Polityka Unii Europejskiej wobec wschodnich sąsiadów opiera się na uznaniu równości ich decyzji i potrzeb. Wspólne działania Białorusi i Ukrainy będą podstawą do kształtowaniapriorytetów a co za tym idzie programów zmian dla tych krajów. Unia Europejska jako cel wybrała budowę komunikacji ponad granicami i podziałami. UE promuje zmiany poprzez edukację administracji i wymianę doświadczeń ludzi różnych kultur. Pierwszy krok to wymiana wiedzy oraz budowa sieci łączącej fachowców, ekspertów, uniwersytetyi instytucje badawcze w Europie.
Wschodnia Europa ma wiele wspólnych celów i wyzwań. Łączenie ich pracy jest odpowiedzą i planem działania. Mieszkańcy tego regionu za najważniejsze problemy dla regionalnej współpracy uznali budowę międzynarodowego transportu oraz zmianę polityki migracyjnej. Budowa sieci dróg jest wygodą dla wszystkich obywateli. Zmiany w polityce migracji to szansa dla nich.
W trakcie części paneli dyskusyjnych XX Forum Ekonomicznego, które odbyło się w dniach 8-10 września 2010 w Krynicy-Zdroju, pojawiały się zagadnienia relacji wschodnich. Temat Partnerstwa Wschodniego (PW) bezpośrednio poruszony został podczas dyskusji: „Partnerstwo Wschodnie: efektywny mechanizm czy zachowawczy model wsparcia” oraz „Wschód versus Południe w Unii Europejskiej. Który wymiar przeważy?”.
Podczas panelu dyskusyjnego „Partnerstwo Wschodnie: efektywny mechanizm czy zachowawczy model wsparcia” Giorgi Baramidze, wicepremier Gruzji, sekretarz stanu ds. integracji europejskiej i euroatlantyckiej, stwierdził, że choć PW nie przesądza kwestii przyszłego członkostwa uczestniczących w nich państw, to pomaga kierować się ku standardom europejskim. Oferując perspektywy zawarcia porozumienia o wolnym handlu czy umowy stowarzyszeniowej, stanowi element motywujący do wdrożenia trudnego procesu reform, wymagającego wiele wysiłku i cierpliwości. Gruzja jest żywo zainteresowana możliwością prowadzenia wymiany handlowej z UE, poszukiwania na jej rynku nowych klientów, ma nadzieję, że w obliczu spełnienia przez nią wymogów nałożonych przez Komisję Europejską negocjacje dotyczące umów w sprawie wolnego handlu zostaną szybko podjęte. Liczy także na równoległe podjęcie negocjacji w sprawie umowy stowarzyszeniowej.
Gruzja podpisała już porozumienie w sprawie ułatwień wizowych, zniesiono jednostronnie wymóg posiadania wizy przez obywateli UE. Kraj ten przywiązuje dużą wagę do swobody przepływu osób. Baramidze uznał PW za ważny mechanizm umożliwiający przyspieszenie procesu wdrażania reform, modernizacji, przybliżania do UE. Istotnym aspektem jest zbliżenie między ludźmi, umożliwiające m.in. prowadzenie interesów, stanowiące filar prawdziwej integracji we wspólnej przestrzeni. Od integracji ekonomicznej tylko krok do integracji politycznej. Choć ani UE, ani sama Gruzja nie są gotowe na członkostwo tego kraju w strukturach Unii, PW pozwala Gruzji na przygotowanie się do ewentualnego przyjęcia takiego statusu w przyszłości, uzmysłowienie sobie drogi, jaką ma ona pójść. Gruzja chce harmonizować swoje prawodawstwo z unijnym, rozwijać instytucje demokratyczne, aby były zdolne do wdrożenia acquis communautaire.
