Obecny status kobiety w Azerbejdżanie kształtował się od końca XIX wieku. W tym czasie można wyodrębnić trzy okresy: przed-sowiecki, sowiecki i post-sowiecki. W każdym z nich zachodziły procesy mające wpływ na obecnie funkcjonujący w Azerbejdżanie model kobiety i jej roli w rodzinie i społeczeństwie.

Czasy „Alego i Nino” [1]

Okres przed-Sowiecki to przełom XIX i XX wieku. W roku 1873 w Baku odkryto ropę naftową. Odkrycie zaowocowało boomem ekonomicznym, który przyczynił się do szybkiego rozwoju stolicy Azerbejdżanu. Ukształtowanie się bogatej azerskiej elity, jak również napływ potentatów naftowych z zagranicy prowadziły do liberalizacji poglądów w społeczeństwie azerbejdżańskim, szczególnie wśród przedstawicieli klasy średniej. Liberalizacja poglądów dotyczyła zarówno aspektów politycznych, religijnych jak i tych o charakterze społecznym, w tym – praw kobiet (gadin hukuki).

Okres przed-Sowiecki to czas bogaty w wydarzenia polityczne. Wtedy to najbardziej żywe stają się w Azerbejdżanie idee federalizmu, panturkizmu i panislamizmu. W maju 1918 roku ogłoszono samostanowienie Demokratycznej Republiki Azerbejdżanu. Republika przetrwała tylko 23 miesiące, do kwietnia 1920 roku, kiedy to kres jej istnieniu położyła inwazja Armii Czerwonej. Do czasu powstania ZSRR, Azerbejdżan stał się Azerbejdżańską Republiką Radziecką. Okres Republiki, jakkolwiek krótki, postrzegany jest po dzień dzisiejszy za jeden z ważniejszych we współczesnej historii Azerbejdżanu.

Sytuację i pozycję kobiety, w tym bogatym w ekonomiczne i polityczne przemiany okresie, cechował swoisty dualizm.

Z jednej strony dominowały tradycyjne formy zachowania, uwarunkowane Islamem. Najważniejszą wartością był honor kobiety – namoos. Jego definicja określa nie tylko honor kobiety w aspekcie jej życia seksualnego. Definicja ta odnosi się również do mężczyzny, bowiem zarówno irański jak i azerbejdżański szyizm obarcza mężczyzn odpowiedzialnością za kobiece namoos. Nieodpowiednie prowadzenie się kobiety, szczególnie zaś utrata dziewictwa lub zdrada małżeńska, przynosi wstyd i dyshonor (namoossuslig) nie tylko jej samej, ale w jeszcze większym stopniu jej protektorom: ojcu, bratu i mężowi. [2]

Od kobiety, szczególnie na terenach wiejskich, wymagało się skromności i wstydliwości (haya). [3] Kobieta powinna była zakrywać twarz przed każdym mężczyzną, którego poślubienie nie jest zabronione prawem – namahram. [4] Analfabetyzm wśród kobiet muzułmańskich w Azerbejdżanie sięgał 95 procent w miastach i 99 procent na terenach wiejskich. [5]

Małżeństwo i macierzyństwo były głównymi powołaniami kobiety tamtego okresu. Zgodnie z islamskim prawem szariatu minimalny wiek, kiedy można zawrzeć małżeństwo wynosi 15 lat dla chłopców i 9 dla dziewczynek. Wśród najbiedniejszej części społeczeństwa wydawanie za mąż dziewcząt między 10 a 12 rokiem życia, za o wiele od nich starszych i majętnych mężczyzn nie należało do rzadkości. [6] Dominującymi były dwa typy małżeństw: małżeństwa aranżowane i - co ciekawe – porwania. Małżeństwa aranżowane opierały się na umowie pomiędzy stronami reprezentującymi interesy przyszłych małżonków, natomiast porwania panien młodych, obywały się albo za ich zgodą (tzw. „połączenie się i ucieczka”) lub wbrew woli panny młodej (a czasem i jej rodziców). Z chwilą zawarcia małżeństwa mąż przejmował pełną władzę i kontrolę nad żoną oraz dziećmi, choć dużo częściej to teściowa lub inna starsza kobieta w domostwie męża kontrolowała życie codzienne młodej małżonki. [7]

Jednakże koniec XIX i początek XX, to w Baku okres rewolucji naftowej i bajecznych fortun. Na przestrzeni kilku dekad wykształciła się nowa elita azerbejdżańskich nafciarzy. Otwarcie rynku na zagranicznych inwestorów przyciągnęło do Azerbejdżanu najbogatszych (Nobel, Rotszyld i in.), oraz przyczyniło się do liberalizacji norm społecznych. Branie sobie młodej, pięknej kobiety sukcesu za drugą żonę było dość popularnym wśród bogatych Azerów w średnim wieku. Dla mężczyzn azerskiej elity małżeństwo z kobietą z innej grupy etnicznej, włącznie z chrześcijankami i żydówkami, dawało większą szansę na uzyskanie wykształconej, właściwej dla nowo nabytego statusu, partnerki. [8]

Naftowi milionerzy, najczęściej sami będąc analfabetami (Zejnałabdin Tagijew, Musa Nagijew), widzieli potrzebę edukacji swoich dzieci, w wykształceniu upatrując możliwości rozwoju i dalszego awansu społecznego. Odpowiednia edukacja dla dziewcząt miała pomóc im w znalezieniu odpowiedniego kandydata na męża. Stąd też żywotne zainteresowanie najbogatszych możliwościami edukacyjnymi dla dziewcząt. Córki naftowych potentatów kształciły się za granicą i znały języki obce. Naftowy bogacz i filantrop Zeinalabedin Taghiev otworzył w 1896 pierwszą w Baku szkołę z internatem dla dziewcząt. [9] Przemiany te wkrótce miały być jednak przerwane przez kolejne zmiany o charakterze politycznym. Elita milionerów przestała istnieć równie szybko jak i powstała. Wkroczenie Armii Czerwonej w 1920 roku i niemalże natychmiastowa nacjonalizacja własności prywatnej, położyły kres istnieniu elity krezusów.