1. Geneza

Obecny system polityczny Federacji Rosyjskiej ukształtował się w wyniku przemian mających miejsce w drugiej połowie lat 80. oraz na początku 90. XX wieku. Po dojściu do władzy w 1985 roku Michaiła Gorbaczowa, rozpoczęła się pierestrojka. Chęć reformy ustroju komunistycznego doprowadziła w konsekwencji do jego upadku i rozpadu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Ostatnia aktualizacja: 29.01.2009 r.

W czasach komunizmu najważniejszym organem państwowym była Rada Najwyższa ZSRR. Składała się ona z dwu izb: Rady Związku (750 przedstawicieli wybieranych przez obywateli) i Rady Narodowości (750 przedstawicieli poszczególnych regionów autonomicznych). Podobną konstrukcję organów ustawodawczych można zaobserwować także obecnie. Sesje odbywały się dwa razy w roku i nie trwały dłużej niż 2-3 dni. Wszystkie decyzje były bowiem już wcześniej przygotowane przez Prezydium Rady Narodowej (obradującej stale) i zatwierdzone przez Biuro Polityczne.

Pojęcie rządu nie było w Związku Radzieckim jednoznaczne. Istniała Rada Ministrów (Совет министров; zgromadzenie około 120 osób, stojących na czele ministerstw ogólnozwiązkowych lub regionalnych i komitetów państwowych), rząd (Правителство; w skład którego wchodzili dodatkowo szefowie urzędów centralnych) i Prezydium rządu (Президиум правителства; złożone z przewodniczącego Rady Ministrów i najważniejszych ministrów). Na obradach tego ostatniego zwykle pojawiał się Sekretarz Generalny lub ktoś z Biura Politycznego. Odbicie tego systemu znajdowało się w republikach związkowych. Różnicę stanowiła jednoizbowa Rada Najwyższa. Powielenie układu organów rządzących nie stanowiło mimo wszystko przeszkody dla centralizacji władzy.

Reforma ustroju przeprowadzona w 1990 roku (Ustawa z dnia 14 marca 1990 roku „O ustanowieniu urzędu prezydenta”) wprowadziła urząd prezydenta. Miał on być wybierany na 5 lat w wyborach bezpośrednich. Prezydent miał stanowić wzmocnienie władzy centralnej, jeden ośrodek decyzyjny (ważne w obliczu planowanych gruntownych reform) oraz miał być symbolem pojednania wielonarodowego społeczeństwa.
Utworzono również Radę Prezydencką (organ doradczy), Radę Bezpieczeństwa ZSRR i Radę Federacji (organ informacyjno-kontrolny, działający w imieniu prezydenta). Władzę ustawodawczą miał pełnić Zjazd Deputowanych Ludowych (2250 osób, zbierających się podobnie jak dawna Rada Najwyższa na dwie sesje) oraz Rada Najwyższa ZSRR (542 osoby, wybierana na 5 lat; obradująca stale, co roku rotacja 1/5 składu; dzieląca się na Radę Związku i Radę Narodowości). Prezydent był jednocześnie przewodniczącym Rady Najwyższej – w osobie szefa partii połączono władzę ustawodawczą i wykonawczą.

Modernizacja ustroju miała być wzmocniona podpisaniem nowej umowy federacyjnej. Referendum w tej sprawie wyznaczono na 17 marca 1991 roku. Wcześniejsza, z 1922 roku, dawała przewagę Federacji Rosyjskiej, podporządkowywała republiki władzy centralnej i nie określała warunków wystąpienia. Nazwa ZSRR miała być zastąpiona przez Związek Suwerennych Państw. W referendum większość (76 proc. głosujących) opowiedziała się za utrzymaniem Związku Radzieckiego w formie nowego układu związkowego. Projekt umowy opublikowano 16 sierpnia 1991 roku (wtedy było już wiadomo, że podpisaniem nowego układu nie są zainteresowane kraje nadbałtyckie, gdzie na początku 1991 roku odbyły się referenda niepodległościowe). Podpisanie układu federacyjnego miało nastąpić 16 listopada 1991 r.

Katalizatorem przemian stał się pucz Janajewa w sierpniu 1991 r. Giennadij Janajew, pełniący obowiązki wiceprezydenta, w czasie nieobecności Gorbaczowa, próbował przejąć władzę. W obawie przed powrotem do komunistycznego, represyjnego systemu, republiki związkowe zaczęły uchwalać deklaracje niepodległościowe. W tym momencie nabierały dystansu do wszystkiego, co działo się ze Związkiem Radzieckim.

W wyniku sierpniowych wydarzeń, 16 listopada w Nowogrodzie zebrali się przedstawiciele jedynie 7 (z 15) republik radzieckich: Rosji, Białorusi, Kazachstanu, Kirgistan, Tadżykistanu, Turkmenistanu i Uzbekistanu. Fakt ten nie zahamował dalszego rozpadu Związku Radzieckiego i 8 grudnia 1991 r. przywódcy trzech republik, które zadecydowały o utworzeniu ZSRR (Rosja, Białoruś i Ukraina), podpisali układ o powstaniu Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP). Do WNP 21 grudnia 1991 r. dołączyło jeszcze 11 państw (bez Litwy, Łotwy, Estonii i Mołdawii). Jako podmiot prawa międzynarodowego ZSRR przestał istnieć 25 grudnia 1991 r., zaś jego spadkobiercą została Federacja Rosyjska.