Tematyka dotycząca Ukrainy, sytuacji wewnętrznej po ostatnich wyborach prezydenckich i położenia międzynarodowego tego kraju zajmowała ważne miejsce w obradach XX Forum Ekonomicznego w Krynicy (8-10 września 2010 r.). Sprawy ukraińskie były tematem kilku paneli dyskusyjnych i innych wydarzeń towarzyszących obradom Forum. Najszerzej tematykę ukraińską poruszano w trakcie paneli dyskusyjnych. Pierwsza z dyskusji dotyczących Ukrainy odbyła się 8 września 2010 roku i dotyczyła wyzwań integracji europejskiej z perspektywy Unii Europejskiej, Ukrainy i Rosji. Dyskusję prowadził b. pracownik niemieckiego MSZ, Dutmar Studeman. Profesor Paolo Calzini z uniwersytetu w Bolonii zwrócił uwagę na fakt, iż pomimo upływu 20 lat od zakończenia Zimnej Wojny, kontynent europejski nadal jest podzielony. Mówiąc najogólniej, podział ten rozbija Europę na kraje Unii Europejskiej oraz kraje b. ZSRR skupione wokół Rosji. Niejako pośrodku tego podziału znajduje się Ukraina. Nie jest członkiem UE, trudno się też spodziewać aby stała się nim w ciągu najbliższych kilku lat, z drugiej jednak strony Rosja nie ma możliwości narzucenia Ukrainie wyboru jej dalszej drogi. Chcąc przezwyciężyć te podziały, zasadnym byłoby wypracować model integracji, który obejmowałby także kraje postradzieckie i Rosję. Z kolei Borys Tarasiuk, przewodniczący Komitetu Integracji Europejskiej w ukraińskim parlamencie powiedział, że Ukrainie zależy na rozwijaniu dobrych stosunków zarówno z UE jak i z Rosją. Unia Europejska jest graczem globalnym, Rosja dopiero pretenduje do takiej pozycji. Ukraina będzie dążyć do integracji z UE, niezależnie od tego jednak Ukraina jest i będzie częścią Europy - bez względu na członkostwo w Unii. Ważnym elementem rozwoju stosunków UE - Ukraina jest wprowadzenie ruchu bezwizowego. Andriej Yermolayev, dyrektor Narodowego Instytutu Studiów Strategicznych zwrócił uwagę na znaczenie dostosowania gospodarki ukraińskiej do standardów unijnych. Będzie to miało kluczowe znaczenie dla perspektyw integracji. Stosunki z UE powinny być strategiczną linią polityki UE, także w sferze energetyki. Wicemarszałek Sejmu RP Marek Kuchciński mówił o wpływie ocieplenia na linii Warszawa - Moskwa na stosunki polsko-ukraińskie; należy podjąć starania, aby nie zaszkodziło ono dobrym stosunkom z Kijowem. Jego zdaniem należy wzmocnić program Partnerstwa Wschodniego, który jest niedofinansowany i traktowany przez niektóre kraje UE lekceważąco. Pozostawienie Ukrainy i innych krajów b. ZSRR w tym regionie samymi sobie będzie oznaczało, iż skierują one wektory swojej polityki w stronę Rosji, która będzie dążyć do odbudowy swojej strefy wpływów w tej części Europy. W drugim dniu obrad Forum Ekonomicznego, tj. 9 września odbyły się dwie dyskusje dotyczące bezpośrednio problematyki ukraińskiej. Pierwsza z nich, której przewodniczył Marcin Święcicki, dyrektor Centrum Analitycznego UNDP „Blue Ribbon" w Kijowie, dotyczyła ekonomicznych priorytetów nowego rządu ukraińskiego. Analizując sytuację gospodarczą na Ukrainie po kryzysie przełomu lat 2008/2009 zwrócił uwagę na poprawę wskaźników gospodarczych (m.in. mniejsze zadłużenie i lepszy bilans płatniczy). Wśród szans dla ukraińskiej gospodarki wymienił m.in. pozytywną ocenę programu naprawy gospodarki przygotowanego przez rząd, członkostwo Ukrainy w WTO i porozumienie z MFW, porozumienie z Rosja o cenach gazu (kwiecień 2010) oraz perspektywę utworzenia strefy wolnego handlu z krajami UE. Zagrożeniami są z kolei niektóre działania rządu (np. odgórne restrykcje