] M. Kellner, Messianic Postures in Israel Today, ,,Modern Judaism” 1986, vol. 6, no. 2, s. 201.
[9] N. Yanai, Israel, [w:] The Greenwood Historical Encyclopedia of the World’s Political Parties. Political Parties of the Middle East and North Africa, F. Tachau (red.), Westport 1994, s. 201.
[10] M. Kellner, op.cit., s. 199.
[11] G. Scholem, Judaizm. Parę głównych pojęć, Kraków 1991, s. 172.
[12] M. Kellner, op.cit., s. 203.
[13] Zob. O. Kamil, Rabbi Ovadia Yosef and his ,,Culture War” in Israel, ,,Middle East Review of International Affairs” , vol. 4, no. 4 (2000), s. 22-27.
[14] A.P. Willis, Shas – The Sephardic Torah Guardians: Religious ,,Movement” and Political Power, [w:] The Elections in Israel 1992, A. Arian, M. Shamir (red.), Albany 1995, s. 122.
[15] A. Unterman, op.cit., s. 52.


Opracowanie stanowi skróconą i zmodyfikowaną wersję wystąpienia, zaprezentowanego przez autora na Pierwszym Warszawskim Kongresie Judaistycznym (16-18 czerwiec 2008).

Portal Spraw Zagranicznych pełni rolę platformy swobodnej wymiany opinii - powyższy artykuł wyraża jedynie prywatne poglądy autora.