dotyczące eksportu zboża), wybory, które zawsze stwarzają polityczne trudności dla reformowania gospodarki, brak postępów w walce z korupcją oraz słabe rezultaty reformy systemu bankowego. \ Irina Akimowa z administracji prezydenta Wiktora Janukowycza przedstawiła osiągnięcia rządu ukraińskiego w walce ze skutkami kryzysu. Reformy gospodarcze są priorytetem zarówno rządu jak i administracji prezydenta. W ciągu ostatnich kilku miesięcy udało się m.in. ograniczyć wydatki rządowe, wprowadzić nowe regulacje dotyczące systemu bankowego, opracować uproszczenie przepisów dla przedsiębiorców, obniżyć poziom inflacji oraz zmniejszyć poziom wydatków socjalnych. Kolejnymi ważnymi zadaniami jakie będą realizowane są: polepszenie administracji podatkowej i redukcja długu publicznego. Natalia Korolevskaya, deputowana do Rady Najwyższej Ukrainy z ramienia Bloku Julii Tymoszenko zwróciła uwagę na fakt, iż Ukraina ma problem z określeniem strategicznego kierunku reform, co nie zmienia faktu, iż powinny one być wprowadzone jak najszybciej. Należy dążyć do przekonania inwestorów zagranicznych, iż po kryzysie sytuacja się ustabilizowała i Ukraina jest dobrym miejscem do ulokowania kapitału. Inwestycje służą bowiem rozwojowi gospodarczemu i podniesieniu poziomu życia obywateli. Należy także wspierać rozwój w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw. Martin Raiser, kierujący działaniami Banku Światowego na obszarze Białorusi, Mołdawii i Ukrainy powiedział, iż dla gospodarki ukraińskiej zasadnicze znaczenie maja obecnie cztery sprawy. Po pierwsze stabilizacja finansowa, która jest ważna dla wskaźników makroekonomicznych, obniżenia podatków i redukcji deficytu. Drugą ważną kwestią są działania na rzecz zwiększenia wzrostu PKB, jako że obecnie Ukraina znajduje się na podobnym poziomie rozwoju jak 20 lat temu. Kolejną kwestią jest reforma systemu finansowego, a ostatnią - bardziej aktywna walka z korupcją. Paweł Zalewski, wiceprzewodniczący Komisji Handlu Zagranicznego w polskim Sejmie zauważył, iż należy pamiętać, że reformy są potrzebne Ukrainie dla jej rozwoju, a nie po to, aby mogła wstąpić do UE. Tym bardziej, że w Unii Europejskiej chwilowo nie ma pomysłu na rozwój stosunków z Ukrainą - UE zajmuje się problemami związanymi z kryzysem, ponadto można zaobserwować rozczarowanie efektami rządów „pomarańczowej koalicji" w latach 2005 - 2010. Można mieć nadzieję, iż rozmowy na temat powołania strefy wolnego handlu pomiędzy Unią Europejską i Ukrainą nabiorą tempa, gdyż takie porozumienie wpłynęłoby pozytywnie na ukraińską gospodarkę. Ukraina, chcąc wejść na drogę normalnego rozwoju musi skończyć z polityką „życia na kredyt" - tutaj jasne stanowisko muszą zająć wspólnie MFW, Bank Światowy i Unia Europejska. Problematyka trzeciego z kolei panelu dyskusyjnego poświęconego Ukrainie odnosiła się do położenia geopolitycznego Ukrainy. Prowadzący panel, Oleksiej Płotnikow, deputowany do ukraińskiej Rady Najwyższej, powiedział, że strategiczne partnerstwo pomiędzy Rosją i Ukrainą jest równie ważne jak integracja ze strukturami UE. Unia i Rosja to strategiczni partnerzy Ukrainy. Ukraina ma szansę spełniać rolę pomostu pomiędzy Azją i Europą. Dlatego też nie powinna być częścią bloków militarnych, ale stać się elementem europejskiego systemu bezpieczeństwa zbiorowego. Problem tożsamości Ukrainy pojawił się w wypowiedzi byłego premiera RP Leszka Millera. Jego zdaniem większa część Zachodu nie postrzega Ukrainy jako części Europy. Bycie krajem europejskim a bycie krajem UE - to dwie różne sprawy, choć europejskości Ukrainy nikt nie neguje. Ukraina zdaje się poszukiwać swojej tożsamości: z jednej strony hasłem prezydentury Wiktora Janukowycza jest Ukraina jako pomost pomiędzy Europą i Azją. Z drugiej strony Unia Europejska nie ma jednolitego stanowiska co do dalszej polityki wobec Ukrainy. Jeżeli UE zawiesi na czas nieokreślony proces rozszerzenia, Ukraina nie będzie mieć innego wyjścia, jak tylko zwrócić się w stronę Rosji, która obecnie pozostaje jej głównym partnerem gospodarczym. Polska powinna nadal pełnić rolę rzecznika interesów Ukrainy, podkreślać potrzebę otwarcia Europy na Ukrainę, ale bez protekcjonistycznego traktowania. Nie należy też uważać dobrych stosunków na linii Warszawa - Moskwa za „zdradę" w relacjach Warszawa - Kijów. O utrzymaniu głównej linii polityki zagranicznej Ukrainy po ostatnich wyborach prezydenckich mówił deputowany do Rady Najwyższej z ramienia Partii Regionów, Leonid Kozara. Nastąpiła jedynie zmiana paradygmatu, polityka zagraniczna stała się bardziej pragmatyczna, nastawiona na realizację konkretnych interesów politycznych. Do najważniejszych osiągnięć prezydenta Janukowycza i jego administracji zaliczyć należy: poprawę sytuacji gospodarczej na Ukrainie, co sprawia że Ukraina ponownie staje się wiarygodnym partnerem gospodarczym, zawarcie ważnych porozumień z Rosją (dotyczących Floty Czarnomorskiej i cen gazu), bardziej proaktywne stosunki z USA, określenie jasnych celów politycznych w relacjach z Unią Europejską - bez pustych deklaracji i pobożnych życzeń. Ważnym elementem nowej polityki zagranicznej są także kontakty z krajami Azji, przede wszystkim z Chinami. Obecna prezydentura Wiktora Janukowycza to także szansa, aby w stosunkach polsko-ukraińskich nie pojawiały się akcenty antyrosyjskie. Marcus Meckel, były minister spraw zagranicznych Niemiec stwierdził, iż dla Ukrainy najszybszą drogą do Unii Europejskiej będzie droga wiodąca przez Warszawę. Polska powinna nadal spełniać rolę adwokata Ukrainy w drodze do UE, jest bowiem partnerem, który rozumie Ukrainę lepiej niż inne kraje Europy. Z kolei Unia potrzebuje aktywnej polityki wschodniej, gdyż region Europy Wschodniej jest ważny dla stabilności w całej UE. Oceniając pomarańczową rewolucję należy zauważyć, iż w okresie rządów „pomarańczowych" nie obyło się bez problemów, a nawet pewnych iluzji dotyczących integracji z UE, jednak wydarzenia te potwierdziły proeuropejski kurs Ukrainy. Zdaniem Christophe Leclerqa, wydawcy EuroActiv.com nie ma konfliktu pomiędzy integracją Ukrainy i innych krajów z Unią Europejską, a działaniami konsolidacyjnymi wewnątrz samej Unii. Przyjęcie Turcji do UE nie wyklucza przyjęcia Ukrainy i odwrotnie. W przypadku Ukrainy i jej dążenia do integracji, ważnym krokiem naprzód byłoby zniesienie wiz dla Ukraińców przyjeżdżających do UE. Ukraina, dążąc do integracji powinno stopniowo dostosowywać się do unijnych standardów (np. w sferze systemu prawnego). O przyszłości Europy będzie decydować sześć największych państw UE oraz Rosja, Ukraina i Turcja. Wbrew obawom o „zmęczenie" Ukrainą w ciągu ostatnich kilku lat, tematyka kraj ten i jego aktualne problemy zajmują ważne miejsce w dyskusjach podczas spotkań takich jak Forum Ekonomiczne. Świadczy to o znaczeniu tego kraju dla bezpieczeństwa i stabilności całego regionu Europy Środkowo - Wschodniej. Szczególną rolę do odegrania ma tutaj Polska, jako kraj tradycyjnie wspierający dążenia Ukrainy do integracji ze strukturami zachodnimi, zwłaszcza z Unią Europejską.
Pisałem już wielokrotnie o tym, że tradycyjna linia polityczna Ukrainy, którą można dziś zamknąć w ramach UE- Rosja odchodzi w przeszłość. Brak zainteresowania sprawami Europy Wschodniej przez administrację Baraka Obamy i UE kazał prezydentowi Janukowyczowi szukać nowego wektora polityki zagranicznej. Znalazł, go na dalekim wschodzie.
W maju po 9 latach niezbyt owocnej współpracy do Kijowa przybył minister spraw zagranicznych państwa środka Yang Jiechi. Owocem jego wizyty, było uzyskanie1mld USD chińskiego kredytu, który ma być przeznaczony na modernizację przemysłu węglowego. Kontynuacją ukraińsko- chińskich relacji jest wrześniowa wizyta Janukowycza w państwie środka. Większość umów zawartych podczas wizyty ma charakter deklaratywny lub perspektywiczny („mapa drogowa” wzajemnych relacji ustalona do 2012 roku, współpraca kosmiczna do 2015). Choć nie podpisano deklaracji o szczególnym uprzywilejowaniu bilateralnych stosunków handlowych to jednak podwyższono ich status. Realne korzyści wizyty to szacowana na 1mld USD chińska inwestycja w kolei i elektrownię wodną.
Pięć miesięcy współpracy ukraińsko- chińskiej przyniosło Janukowyczowi 2 mld USD realnych funduszy, perspektywę zacieśnienia współpracy i deklarację zwiększenia chińskich subsydiów. Wiktor Janukowycz mówił podczas wrześniowej wizyty w Chinach nawet o 4 mld USD inwestycji z Pekinu w bliskiej perspektywie czasowej. Trzeba też pamiętać o tym, że w obliczu słabnącej roli USA w regionie Chiny to bardzo atrakcyjny partner. Nawet bez podarków jakie przekazują stronie ukraińskiej są trzecim partnerem gospodarczym Kijowa oraz cennym rynkiem zbytu naddnieprzańskiego przemysłu. Wiktor Pynzenyk- ukraiński Balcerowicz mówi dziś, że największym problemem jego kraju jest poradzieckie ukierunkowanie gospodarki na metalurgię i przemysł chemiczny. Ukraińskie zakłady są nierentowne, energochłonne w dodatku nie można ich zlikwidować, bo wokół jednej fabryki często powstawały całe miasta. Lwia część produktów tego przemysłu znajduje zbyt właśnie w Chinach.
Z zainteresowaniem obserwuję przeobrażenia polskiej polityki zagranicznej, których symbolem staje się Radosław Sikorski. To pierwszy szef MSZ, który dostrzegł anachronizm doktryny Giedroycia i realny status Polski na arenie międzynarodowej. Postępująca degradacja mocarstwowego mitu odsłania nowe sposoby działania polskiej dyplomacji i ostateczne odcięcie się od sanacyjnego wzorca.
Wzorem Becka
Józef Beck, był ojcem nowożytnej „polskiej mocarstwowości”, która zakończyła swój żywot w pierwszych dniach września 1939 roku. Anthony Eden pisał w swoich pamiętnikach o polityce uprawianej przez Becka w następujący sposób:
Wszelkie podobieństwa do realnych wydarzeń nieprzypadkowe.
Czausz (tatarski poseł) przybył zza świeżo wytyczonej granicy na wschodzie, by wesprzeć podarkami Odnowiciela Ukrainy. Staje przed Janukowiczem i pyta: 2mld USD z Wniesztorgbanku wystarczą? Prezydent liczy hrywna po hrywnie i nie może się doliczyć (już koniec Maja a w budżecie brakuje mu jakieś 900 mln USD). Wiktor robi się nerwowy, patrzy ze złością na zachód i w myślach przeklina Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Partnerstwo Wschodnie, ba całą Unię! Jeszcze zamyślony przyzywa do siebie premiera Azarowa i mówi: Mikoła jedź do Luksemburga i wydój krowę jak się da. Żądaj ustępstw w sprawie poszerzonej strefy handlu, ale zwlekaj z liberalizacją reżimu wizowego, bo jeszcze nam ludzie uciekną z kraju. No już ruszaj Mikoła i pamiętaj niech myślą, że coś robimy! Po chwili Janukowicz podnosi dumnie głowę, patrzy na Czausza ze wschodu i pyta: na ile ta pożyczka? 6 miesięcy i trzykrotna możliwość przedłużenia kredytu uspokaja go nieco. Za ile? 6,7% realnej stopy oprocentowania dodaje mu pewności siebie.
Może wasalizacja Ukrainy nie następuje tak szybko jak chcieliby tego niektórzy polscy publicyści, ale jednak zaryzykowałbym twierdzenie, że wszystko zmierza w jej kierunku. Nie należy jednak ograniczać tego stwierdzenia do Rosji, próbę przejęcia kontroli nad Ukrainą podejmują również Chiny (pisałem o tym tutaj). Ukraina nie potrafi prowadzić niezależnej polityki zagranicznej, jest roninem światowych stosunków międzynarodowych, krajem który nie może funkcjonować bez Pana i protektora. Muszę zatem polemizować z tezą Piotra Wołejki, który stwierdził że obwieszczenia o „utracie Ukrainy okazały się przedwczesne [ i były jedynie] daleko idącymi uproszczeniami.”Rosja ma bowiem realną szansę na rozciągnięcie swojego protektoratu na ten kraj. Paradoksalnie przeszkodą w tych dążeniach nie jest Zachód lecz Chiny…
Do tej pory Kijów spoglądał na swoje interesy wzdłuż dyplomatycznej linii wschód-zachód, rosnąca siła Pekinu może odwrócić tą tendencję. Po 9 latach niezbyt owocnych kontaktów do Ukrainy przybył minister spraw zagranicznych państwa środka Yang Jiechi. Czy jest to element większej układanki?
„Bądź nadzwyczaj drobiazgowy, aż do sztywnej formalności. Bądź niezwykle tajemniczy, aż staniesz się niezgłębiony. W taki sposób możesz stać się panem losu swego przeciwnika” Sun Tzu
Cykliczność chińskiej historii:
XVII wiek, był ostatnim okresem mocarstwowości Chin. Liczyły wtedy 100mln ludzi, były najludniejszym krajem świata posiadającym olbrzymią potęgę, w skład której wchodziły podporządkowane militarnie lenna w Korei, Wietnamie i Tybecie. Krajami chińskiej strefy wpływów (zdominowanymi ekonomicznie) były między innymi Mongolia, Birma, Syjam, Indonezja i Filipiny. Degeneracja aparatu władzy i problemy etniczne położyły kres mocarstwowości chińskiej, która dopiero dziś odradza się według dawnego schematu. Myśl polityczna w państwie środka od zawsze opierała się na harmonii i równowadze. Obecnie Pekin korzysta z niej pełnymi garściami unikając konfliktu, uzgadniając interesy, rozwijając handel, który w chińskiej historii zawsze był długofalowym narzędziem ekspansji politycznej. Właśnie dlatego doszło do przełomu w relacjach z Ukrainą, która nie znajduje się w najbliższym otoczeniu podatnym na siłę militarną Pekinu. Kijów może jednak zostać uzależniony ekonomicznie i być bardzo przydatny jako chiński środek nacisku na Rosję. Choć ta wizja wydaje się dziś bardzo egzotyczna to jednak doskonale wpisuje się w słowa Ryszarda Kapuścińskiego, który stwierdził, że „11 września unieważnił zasadę przestrzeni jako linii obronnej”.
IV Forum UE-Ukraina odbyło się w stolicy Ukrainy, Kijowie w dniach od 26 do 28 kwietnia br. Organizatorami tego wydarzenia były ukraińska Fundacja „Jeden Świat" i polska fundacja Instytut Studiów Wschodnich. Obrady Forum koncentrowały się przede wszystkim na sytuacji na Ukrainie po wyborze na prezydenta Wiktora Janukowycza oraz wpływie kryzysu gospodarczego na sytuację ekonomiczną i polityczną Ukrainy.
Uczestnicy inaugurującej obrady sesji plenarnej w poniedziałek, 26 kwietnia 2010 skoncentrowali się na przedstawieniu obecnej sytuacji na Ukrainie i jej uwarunkowań. Głównymi problemami Ukrainy są obecnie:
- stabilizacja wewnętrzna państwa,
- wprowadzenie reform demokratycznych i budowa społeczeństwa obywatelskiego,
